Tiền bạc và tình ái là văn bản đọc thứ hai của Bài 5 Tiếng cười trên sân khấu (Kịch – hài kịch), SGK Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo tập một. Đoạn trích lấy từ những lớp cuối của vở hài kịch Lão hà tiện của Mô-li-e, xoay quanh cảnh lão Ác-pa-gông mất tráp tiền, tra hỏi “kẻ trộm” và cuộc mặc cả giữa tiền và tình. Bài viết tổng hợp kiến thức trọng tâm: nội dung văn bản, tác giả, xuất xứ, thể loại, bố cục, giá trị nội dung – nghệ thuật và sơ đồ tư duy.
Nội dung văn bản Tiền bạc và tình ái
Bản dịch của Tuấn Đô trong sách giáo khoa còn thời hạn bảo hộ, nên dưới đây Văn VN tóm lược diễn biến từng lớp kịch kèm một vài câu trích tiêu biểu. Em đọc toàn văn trong SGK Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo tập một (trang 136 – 141).
Hồi IV, lớp 7: Màn độc thoại của Ác-pa-gông
Ác-pa-gông từ trong vườn chạy ra, đầu không mũ, kêu la vì chiếc tráp tiền chôn giấu đã bị lấy mất. Lão hỏi dồn không ai trả lời, tự nắm lấy tay mình tưởng là kẻ trộm, than khóc với đồng tiền như với người thân, rồi nghi ngờ cả nhà, cả khán giả. Màn độc thoại khép lại bằng lời đe dọa:
Tôi muốn treo cổ tất cả mọi người; và, nếu tôi không tìm thấy tiền của tôi, thì rồi tôi cũng treo cổ cả tôi nốt!
Hồi V, lớp 1 – 2 (lược dẫn)
Ác-pa-gông mời nhà chức trách đến điều tra. Vì thù riêng, bác đầu bếp Giắc vu cho anh quản gia Va-le-rơ là thủ phạm.
Hồi V, lớp 3: Màn tra hỏi Va-le-rơ
Va-le-rơ tưởng chủ đã biết chuyện mình và Ê-li-dơ – con gái lão – thề ước với nhau, nên thật thà nhận “lỗi” và xin được tha thứ vì lí do tình yêu. Ác-pa-gông lại hiểu mọi lời ấy là lời thú tội ăn cắp tráp tiền. Cuộc đối đáp trở thành chuỗi hiểu lầm nực cười: Va-le-rơ nói về “của báu”, “kho vàng” là người yêu, còn lão nói về cái tráp. Đến khi nghe con gái đã kí đính ước hôn nhân, lão càng uất ức, đòi viên cẩm lên án Va-le-rơ về tội ăn cắp và quyến rũ.
Phần kết (lược dẫn)
Mọi chuyện vỡ lẽ: ông Ăng-xen-mơ (người Ác-pa-gông định gả con gái cho) chính là cha đẻ của Va-le-rơ và Ma-ri-an, gia đình từng thất lạc sau một vụ đắm tàu. Clê-ăng biết nơi giấu tráp tiền. Cha con mặc cả: Ác-pa-gông nhận lại tiền, Ăng-xen-mơ nhận lại các con, hai đôi trẻ được đến với nhau.
Thông tin tác giả Mô-li-e
Mô-li-e (Molière, 1622 – 1673) tên khai sinh là Giăng Báp-ti-xtơ Pô-cơ-lanh (Jean-Baptiste Poquelin), sinh tại Pa-ri trong một gia đình thợ bọc đồ nội thất phục vụ triều đình. Ông học ở trường Cléc-mông, học luật, nhưng từ chối nối nghiệp cha để theo nghề sân khấu. Năm 1643, ông cùng bạn bè lập đoàn kịch và lấy nghệ danh Mô-li-e; đoàn kịch sớm vỡ nợ, ông từng bị giam vì nợ, rồi theo đoàn lưu diễn ở các tỉnh suốt khoảng mười ba năm.
Trở về Pa-ri, được vua Lu-i XIV bảo trợ, Mô-li-e vừa viết kịch, vừa dàn dựng, vừa đóng vai chính. Ông để lại hơn 30 vở kịch, được coi là người khai sinh nền hài kịch cổ điển Pháp, có công nâng hài kịch từ một thể loại bị xem là thấp kém lên thành văn học cao cấp. Tiếng cười của ông có nhiều cung bậc, từ vui nhộn, trào lộng đến châm biếm sâu cay, nhắm vào thói hà tiện, đạo đức giả, thói học đòi, bệnh hình thức… Mô-li-e quan niệm hài kịch phải sửa chữa thói xấu của con người bằng tiếng cười.
Năm 1673, trong lúc diễn vai chính vở Bệnh tưởng, ông lên cơn đau và qua đời ít giờ sau đó. Các vở kịch tiêu biểu: Trường học làm vợ, Tác-tuýp, Đông Giu-an, Lão hà tiện, Trưởng giả học làm sang, Bệnh tưởng. Học sinh Việt Nam đã quen với Mô-li-e qua đoạn trích Trưởng giả học làm sang (Ông Giuốc-đanh mặc lễ phục) ở lớp 8.
Thông tin tác phẩm Tiền bạc và tình ái
Xuất xứ
Văn bản trích từ vở hài kịch Lão hà tiện (tiếng Pháp: L’Avare), gồm Hồi IV lớp 7 và Hồi V lớp 3, có lược dẫn các đoạn ở giữa và phần kết. Bản dịch của Tuấn Đô, in trong Kiệt tác sân khấu thế giới – Lão hà tiện, NXB Sân khấu, Hà Nội, 2006. Nhan đề “Tiền bạc và tình ái” do người biên soạn sách giáo khoa đặt.
Hoàn cảnh ra đời vở Lão hà tiện
Lão hà tiện được công diễn lần đầu ngày 9 tháng 9 năm 1668 tại nhà hát Hoàng cung (Palais-Royal) ở Pa-ri, khi Mô-li-e đang ở giai đoạn sáng tác sung sức nhất. Ông lấy cảm hứng từ vở hài kịch La Mã cổ đại Cái hũ vàng của nhà viết kịch Plautus, đặc biệt là màn lão hà tiện kêu mất hũ vàng và màn chàng trai thú nhận tình yêu bị hiểu thành lời thú tội ăn trộm, nhưng đã biến chúng thành bức tranh sắc sảo về xã hội tư sản Pháp thế kỉ XVII, nơi đồng tiền len vào cả quan hệ cha con, hôn nhân.
Thể loại
Hài kịch (hài kịch tính cách), viết bằng văn xuôi, gồm 5 hồi. Nhân vật trung tâm là một tính cách xấu được phóng đại – thói hà tiện của Ác-pa-gông.
Phương thức biểu đạt
Văn bản kịch thể hiện chủ yếu qua lời thoại (đối thoại, độc thoại, lời nói riêng) và chỉ dẫn sân khấu; phương thức chính là tự sự kết hợp biểu cảm.
Nhân vật và tuyến nhân vật
- Ác-pa-gông: ông chủ giàu có, góa vợ, keo kiệt đến bệnh hoạn, coi tiền là “bạn yêu quý”, là lẽ sống.
- Va-le-rơ: chàng trai con nhà tử tế, xin làm quản gia để được gần Ê-li-dơ; si tình, lễ độ, chân thành.
- Viên cẩm: người đến điều tra vụ mất trộm, chứng kiến cuộc tra hỏi.
- Được nhắc đến: bác đầu bếp Giắc, u già Clốt, Ê-li-dơ, Clê-ăng, Ma-ri-an, Ăng-xen-mơ.
Hai tuyến đối lập: tuyến tiền bạc (Ác-pa-gông) và tuyến tình yêu (những người trẻ).
Tình huống và xung đột kịch
Tình huống: lão hà tiện mất tráp tiền và tra hỏi nhầm người; cuộc tra hỏi biến thành màn ông nói gà, bà nói vịt. Xung đột: giữa lòng tham tiền của người cha gia trưởng với tình yêu chân chính, khát vọng hạnh phúc của con cái.
Tiền bạc và tình ái có mấy phần?
Văn bản có thể chia làm 2 phần:
- Phần 1 (Hồi IV, lớp 7): màn độc thoại của Ác-pa-gông khi mất tráp tiền – cao trào của vở kịch, bộc lộ rõ nhất tính cách lão hà tiện.
- Phần 2 (Hồi V, lớp 3 và phần lược dẫn): màn tra hỏi Va-le-rơ với chuỗi hiểu lầm giữa “kho vàng” tiền bạc và “kho vàng” tình yêu; kết thúc có hậu.
Giá trị nội dung
- Phê phán gay gắt thói hà tiện, lòng tham tiền đến mức làm con người mất hết lí trí và tình cảm: Ác-pa-gông coi mất tiền như mất mạng, sẵn sàng tra tấn cả con cái.
- Phơi bày sự tha hóa của quan hệ gia đình, hôn nhân trong xã hội mà đồng tiền chi phối.
- Đề cao tình yêu chân thành, trong sáng và quyền được tự do lựa chọn hạnh phúc của tuổi trẻ.
Giá trị nghệ thuật
- Xây dựng tình huống hài kịch đặc sắc dựa trên sự hiểu lầm; xung đột được đẩy lên theo lối tăng tiến.
- Màn độc thoại nổi tiếng với câu ngắn, câu hỏi dồn dập, lặp từ, cường điệu, thay đổi người nghe liên tục.
- Sử dụng hiệu quả lời nói riêng (nói với khán giả), nhân hóa cái tráp tiền, tương phản giọng điệu giữa các nhân vật.
- Ngôn ngữ gần lời nói đời thường, giàu tính hành động và biểu cảm; tiếng cười đa cung bậc, từ vui nhộn đến châm biếm sâu cay.
Ý nghĩa nhan đề Tiền bạc và tình ái
Nhan đề nêu đúng hai “nhân vật” vô hình của đoạn kịch: tiền bạc – nỗi ám ảnh của Ác-pa-gông, và tình ái – điều Va-le-rơ trân quý. Đặt hai từ cạnh nhau, nhan đề gợi ra xung đột trung tâm và cả sự nhầm lẫn gây cười: cùng một “kho vàng” mà mỗi người nghĩ tới một thứ khác nhau.
Sơ đồ tư duy Tiền bạc và tình ái
Tóm tắt Tiền bạc và tình ái
Mẫu 1 – Tóm tắt Tiền bạc và tình ái ngắn nhất
Phát hiện chiếc tráp tiền bị lấy trộm, lão hà tiện Ác-pa-gông kêu la như điên dại, nghi ngờ mọi người. Bị bác đầu bếp vu oan, anh quản gia Va-le-rơ bị tra hỏi; anh nói về tình yêu với con gái lão, còn lão tưởng anh nhận tội trộm tiền. Cuối cùng sự thật sáng tỏ, lão nhận lại tiền và đôi trẻ được thành đôi.
Mẫu 2 – Tóm tắt Tiền bạc và tình ái theo diễn biến
Ác-pa-gông chạy từ vườn ra, gào lên vì mất tráp tiền. Lão hoảng loạn đến mức tự nắm tay mình mà quát kẻ trộm, than với đồng tiền như với người thân, đòi tra tấn cả nhà và dọa treo cổ mọi người. Nhà chức trách được mời đến; vì thù riêng, bác Giắc vu cho Va-le-rơ. Trong buổi tra hỏi, Va-le-rơ ngỡ lão đã biết chuyện anh và Ê-li-dơ thề ước nên xin lão khoan dung, xin được giữ “của báu” của mình. Ác-pa-gông lại tưởng anh nói về cái tráp, càng nghe càng giận. Khi biết con gái đã kí đính ước với Va-le-rơ, lão đòi tống anh vào tù. Sau cùng, hóa ra Ăng-xen-mơ là cha của Va-le-rơ và Ma-ri-an; Clê-ăng giúp lão tìm lại tráp tiền để đổi lấy hôn nhân; hai đôi trẻ nên duyên.
Lời kết
Qua Tiền bạc và tình ái, Mô-li-e dựng nên chân dung bất hủ về lão hà tiện Ác-pa-gông – một con người bị đồng tiền nuốt chửng lí trí và tình thân. Nắm chắc tình huống hiểu lầm, màn độc thoại và các thủ pháp trào phúng là chìa khóa để em đọc hiểu văn bản hài kịch này.
Xem thêm:
- Trưởng giả học làm sang (Mô-li-e): tác giả, tác phẩm
- Tóm tắt Trưởng giả học làm sang
- Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo – các bài học khác