Học sinh lớp 12 biết ông qua tiếng đàn của một thi sĩ Tây Ban Nha bị bắn chết năm 1936; học sinh lớp 7 biết ông qua chiếc lá cơm nếp gợi nhớ mẹ. Thanh Thảo (sinh năm 1946), tên thật là Hồ Thành Công, là nhà thơ người Quảng Ngãi, tác giả Đàn ghi ta của Lor-ca, Gặp lá cơm nếp và hơn mười bản trường ca, được trao Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật năm 2001.
Hồ Thành Công, người Mộ Đức
| Tên thật | Hồ Thành Công |
| Bút danh | Thanh Thảo |
| Năm sinh | 1946 |
| Quê | Xã Đức Tân, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi |
| Học vấn | Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội |
| Thể loại | Thơ, trường ca, tiểu luận, báo chí |
| Tác phẩm tiêu biểu | Dấu chân qua trảng cỏ (1978), Những người đi tới biển (1977), Khối vuông ru-bích (1985), Những ngọn sóng mặt trời, Trường ca chân đất (2012), tiểu luận Ngón thứ sáu của bàn tay (1995) |
| Giải thưởng | Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam 1979; Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật (đợt 1, 2001); Giải thưởng Văn học Đông Nam Á 2014 |
| Trong SGK | Gặp lá cơm nếp (Ngữ văn 7 KNTT), Đàn ghi ta của Lor-ca (Ngữ văn 12, cả ba bộ sách) |
Quê ông ở huyện Mộ Đức. Giải thưởng cao nhất ông nhận là Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật đợt 1 năm 2001, theo hồ sơ của Bảo tàng Văn học Việt Nam và báo Quân đội nhân dân; ông chưa nhận Giải thưởng Hồ Chí Minh như một số trang vẫn ghi. Ngày sinh cụ thể chưa thống nhất giữa các tài liệu, nên ở đây chỉ ghi năm 1946.
Từ giảng đường Tổng hợp ra chiến trường, vừa làm lính vừa làm báo
Ông học Khoa Ngữ văn, Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội; nhà thơ Nguyễn Việt Chiến ghi ông tốt nghiệp năm 1969. Ra trường, ông vào chiến trường miền Nam. Kể với báo Tuổi Trẻ năm 2018, ông nói năm 1970 ông theo bộ đội vào Quảng Ngãi, vừa là lính vừa là phóng viên, và bài báo đầu tiên trong đời ông viết về Sơn Mỹ nhân hai năm vụ thảm sát.
Thơ ông thời ấy viết dọc đường hành quân, qua trảng cỏ, rừng dầu, sình lầy Tháp Mười. Tập Dấu chân qua trảng cỏ (NXB Tác phẩm mới, 1978) gom những bài thơ của người lính trẻ, được Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1979; bài Một người lính nói về thế hệ mình trong đó được nhiều người thuộc. Ông vào Hội Nhà văn từ năm 1977.
Thế hệ “không tiếc đời mình” và những bản trường ca
Ít nhà thơ nào gắn với trường ca như Thanh Thảo. Danh mục của Bảo tàng Văn học kể tên mười một bản: Trẻ con ở Sơn Mỹ (1975 – 1978), Những người đi tới biển (1977), Những nghĩa sĩ Cần Giuộc (1978 – 1980), Bùng nổ của mùa xuân, Đêm trên cát (1982), Trò chuyện với nhân vật của mình, Cỏ vẫn mọc, Khối vuông Rubic, Những ngọn sóng mặt trời, Trường ca Mêtrô (2009) và Trường ca chân đất (2012). Nhà thơ Nguyễn Việt Chiến cho biết bạn văn gọi vui ông là “ông vua trường ca”.
Những người đi tới biển viết về những người lính trẻ trên đường tiến về giải phóng miền Nam. Đoạn thơ được nhiều thế hệ cựu binh thuộc lòng:
Chúng tôi đã đi không tiếc đời mình
(Nhưng tuổi hai mươi làm sao không tiếc)
Nhưng ai cũng tiếc tuổi hai mươi thì còn chi Tổ quốc?
Câu giữa đặt trong ngoặc đơn là một lời thú nhận rất thật mà thơ chiến tranh ít khi nói ra, và chính nó làm câu cuối có sức nặng. Nhà phê bình Hoàng Ngọc Hiến, theo một nghiên cứu đăng trên tạp chí của Đại học Khoa học Huế, từng nhận xét bản trường ca này đã thoát khỏi cách dựng và kể chuyện truyền thống của thể loại. Số câu chữ trong đoạn trích có vài dị bản giữa các lần in.
Các trường ca về sau càng xa lối kể sử thi. Những ngọn sóng mặt trời được Giải thưởng của Ban Văn học Quốc phòng – An ninh, Hội Nhà văn năm 1995 (năm in tập này được các nguồn ghi 1981 hoặc 1994); Trường ca chân đất, về những người xây Trường Lũy ở quê ông, được giải của Liên hiệp các Hội Văn học Nghệ thuật, Hội Nhà văn và Hội Âm nhạc Việt Nam.
Khối vuông ru-bích và bài thơ về Lorca
Sau chiến tranh, thơ ông rẽ sang hướng cách tân rõ rệt: câu thơ tự do, nhiều liên tưởng, có chất tượng trưng và siêu thực. Tập Khối vuông ru-bích (1985) đánh dấu bước chuyển ấy, và in bài thơ nổi tiếng nhất của ông, Đàn ghi ta của Lor-ca.
Bài thơ viết về Federico García Lorca (1898 – 1936), nhà thơ, nhạc sĩ Tây Ban Nha bị lực lượng phát xít sát hại ở Granada đầu cuộc nội chiến. Thanh Thảo lấy câu thơ của Lorca làm đề từ: “Khi tôi chết hãy chôn tôi với cây đàn”. Hình ảnh trung tâm là tiếng đàn ghi ta, thứ không thể chôn vùi cùng người nghệ sĩ:
không ai chôn cất tiếng đàn
tiếng đàn như cỏ mọc hoang
Trả lời báo Tuổi Trẻ năm 2009, ông khẳng định đây không phải bài thơ khó hiểu hay bí hiểm; theo ông, chỉ cần người đọc tìm hiểu thêm về văn hóa, phong tục Tây Ban Nha và về chính Lorca. Lời khuyên ấy vẫn hữu ích cho học sinh hôm nay.
Những tập thơ khác của ông gồm Tàu sắp vào ga (1986), Bạch đàn gởi bạch dương (1987), Từ một đến một trăm (1988), Thanh Thảo 1 2 3 (2007), Thanh Thảo 70 (2008). Ông cũng viết tiểu luận phê bình (Ngón thứ sáu của bàn tay, Mãi mãi là bí mật, Trò chuyện với dòng sông) và nhiều năm viết báo. Nhà phê bình Chu Văn Sơn có bài Thanh Thảo, nghĩa khí và cách tân (2004), cái tên tóm khá gọn hai phẩm chất người ta thường thấy ở thơ ông. Một số bài thơ được giới thiệu trong tuyển tập thơ Thanh Thảo, như Một người lính nói về thế hệ mình.
Đàn ghi ta của Lor-ca ở SGK lớp 12, Gặp lá cơm nếp ở lớp 7
Đàn ghi ta của Lor-ca đã có trong Ngữ văn 12 chương trình 2006 và tiếp tục được cả ba bộ sách chương trình 2018 chọn. Ở cấp THCS, bài Gặp lá cơm nếp, viết về người lính giữa đường hành quân bắt gặp cây lá cơm nếp mà nhớ mẹ, nhớ quê, là văn bản đọc trong Ngữ văn 7.
| Văn bản | Sách – bài học | Trên Văn VN |
|---|---|---|
| Gặp lá cơm nếp | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1, Bài 2 (Khúc nhạc tâm hồn) | Soạn bài · Tác giả – tác phẩm · Tóm tắt · Phân tích |
| Đàn ghi ta của Lor-ca | Ngữ văn 12: Kết nối tri thức (tập 1, Bài 2), Chân trời sáng tạo (tập 2, Bài 6), Cánh diều (tập 2, Bài 8) | Tác giả – tác phẩm, bố cục · Đàn ghi-ta của Lor-ca – Ngữ văn 12 |
Ở lại với Quảng Ngãi và trẻ em Sơn Mỹ
Sau năm 1975, ông chuyên hoạt động văn học nghệ thuật, làm Phó Tổng Thư ký Hội Văn nghệ Quảng Ngãi rồi Chủ tịch Hội Văn học Nghệ thuật tỉnh Quảng Ngãi, đồng thời là Phó Chủ tịch Hội đồng thơ của Hội Nhà văn Việt Nam.
Mối duyên với Sơn Mỹ (Mỹ Lai) theo ông suốt đời. Báo Tuổi Trẻ kể, ngay sau ngày thống nhất, ông được nhà văn Nguyễn Chí Trung giao về Sơn Mỹ sống cùng dân để viết; trường ca Trẻ con ở Sơn Mỹ ra đời từ đó và được tạp chí Văn nghệ Quân đội in trọn năm 1978, đúng mười năm sau vụ thảm sát. Năm 1989 ông về hẳn Quảng Ngãi sống. Từ cuối thập niên 1990, ông lập quỹ học bổng “Vì trẻ em Sơn Mỹ”, lấy tiền nhuận bút các bài báo của mình chia cho học trò nghèo ở đó, mỗi năm được bao nhiêu thì trao bấy nhiêu.
Năm 2014, ông nhận Giải thưởng Văn học Đông Nam Á. Với người đọc trẻ, ông vẫn chủ yếu là tác giả của một bài thơ về Lorca; nhưng đọc kỹ Dấu chân qua trảng cỏ hay các trường ca, sẽ thấy một hành trình dài hơn nhiều: từ người lính viết về thế hệ mình đến người thơ luôn tìm cách làm mới tiếng nói của chính mình.