Tiểu thuyết là tác phẩm tự sự cỡ lớn viết bằng văn xuôi, dùng câu chuyện hư cấu với nhiều nhân vật, nhiều biến cố để dựng lại một mảng đời sống rộng và theo dõi số phận con người qua một quãng thời gian dài. Hỏi tiểu thuyết là gì trong văn học, có thể nhớ gọn: đó là “truyện dài” theo nghĩa đầy đủ nhất, khác truyện ngắn ở dung lượng lẫn cách tổ chức cốt truyện.
| Khái niệm | Thể loại tự sự cỡ lớn bằng văn xuôi, có hư cấu |
| Thuộc | Loại tác phẩm tự sự (cùng nhóm với truyện ngắn, truyện vừa) |
| Chữ Hán | 小說: tiểu (nhỏ) + thuyết (lời nói, lời kể) |
| Dấu hiệu nhận biết | Dung lượng lớn, nhiều tuyến nhân vật, cốt truyện nhiều lớp |
| Ví dụ quen thuộc | Tắt đèn, Số đỏ, Đất rừng phương Nam, Hoàng Lê nhất thống chí |
Tiểu thuyết được định nghĩa ra sao trong sách lí luận và từ điển?
Các giáo trình lí luận văn học ở Việt Nam xếp tiểu thuyết vào loại tác phẩm tự sự và coi đây là thể loại có sức chứa lớn nhất của văn xuôi. Nó kể bằng lời người trần thuật, xây dựng nhân vật qua hành động, lời nói, nội tâm, và có thể bao quát cả một thời đại lẫn những biến động nhỏ trong lòng một con người. Từ điển Hán Việt giải nghĩa gọn hơn: loại văn xuôi chép những câu chuyện do trí tưởng tượng đặt ra.
Cái tên nghe lại có vẻ khiêm tốn. Trong chữ Hán, 小說 vốn chỉ “lời nói vụn vặt”, chuyện đầu đường xó chợ, đối lập với kinh sách của bậc thánh hiền. Sách Trang Tử đã dùng hai chữ này theo nghĩa đó. Trải qua nhiều đời, những câu chuyện “nhỏ” ấy lớn dần thành các bộ truyện chương hồi đồ sộ, và tên gọi khiêm nhường được giữ lại cho đến bây giờ. Tiếng Anh gọi thể loại này là novel, mượn từ chữ novella của tiếng Ý, gốc Latin mang nghĩa “cái mới”.
Ở Việt Nam, từng có thời người ta gọi cả truyện ngắn là “đoản thiên tiểu thuyết”. Còn khi nói tiểu thuyết bây giờ, hầu hết người đọc hiểu là truyện dài, tức “trường thiên tiểu thuyết”.
Năm đặc điểm giúp nhận ra một cuốn tiểu thuyết
Không có con số trang cố định nào để gọi một tác phẩm là tiểu thuyết. Người đọc thường dựa vào mấy dấu hiệu sau, xét chung chứ không tách riêng từng cái:
- Dung lượng lớn. Tác phẩm thường dày hàng trăm trang, chia chương, có khi chia thành nhiều tập.
- Hiện thực rộng. Câu chuyện mở ra nhiều không gian (làng quê, phố thị, chiến trường), kéo dài qua nhiều tháng năm.
- Nhiều tuyến nhân vật. Ngoài nhân vật chính còn cả một hệ thống nhân vật phụ, mỗi người một số phận.
- Cốt truyện nhiều lớp. Các sự kiện đan xen, có tuyến chính tuyến phụ, có mâu thuẫn được đẩy lên rồi giải quyết dần.
- Chú ý đến đời tư. Tiểu thuyết đi sâu vào tâm lí, đời riêng của con người bình thường, không chỉ kể chiến công như sử thi.
Truyện ngắn thường chọn một lát cắt, một tình huống; tiểu thuyết đi theo cả một đoạn đường đời. Đó là khác biệt dễ nhớ nhất.
Các kiểu tiểu thuyết thường gặp
Có nhiều cách chia, tùy người chọn tiêu chí. Theo hình thức kể, văn học trung đại phương Đông có tiểu thuyết chương hồi: truyện chia thành từng hồi, mỗi hồi có câu đối làm tiêu đề, cuối hồi thường “treo” chuyện lại để người đọc tò mò, như Tam quốc diễn nghĩa, Hồng lâu mộng, hay Hoàng Lê nhất thống chí của nhóm tác giả Ngô gia văn phái viết bằng chữ Hán.
Theo đề tài và cách viết, có thể kể tiểu thuyết lịch sử, tiểu thuyết hiện thực, tiểu thuyết tâm lí, tiểu thuyết phiêu lưu, trinh thám, khoa học viễn tưởng. Một cuốn sách có thể mang dấu vết của vài kiểu cùng lúc: Đất rừng phương Nam vừa là truyện phiêu lưu của cậu bé An, vừa là bức tranh thiên nhiên, con người Nam Bộ thời kháng chiến.
Nhiều bộ chương hồi Trung Hoa lớn lên từ những tập truyện kể của người thuyết thư ở chợ, gọi là thoại bản đời Tống Nguyên, nên muốn hiểu gốc thể loại cũng nên biết tới chúng.
Đọc tiểu thuyết qua những đoạn trích trong sách Ngữ văn
Học sinh thường gặp tiểu thuyết qua các đoạn trích. Đoạn trích chỉ là một phần nhỏ, nhưng đọc kĩ vẫn thấy rõ những đặc điểm của thể loại.
Tắt đèn: một cảnh nhỏ trong số phận lớn
Đoạn chị Dậu chống lại cai lệ và người nhà lí trưởng (thường được đặt tên “Tức nước vỡ bờ”) chỉ dài vài trang. Đặt vào cả cuốn Tắt đèn của Ngô Tất Tố, nó là đỉnh điểm của chuỗi ngày chị Dậu chạy vạy tiền sưu cứu chồng. Tiểu thuyết cần cả quá trình dồn ép ấy để cú vùng lên của người đàn bà hiền lành trở nên thuyết phục. Đọc bài phân tích đoạn Tức nước vỡ bờ sẽ thấy rõ sự chuẩn bị này.
Số đỏ: tiếng cười trào phúng phủ lên cả xã hội
Chương “Hạnh phúc của một tang gia” trong Số đỏ của Vũ Trọng Phụng gom hàng loạt nhân vật vào một đám tang: con cháu mừng thầm vì sắp được chia gia tài, khách đến đưa đám để khoe áo mới. Một chương mà phơi ra cả một tầng lớp, đó là sức chứa của tiểu thuyết. Muốn đọc kĩ hơn, xem bài soạn chương Hạnh phúc của một tang gia.
Đất rừng phương Nam: con đường phiêu lưu dài
Tác phẩm của Đoàn Giỏi theo chân An lưu lạc qua nhiều vùng đất, gặp nhiều người: tía nuôi, má nuôi, thằng Cò, những người kháng chiến. Mỗi chặng đường là một mảnh của bức tranh lớn. Phần giới thiệu tác phẩm Đất rừng phương Nam của Đoàn Giỏi có bố cục và nội dung chính của đoạn trích trong sách.
Tiểu thuyết, truyện vừa và truyện ngắn đặt cạnh nhau
| Tiêu chí | Tiểu thuyết | Truyện ngắn |
|---|---|---|
| Dung lượng | Lớn, thường nhiều chương | Nhỏ, đọc trong một lần ngồi |
| Phạm vi hiện thực | Một mảng đời, một thời đại | Một lát cắt, một khoảnh khắc |
| Nhân vật | Nhiều, có hệ thống nhân vật phụ | Ít, tập trung vào một vài người |
| Cốt truyện | Nhiều tuyến, nhiều biến cố | Thường xoay quanh một tình huống |
| Ví dụ | Tắt đèn, Số đỏ | Lão Hạc, Làng |
Truyện vừa đứng ở khoảng giữa: dài hơn truyện ngắn, ít tuyến hơn tiểu thuyết. Ranh giới ba thể loại không cứng, nên nhiều cuốn sách được người này gọi là truyện vừa, người kia gọi là tiểu thuyết. Phần về đặc trưng của thể loại truyện ngắn giải thích kĩ hơn đầu bên kia của bảng so sánh.
Luyện tập nhận biết tiểu thuyết có đáp án
Câu 1: Trong các tác phẩm sau, tác phẩm nào là tiểu thuyết: Tắt đèn, Lão Hạc, Hoàng Lê nhất thống chí, Truyện Kiều?
Đáp án: Tiểu thuyết là Tắt đèn và Hoàng Lê nhất thống chí (tiểu thuyết chương hồi). Lão Hạc là truyện ngắn. Truyện Kiều kể chuyện nhưng viết bằng thơ lục bát, nên thuộc truyện thơ chứ không phải tiểu thuyết văn xuôi.
Câu 2: Vì sao nói tiểu thuyết có khả năng phản ánh hiện thực rộng hơn truyện ngắn?
Đáp án: Vì tiểu thuyết có dung lượng lớn, nhiều tuyến nhân vật và cốt truyện kéo dài qua nhiều không gian, thời gian. Nhờ đó nó dựng được cả một mảng đời sống, còn truyện ngắn thường chỉ chọn một tình huống hay một khoảnh khắc.
Câu 3: Tiểu thuyết chương hồi có đặc điểm hình thức gì dễ nhận ra?
Đáp án: Truyện chia thành nhiều hồi; mỗi hồi có tiêu đề thường là hai câu đối nhau tóm ý chính; cuối hồi hay dừng ở chỗ hấp dẫn, kèm câu dẫn kiểu “chưa biết thế nào, xem hồi sau sẽ rõ”.
Câu 4: Đọc đoạn trích “Tức nước vỡ bờ”, hãy chỉ ra một chi tiết cho thấy đoạn trích nằm trong một câu chuyện dài hơn.
Đáp án: Chẳng hạn chi tiết anh Dậu đang ốm yếu, vừa được đưa về nhà sau khi bị trói đánh vì thiếu sưu, phải gắng gượng ngồi dậy húp bát cháo. Chi tiết ấy nhắc tới các sự việc xảy ra trước đoạn trích, cho thấy nó là một mắt xích trong cốt truyện lớn của cả cuốn tiểu thuyết.
Tiểu thuyết: những câu hỏi học sinh hay gặp
Tiểu thuyết là gì trong văn học?
Trong văn học, tiểu thuyết là thể loại tự sự bằng văn xuôi có dung lượng lớn, dùng hư cấu để tái hiện đời sống và số phận con người. Đây là thể loại tiêu biểu nhất của văn xuôi hiện đại.
Tiểu thuyết có phải là truyện dài không?
Phần lớn trường hợp là đúng: khi nói tiểu thuyết, người Việt hiểu là truyện dài. Có điều “dài” chỉ là một dấu hiệu; tiểu thuyết còn khác ở chỗ có nhiều tuyến nhân vật, nhiều lớp sự kiện.
Tiểu thuyết có phải chuyện có thật không?
Tiểu thuyết luôn có hư cấu. Nhiều cuốn dựa trên sự kiện thật, như tiểu thuyết lịch sử, nhưng nhà văn vẫn tưởng tượng thêm lời thoại, tâm trạng, chi tiết đời thường để câu chuyện sống động.
Đặc điểm của tiểu thuyết khác truyện ngắn ở đâu?
Truyện ngắn tập trung vào một tình huống, ít nhân vật; tiểu thuyết mở rộng ra nhiều biến cố, nhiều số phận và một khoảng thời gian dài. Vì vậy cách đọc tiểu thuyết cũng cần chú ý đến sự phát triển của nhân vật qua cả hành trình.