Tác phẩm Nguyên Hồng là tiếng nói của một nhà văn suốt đời đứng về phía những con người nhỏ bé, bất hạnh: người đàn bà lỡ bước, đứa trẻ thiếu tình thương, những kiếp người lam lũ nơi thành phố cảng. Từ tiểu thuyết đầu tay Bỉ vỏ, hồi kí Những ngày thơ ấu đến bộ tiểu thuyết đồ sộ Cửa biển, trang văn của ông luôn nóng hổi tình người. Hãy cùng Văn VN điểm qua những tác phẩm tiêu biểu nhất của ông.
Đôi nét về nhà văn Nguyên Hồng
Nguyên Hồng là một trong những cây bút văn xuôi hiện thực quan trọng của văn học Việt Nam hiện đại. Ông thành danh từ rất sớm: khi mới 19 tuổi, tiểu thuyết đầu tay Bỉ vỏ của ông đã được Tự Lực văn đoàn trao giải thưởng năm 1937.
- Tên khai sinh: Nguyễn Nguyên Hồng.
- Năm sinh – năm mất: 5/11/1918 – 2/5/1982.
- Quê quán: sinh ở phố Hàng Cau, thành phố Nam Định; từ năm 1934 theo mẹ ra Hải Phòng sinh sống.
- Thể loại: tiểu thuyết, truyện ngắn, truyện vừa, kí (hồi kí) và thơ.
- Tác phẩm nổi bật: Bỉ vỏ, Những ngày thơ ấu, bộ Cửa biển, Núi rừng Yên Thế, tập thơ Trời xanh.
- Giải thưởng: Giải thưởng của Tự Lực văn đoàn năm 1937 (cho Bỉ vỏ); được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật đợt I năm 1996.
Nguyên Hồng có một tuổi thơ nhiều cay đắng. Gia đình sa sút, cuộc hôn nhân không có tình yêu của cha mẹ cùng sự ghẻ lạnh của họ hàng để lại trong cậu bé những vết thương lòng khó phai. Chính những kí ức ấy về sau trở thành chất liệu cho hồi kí Những ngày thơ ấu – cuốn sách gắn liền với tên tuổi ông.
Năm 1934, ông theo mẹ ra Hải Phòng, sống ở xóm Cấm và kiếm sống bằng nghề dạy học tư cho con em những gia đình lao động nghèo. Những năm tháng lăn lộn giữa bến tàu, xóm chợ của thành phố cảng đã cho ông vốn sống dồi dào để viết về dân nghèo, gái làng chơi, kẻ cắp, những con người bị xã hội cũ đẩy xuống đáy. Cuối thập niên 1930, ông tham gia phong trào Mặt trận Dân chủ ở Hải Phòng; năm 1943 ông gia nhập Hội Văn hóa Cứu quốc và năm 1948 được kết nạp Đảng.
Trong kháng chiến chống Pháp, Nguyên Hồng hoạt động trong Hội Văn nghệ Việt Nam. Năm 1957, ông là một trong những hội viên sáng lập Hội Nhà văn Việt Nam. Những năm cuối đời, ông về sống ở vùng quê Yên Thế (Bắc Giang), nơi ông viết bộ tiểu thuyết lịch sử về cuộc khởi nghĩa Yên Thế, và mất tại đây ngày 2/5/1982.
Xem tiểu sử tác giả Nguyên Hồng – cuộc đời, sự nghiệp, phong cách và nhận định.
Nguyên Hồng có những tác phẩm nào?
Trong gần nửa thế kỉ cầm bút, Nguyên Hồng để lại một khối lượng tác phẩm lớn, trải trên nhiều thể loại. Danh mục dưới đây được tổng hợp theo tư liệu của Bảo tàng Văn học Việt Nam và Wikipedia tiếng Việt (năm trong ngoặc là năm xuất bản):
Tiểu thuyết
- Bỉ vỏ (1938)
- Cuộc sống (1942)
- Quán nải (1943)
- Đàn chim non (1943)
- Hơi thở tàn (1943)
- Cửa biển – bộ tiểu thuyết 4 tập: Sóng gầm (1961), Cơn bão đã đến, Thời kỳ đen tối (1973), Khi đứa con ra đời (1976)
- Thù nhà nợ nước (1981)
- Núi rừng Yên Thế (1993)
Truyện ngắn, truyện vừa
- Bảy Hựu (1941)
- Qua những màn tối (1942)
- Hai dòng sữa (1943)
- Vực thẳm (1944)
- Miếng bánh (1945), Ngọn lửa (1945)
- Địa ngục và lò lửa (1946–1961)
- Đêm giải phóng (1951), Dưới chân cầu Mây (1951)
- Giữ thóc (1955), Giọt máu (1956)
Kí, hồi kí
- Những ngày thơ ấu (1940)
- Đất nước yêu dấu (1949)
- Bước đường viết văn của tôi (1971)
- Một tuổi thơ văn (1973)
- Những nhân vật ấy đã sống với tôi (1978)
Thơ
- Trời xanh (1960)
- Sông núi quê hương (1973)
Những tác phẩm tiêu biểu của Nguyên Hồng
Dưới đây là những tác phẩm tiêu biểu của Nguyên Hồng mà người yêu văn học và học sinh nên biết, từ tiểu thuyết, hồi kí đến bài thơ được chọn vào sách giáo khoa.
1/ Bỉ vỏ (1938)
Bỉ vỏ là tiểu thuyết đầu tay của Nguyên Hồng, được Tự Lực văn đoàn trao giải năm 1937 và in thành sách năm 1938. “Bỉ vỏ” là tiếng lóng của giới giang hồ thời ấy: “bỉ” là con, “vỏ” là ăn cắp, ghép lại để chỉ người đàn bà làm nghề ăn cắp.
Nhân vật chính là Bính, một cô gái quê hiền lành, nhẹ dạ, bị người tình phụ bạc khi đã có mang. Bị gia đình và làng xóm hắt hủi, Bính trôi dạt ra Hải Phòng, rơi vào cảnh khốn cùng nơi nhà chứa. Thoát ra được, chị trở thành vợ của Năm Sài Gòn, một tay anh chị có tiếng, và dần sa hẳn vào con đường trộm cắp. Kết thúc truyện đầy bi kịch: Bính bị bắt cùng Năm Sài Gòn trong một vụ cướp có án mạng, và đứa bé bị giết lại chính là đứa con trai chị đã phải cho đi từ khi còn đỏ hỏn.
Có thể thấy, ngay từ tác phẩm đầu tay, Nguyên Hồng đã chọn đứng về phía những con người dưới đáy xã hội. Ông không nhìn họ bằng con mắt khinh miệt mà tìm thấy ở họ khát khao được sống lương thiện, được yêu thương. Nhà văn cho biết Tám Bính không phải chân dung một người cụ thể mà được tạo nên từ nhiều số phận cùng cảnh. Năm 1988, tiểu thuyết được chuyển thể thành phim Bỉ vỏ, với NSND Hoàng Cúc trong vai Bính.
2/ Những ngày thơ ấu (1940)
Những ngày thơ ấu là tập hồi kí viết về tuổi thơ của chính tác giả. Tác phẩm được đăng trên tuần báo Ngày Nay năm 1938 và in thành sách năm 1940. Sách gồm 9 chương: Tiếng kèn, Chúa thương xót tôi, Trụy lạc, Trong lòng mẹ, Đêm Noel, Trong đêm đông, Đồng xu cái, Sa ngã, Một bước ngắn.
Qua lời kể của bé Hồng, người đọc thấy một gia đình đang tàn lụi: cha mẹ lấy nhau không vì tình yêu, người mẹ trẻ phải chịu bao định kiến khắc nghiệt, còn chú bé thông minh, nhạy cảm thì lớn lên trong thiếu thốn, bị họ hàng ghẻ lạnh. Nỗi đau ấy được kể bằng giọng văn chân thành đến mức người đọc như nghe chính tác giả đang tự bộc bạch.
Nhà văn Thạch Lam từng nhận xét tác phẩm là “rung động cực điểm của một linh hồn trẻ dại”. Đến nay, Những ngày thơ ấu vẫn được xem là một trong những tập hồi kí về tuổi thơ cảm động nhất của văn học Việt Nam.
3/ Trong lòng mẹ (chương IV của Những ngày thơ ấu)
Trong lòng mẹ là chương thứ tư của Những ngày thơ ấu, đoạn văn quen thuộc với nhiều thế hệ học sinh. Đoạn trích kể về cuộc trò chuyện giữa bé Hồng và bà cô: bằng những lời lẽ ngọt nhạt mà cay độc, bà cô tìm cách gieo vào đầu đứa cháu ý nghĩ ruồng rẫy người mẹ đang phải đi xa kiếm sống. Hồng đau đớn, uất ức nhưng vẫn một lòng tin yêu mẹ.
Giá những cổ tục đã đày đọa mẹ tôi là một vật như hòn đá hay cục thủy tinh, đầu mẩu gỗ, tôi quyết vồ ngay lấy mà cắn, mà nhai, mà nghiến cho kì nát vụn mới thôi.
Câu văn dồn dập những động từ mạnh cho thấy nỗi căm giận đã lên đến tột cùng của chú bé trước những hủ tục phong kiến đè nặng lên người mẹ. Phần sau của đoạn trích là cuộc gặp gỡ bất ngờ: Hồng chạy theo chiếc xe kéo, được mẹ ôm vào lòng, và mọi tủi hờn như tan biến trong cảm giác êm dịu hiếm hoi.
4/ Bộ tiểu thuyết Cửa biển (1961–1976)
Cửa biển là công trình đồ sộ nhất trong đời văn Nguyên Hồng: một bộ tiểu thuyết 4 tập, dài hơn 2.000 trang, gồm Sóng gầm, Cơn bão đã đến, Thời kỳ đen tối và Khi đứa con ra đời. Tập đầu ra mắt năm 1961, tập cuối năm 1976.
Bộ tiểu thuyết lấy không gian chính là Hải Phòng – thành phố cảng gắn bó với nhà văn từ thời niên thiếu – và trải dài từ thời kì Mặt trận Bình dân đến Cách mạng tháng Tám. Qua hàng loạt số phận thuộc nhiều tầng lớp, tác giả dựng lại bức tranh rộng lớn về đời sống xã hội và quá trình người lao động đi theo cách mạng.
Với quy mô ấy, Cửa biển được xem là một trong những bộ tiểu thuyết dài nhất của văn học Việt Nam hiện đại, và là nơi kết tinh vốn sống cả đời của Nguyên Hồng về mảnh đất cảng.
5/ Núi rừng Yên Thế (1993)
Những năm cuối đời, sống giữa vùng đất Yên Thế, Nguyên Hồng dồn tâm sức cho bộ tiểu thuyết lịch sử Núi rừng Yên Thế, viết về cuộc khởi nghĩa nông dân Yên Thế chống thực dân Pháp. Tác phẩm được xuất bản năm 1993, hơn mười năm sau khi nhà văn qua đời.
Việc chọn đề tài này cho thấy một hướng đi khác của Nguyên Hồng ở chặng cuối: từ những số phận riêng tư nơi thành thị, ngòi bút của ông mở ra không gian lịch sử, ca ngợi sức kháng cự bền bỉ của người nông dân trên chính mảnh đất ông gắn bó lúc tuổi già.
6/ Cửu Long Giang ta ơi (tập thơ Trời xanh, 1960)
Ít người biết Nguyên Hồng còn làm thơ. Bài Cửu Long Giang ta ơi in trong tập Trời xanh (NXB Văn học, 1960) và hiện được học trong chương trình Ngữ văn 6. Bài thơ mở đầu bằng kí ức lớp học thuở nhỏ:
Ngày xưa ta đi học
Mười tuổi thơ nghe gió thổi mùa thu
Mắt ngẩng lên trông bản đồ rực rỡ
Như đồng hoa bỗng gặp một đêm mơ
Từ tấm bản đồ trong lớp học, nhân vật trữ tình hướng về dòng Cửu Long (sông Mê Kông) chảy qua đất Nam Bộ: những cánh đồng trù phú, những con người cần cù bám đất, và những tên tuổi anh hùng như Minh Khai, Võ Thị Sáu đã hi sinh vì Tổ quốc. Thể thơ tự do cho phép cảm xúc tuôn chảy, thể hiện tình yêu tha thiết của nhà văn đối với miền Nam.
Tác phẩm của Nguyên Hồng trong sách giáo khoa Ngữ văn
Theo chương trình Ngữ văn 2018, tác phẩm của Nguyên Hồng xuất hiện ở các bộ sách sau:
| Văn bản | Lớp – bộ sách | Bài học |
|---|---|---|
| Cửu Long Giang ta ơi | Ngữ văn 6 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 5: Những nẻo đường xứ sở |
| Trong lòng mẹ (trích Những ngày thơ ấu) | Ngữ văn 6 Cánh diều, tập 1 | Bài 3: Kí (Hồi kí và du kí) |
| Trong lòng mẹ (trích Những ngày thơ ấu) | Ngữ văn 7 Kết nối tri thức, tập 1 | Bài 3: Cội nguồn yêu thương (Thực hành đọc) |
Trước đó, ở chương trình cũ, Trong lòng mẹ là văn bản quen thuộc của Ngữ văn 8. Bài phân tích chi tiết đoạn trích có tại mục 3 ở trên.
Phong cách sáng tác của Nguyên Hồng
Nhìn lại toàn bộ sự nghiệp, có thể nhận ra một số nét nổi bật trong ngòi bút Nguyên Hồng:
- Đề tài người cùng khổ: nhân vật của ông thường là những con người dưới đáy xã hội, đặc biệt là phụ nữ và trẻ em – vì vậy ông hay được gọi là nhà văn của phụ nữ và nhi đồng.
- Chất tự truyện đậm nét: nhiều trang viết lấy chất liệu từ chính cuộc đời tác giả, nhất là tuổi thơ ở Nam Định và những năm sống ở Hải Phòng.
- Giọng văn giàu cảm xúc: lời kể thiết tha, sôi nổi, nhiều khi như trào ra từ trái tim, tạo nên chất trữ tình đặc biệt trong văn xuôi hiện thực.
- Không gian thành phố cảng: Hải Phòng với bến tàu, xóm chợ, người lao động là “đất” của nhiều tác phẩm, từ Bỉ vỏ đến Cửa biển.
Bạn đọc muốn tìm hiểu sâu hơn về con người và quan niệm văn chương của ông có thể đọc thêm bài viết “Nguyên Hồng: Bạn đời của những người cần lao” của Đỗ Ngọc Yên.
Lời kết
Hơn bốn mươi năm sau ngày ông mất, tác phẩm Nguyên Hồng vẫn giữ nguyên sức lay động: từ nỗi đau của Tám Bính, tình mẹ con trong Những ngày thơ ấu đến bức tranh thành phố cảng trong Cửa biển. Đó là thứ văn chương viết bằng lòng thương người, và vì thế không bao giờ cũ.
Xem thêm: Tổng hợp những tác phẩm tiêu biểu của Tô Hoài · Tuyển tập tác phẩm Nguyễn Đình Thi · Những tác phẩm hay nhất của Nguyễn Minh Châu
Xem thêm: tác phẩm Nam Cao, tác phẩm Ngô Tất Tố, tác phẩm Thạch Lam.