Truyện đồng thoại là gì? Đặc điểm, ví dụ SGK và cách phân biệt

Truyện đồng thoại là truyện viết cho thiếu nhi, trong đó nhân vật chính hay là con vật, đồ vật được nhân hóa: biết nghĩ, biết nói, có tính cách như người nhưng vẫn giữ thói quen sinh hoạt của loài mình. Bài học đường đời đầu tiên của Tô Hoài là ví dụ học sinh lớp 6 gặp sớm nhất. Hỏi “đồng thoại là gì” thì cứ nhớ hai vế: viết cho trẻ em, và con vật mang dáng dấp người.

Khái niệm	Thể loại truyện dành cho thiếu nhi, nhân vật là loài vật, đồ vật được nhân hóa
Nghĩa của chữ	Đồng (trẻ con) + thoại (lời kể, câu chuyện): chuyện kể cho trẻ
Thuộc	Văn xuôi tự sự, thường là sáng tác của một tác giả cụ thể
Dấu hiệu nhận biết	Nhân vật vừa có đặc tính loài vật vừa có tâm lí con người; truyện gửi một điều để trẻ học
Học ở	Ngữ văn 6 (Kết nối tri thức Bài 1; Chân trời sáng tạo Bài 4)

Truyện đồng thoại trong sách Ngữ văn 6

Ở bộ Chân trời sáng tạo, mục Tri thức ngữ văn xếp đồng thoại vào văn học viết cho các em nhỏ, với thế giới nhân vật chủ yếu là con vật, đồ vật đã được nhân hóa. Từ đó sách rút ra điểm then chốt: mỗi nhân vật mang cùng lúc hai lớp, thói quen sống của con vật và tính nết của con người. Bộ Kết nối tri thức đặt truyện đồng thoại ngay ở Bài 1 “Tôi và các bạn”, yêu cầu học sinh nhận ra các yếu tố cốt truyện, nhân vật, lời người kể chuyện và lời nhân vật trong loại truyện này.

Chữ “đồng thoại” là từ Hán Việt. Đồng 童 là trẻ nhỏ, như trong đồng dao, nhi đồng; thoại 話 là lời nói, câu chuyện, như trong đối thoại, thoại bản. Ghép lại, đồng thoại là “chuyện cho trẻ con”. Tuy vậy, trong cách dùng của nhà trường, chữ này hẹp hơn nghĩa từng chữ: không phải truyện thiếu nhi nào cũng là đồng thoại, mà phải là truyện có thế giới loài vật hoặc đồ vật biết nghĩ, biết nói.

Ba nét để nhận ra một truyện đồng thoại

Nhân vật mang hai lớp đặc điểm

Đây là nét quan trọng nhất. Dế Mèn vẫn là con dế: có đôi càng mẫm bóng, răng đen nhánh, ở trong hang, ăn cỏ non. Nhưng Dế Mèn cũng kiêu căng, hống hách, rồi biết hối hận như một cậu thanh niên mới lớn. Nếu nhân vật chỉ là con vật thật được tả theo kiểu khoa học, đó là bài văn miêu tả; nếu chỉ là con người khoác tên con vật mà không còn chút đặc tính loài nào, truyện mất đi cái duyên của đồng thoại.

Thế giới riêng nhưng gần đời sống trẻ em

Truyện đồng thoại hay dựng một “xóm” nhỏ của loài vật: hang dế, bờ giậu, góc vườn. Ở đó có hàng xóm, có bạn bè, có chuyện cãi nhau và làm lành. Trẻ đọc thấy quen vì những quan hệ ấy giống lớp học, khu phố của chúng.

Điều muốn nói được gửi qua câu chuyện

Phần lớn truyện đồng thoại gửi gắm một bài học về cách sống, cách đối xử. Khác với ngụ ngôn, bài học ấy thường không nói thẳng ở cuối truyện mà đến từ trải nghiệm của nhân vật, như nỗi ân hận của Dế Mèn khi Dế Choắt chết.

Đồng thoại trong SGK: Dế Mèn, Bọ Dừa và những trang khác

Bài học đường đời đầu tiên trích từ tác phẩm Dế Mèn phiêu lưu ký của Tô Hoài. Đoạn truyện kể Dế Mèn trêu chị Cốc để khoe oai, khiến Dế Choắt bị mổ chết. Nét đồng thoại hiện rõ ở cách tả: ngoại hình là của con dế, còn cái tôi tự mãn và bài học cuối đoạn lại là của con người. Lời kể ở ngôi thứ nhất, do chính Dế Mèn kể lại, giúp người đọc thấy được cả lúc nhân vật hãnh diện lẫn lúc ăn năn. Có thể ôn kĩ văn bản qua bài soạn Bài học đường đời đầu tiên.

Giọt sương đêm của Trần Đức Tiến, học ở Ngữ văn 6 Chân trời sáng tạo, là một đồng thoại nhẹ nhàng hơn. Bọ Dừa, sau bao năm đi xa, nghỉ trọ một đêm rồi quyết định trở về quê. Truyện gợi tình yêu nơi chôn rau cắt rốn qua những chi tiết rất “loài bọ”: chiếc lá, giọt sương, tiếng côn trùng. Xem thêm phần tác giả và bố cục truyện Giọt sương đêm.

Ngay từ tiểu học, học sinh cũng đã gặp chữ này: sách Tiếng Việt 4 bộ Chân trời sáng tạo có bài đọc về một cuộc thi sáng tác truyện đồng thoại dành cho học sinh, giới thiệu ở bài Đóa hoa đồng thoại lớp 4.

Đồng thoại, ngụ ngôn và cổ tích loài vật khác nhau ở đâu?

Cả ba đều có thể có con vật biết nói, nên học sinh rất hay nhầm. Bảng dưới đặt chúng cạnh nhau.

Tiêu chí	Truyện đồng thoại	Truyện ngụ ngôn	Cổ tích về loài vật
Người sáng tác	Thường có tác giả cụ thể	Dân gian hoặc tác giả (Ê-dốp, La Phông-ten)	Dân gian, truyền miệng
Độ dài	Có thể dài, nhiều chương	Rất ngắn	Ngắn đến vừa
Nhân vật	Được tả kĩ, có tâm lí, có thay đổi	Ít nét, chủ yếu để chở bài học	Thường giải thích đặc điểm loài vật
Bài học	Thấm dần qua trải nghiệm nhân vật	Rõ, thường nằm ở kết truyện	Không phải lúc nào cũng có
Người đọc chính	Thiếu nhi	Mọi lứa tuổi	Mọi lứa tuổi

Ranh giới đôi khi mờ: một số truyện ngắn có con vật biết nói có thể được xếp vào cả hai nhóm. Khi đó, căn cứ vào cách tả nhân vật và cách bài học hiện ra. Chi tiết về loại truyện ngắn gọn kia có ở bài đặc điểm của truyện ngụ ngôn.

Thử sức với bốn câu hỏi về truyện đồng thoại

Những điều học sinh hay thắc mắc về đồng thoại

Đồng thoại là gì, có giống truyện thiếu nhi không?

Đồng thoại là một nhánh của truyện thiếu nhi. Truyện thiếu nhi là khái niệm rộng, gồm cả truyện về trẻ em, truyện phiêu lưu, truyện học đường; đồng thoại riêng ở chỗ nhân vật là con vật hay đồ vật đã được nhân hóa.

Thế nào là truyện đồng thoại theo cách nói ngắn gọn nhất?

Là truyện cho trẻ em, kể về con vật hoặc đồ vật biết nghĩ và nói như người. Muốn trả lời đủ ý trong bài kiểm tra, nên thêm vế “nhân vật vừa mang đặc điểm loài vật vừa mang đặc điểm con người”.

Truyện đồng thoại có cốt truyện không?

Có. Như mọi truyện kể, đồng thoại có chuỗi sự việc mở đầu, phát triển và kết thúc. Với các tác phẩm dài, cốt truyện còn có thể là một chuyến phiêu lưu nhiều chặng; xem thêm cách chia các chặng ở bài cốt truyện và các chặng phát triển.

Người lớn có đọc truyện đồng thoại được không?

Được, và nhiều người lớn đọc lại vẫn thấy hay. Đồng thoại viết cho trẻ, nhưng những điều nó nói về lòng tự trọng, tình bạn, quê hương thì tuổi nào cũng cần.