Mở bài Ông già và biển cả hay nhất – 13 mẫu trực tiếp, gián tiếp, theo đề

Ông già và biển cả là kiệt tác cuối đời của Ơ-nít Hê-minh-uê, cuốn tiểu thuyết ngắn kể chuyện một lão ngư dân Cu-ba ra khơi một mình và đánh đổi gần hết sức lực để giữ con cá lớn nhất đời. Qua đoạn trích Trở về, ta thấy rõ vẻ đẹp của con người dám theo đuổi ước mơ đến tận cùng, dù cuối cùng lão chỉ còn giữ được bộ xương của con cá.

Ơ-nít Hê-minh-uê (1899–1961) là nhà văn, nhà báo Mĩ từng đi qua chiến tranh và được xem là gương mặt tiêu biểu của lớp người mà văn học sử gọi là thế hệ lạc lối. Ông chủ trương viết giản dị, ít lời, để ý nghĩa lắng sâu dưới con chữ như khối băng khuất dưới mặt nước. Ông già và biển cả, in năm 1952 sau những năm nhà văn sống ở Cu-ba, đã mang về cho ông giải Pu-lít-dơ năm 1953 và góp phần đưa ông tới giải Nô-ben Văn học năm 1954. Đoạn trích Trở về, phần cuối của tiểu thuyết, kể chuyện lão Xan-ti-a-gô đưa thuyền về bến cùng bộ xương con cá kiếm khổng lồ và những phản ứng khác nhau của người đời trước chiến tích ấy. Từ đó, nhà văn gửi gắm niềm tin vào sức chịu đựng và phẩm giá của con người.

Từ những chuyến hải hành trong sử thi cổ đến các trang văn hiện đại, biển cả luôn là nơi con người tự đo sức mình: biển cho miếng ăn, cũng có thể lấy đi tất cả. Ơ-nít Hê-minh-uê bước vào đề tài quen thuộc ấy bằng một câu chuyện rất ít nhân vật: một ông già, một con thuyền nhỏ, một con cá kiếm và lũ cá mập. Ông già và biển cả không kể một cuộc chinh phục rực rỡ mà kể một chuyến đi tưởng như trắng tay. Chính ở cảnh lão Xan-ti-a-gô kiệt sức trở về trong đoạn trích Trở về, người đọc mới thấy hết tầm vóc của con người giữa thiên nhiên mênh mông.

Hê-minh-uê từng ví tác phẩm văn chương với một khối băng trôi trên biển: chỗ nhô lên khỏi mặt nước chỉ là một mẩu nhỏ, còn phần lớn nằm khuất bên dưới, chờ người đọc tự lặn xuống tìm. Ông già và biển cả là cuốn sách thể hiện quan niệm đó trọn vẹn hơn cả. Bề mặt câu chuyện rất đơn sơ: một lão đánh cá câu được con cá kiếm, rồi để cá mập rỉa mất phần thịt. Thế nhưng dưới lớp chữ mộc mạc ấy là cả một suy tưởng về ước mơ, sự cô độc, thành bại và lòng kiêu hãnh của con người, đặc biệt đậm đặc trong đoạn trích Trở về.

Trước khi thành nhà văn lớn, Ơ-nít Hê-minh-uê là một phóng viên quen đối mặt với khói súng; ông từng bị thương nơi mặt trận I-ta-li-a những năm Thế chiến thứ nhất. Những năm tháng ấy dạy ông cách viết ngắn, chính xác, không than vãn, và cũng để lại trong ông một câu hỏi day dứt: con người lấy gì để đứng vững sau mất mát? Ông già và biển cả, viết khi tác giả đã ngoài năm mươi tuổi, là câu trả lời điềm tĩnh nhất của ông. Lão Xan-ti-a-gô mất con cá, mất sức lực, nhưng không mất lòng tự trọng, và đoạn trích Trở về chính là nơi câu trả lời ấy hiện lên lặng lẽ mà thấm thía.

Có những chiến lợi phẩm không thể đem bán ngoài chợ. Trong Ông già và biển cả của Hê-minh-uê, sau mấy ngày đêm vật lộn ngoài khơi, thứ lão Xan-ti-a-gô kéo được về bến chỉ là một bộ xương trắng khổng lồ, đầu và lưỡi kiếm vẫn còn, phần thân đã bị cá mập rỉa sạch. Người làng chài đo nó và trầm trồ, còn khách du lịch nhìn nó mà chẳng hiểu chuyện gì đã xảy ra. Bộ xương ấy vừa là dấu tích của một thất bại, vừa là bằng chứng không thể chối cãi cho một chiến công. Đoạn trích Trở về được dựng quanh chính hình ảnh đầy nghịch lí này.

Trang cuối của Ông già và biển cả không nói về con cá, cũng không nói về những người đã nhìn thấy bộ xương, mà dừng lại ở giấc ngủ của một ông già kiệt sức. Trong đoạn trích Trở về, Hê-minh-uê để lão Xan-ti-a-gô nằm úp mặt trong cái lán nhỏ, cậu bé ngồi bên canh giấc, còn lão thì đang “mơ về những con sư tử”. Những con sư tử ấy gợi về tuổi trẻ và sức mạnh từng có, như một lời khẳng định rằng ngọn lửa trong con người chưa tắt. Từ một chi tiết nhỏ, ta hiểu vì sao cuộc trở về tay trắng của lão vẫn mang dáng dấp một khúc khải hoàn.

Nhiều bạn từng gặp Hê-minh-uê ở truyện ngắn Ông lão bên chiếc cầu, với một ông già ngồi bên cây cầu giữa dòng người chạy loạn, lo cho mấy con vật nuôi bị bỏ lại. Đến Ông già và biển cả, nhà văn lại chọn một nhân vật già nua, nghèo khó, nhưng đặt ông vào thử thách khác hẳn: một mình ra khơi tìm con cá lớn nhất đời. Hai ông lão đều ít lời, đều cô độc, đều được viết bằng lối văn kiệm chữ quen thuộc. Song nếu ông lão bên chiếc cầu gợi nỗi bất lực của con người trước chiến tranh, thì lão Xan-ti-a-gô trong đoạn trích Trở về lại cho thấy sức bền bỉ của con người trước thiên nhiên.

Có một câu văn ngắn trong Ông già và biển cả mà sách Ngữ văn 12 dùng làm đề viết đoạn văn: “Ông lão biết rằng không ai phải cô đơn nơi biển cả.” Thoạt nghe tưởng nghịch lí, bởi lão Xan-ti-a-gô đã lênh đênh một mình nhiều ngày, chỉ trò chuyện với con cá, với đôi tay và với chính mình. Nhưng Hê-minh-uê muốn nói rằng con người luôn gắn bó với biển, với chim cá và với những người thân đang chờ trên bờ. Đọc đoạn trích Trở về, khi cậu bé Ma-nô-lin khóc bên giường lão và người làng chài xúm quanh bộ xương, ta càng thấm ý nghĩa của câu văn ấy.

Nhân vật trung tâm của Ông già và biển cả là lão Xan-ti-a-gô, một ngư dân nghèo người Cu-ba đã tám mươi tư ngày liền không câu được con cá nào. Trong đoạn trích Trở về, Hê-minh-uê không cho người đọc thấy lão chiến đấu nữa mà chỉ cho thấy những gì còn lại sau trận chiến: đôi bàn tay rách nát, tấm lưng oằn dưới cột buồm, giấc ngủ mê mệt. Lão không kể công, cũng không oán trách; tỉnh dậy, lão lặng lẽ nhận mình thua lũ cá mập rồi bàn với cậu bé về chuyến câu tới. Phân tích hình tượng này, ta gặp một con người thua về vật chất nhưng giữ trọn ý chí và phẩm giá.

Ở phần cuối Ông già và biển cả, Hê-minh-uê đặt bộ xương con cá kiếm giữa bến cảng như một tấm gương soi từng người đi qua. Cậu bé Ma-nô-lin nhìn đôi tay ông lão mà khóc; đám ngư dân lội xuống nước đo chiều dài bộ xương với sự nể phục; ông chủ khách sạn ở Thê-rếch-xơ khen con cá và nhắn lời tiếc cho ông lão; còn một nữ du khách lại tưởng đó là xương cá mập. Mỗi thái độ hé lộ một cách nhìn về giá trị của người lao động. Tìm hiểu các nhân vật ấy trong đoạn trích Trở về giúp ta hiểu sâu hơn tấm lòng của nhà văn dành cho lão Xan-ti-a-gô.

Đọc đoạn trích Trở về trong Ông già và biển cả, nhiều người ngạc nhiên vì nó có quá ít sự kiện: một ông già về bến rồi đi ngủ, một cậu bé mang cà phê đến, vài người lạ đứng xem một bộ xương cá. Hê-minh-uê gần như không bình luận, không tả nội tâm dài dòng, để mọi thứ hiện ra qua hành động và những lời thoại ngắn. Nhưng chính sự tiết chế ấy làm nên sức nặng của trang văn: nỗi đau, niềm tự hào, tình thương và sự cô đơn đều nằm dưới bề mặt câu chữ. Phân tích đoạn trích là cách tốt để hiểu nguyên lí sáng tác mà nhà văn theo đuổi suốt đời.

Ngày thường, người ta đo thắng thua bằng những gì cầm được trong tay. Với lão Xan-ti-a-gô trong Ông già và biển cả, phép đo ấy hoàn toàn đổ vỡ: lão đã câu được con cá kiếm lớn nhất từng thấy, rồi lại để lũ cá mập xâu xé đến trơ xương. Tỉnh dậy trong lán, lão thú nhận với cậu bé: “Chúng đã đánh bại ông”, nhưng đứa trẻ hiểu rằng con cá kia chưa bao giờ thắng được ông lão. Ơ-nít Hê-minh-uê viết đoạn kết này để đặt lại câu hỏi về chiến thắng. Điều làm nên giá trị một con người không phải chiến lợi phẩm, mà là việc người ấy đã dám đi xa đến đâu và đứng dậy ra sao sau mất mát. Đó cũng là tinh thần của lời tuyên ngôn nổi tiếng trong cuốn sách: một người dù bị hủy diệt về thể xác vẫn có thể không chịu khuất phục.