Trọc phú là người giàu có nhưng dốt nát, thô lỗ và bần tiện; có nơi giảng rộng hơn là giàu mà lòng dạ không trong sạch. Từ này dùng để chê, thậm chí để mỉa. Nhiều người tưởng chữ “trọc” ở đây là đầu trọc, nhưng thật ra nó là chữ Hán chỉ sự đục, bẩn, đối lập với trong.
| Nghĩa ngắn | Kẻ giàu mà dốt, thô tục, keo kiệt hoặc giàu bằng đường không sạch |
| Gốc từ | Hán Việt 濁富: trọc (đục, nhơ) + phú (giàu) |
| Loại từ | Danh từ: “gã trọc phú”, “bọn trọc phú” |
| Sắc thái | Miệt thị, châm biếm; không dùng để gọi người giàu nói chung |
Trọc phú: giàu mà đục
Hình dung một người có nhà to, xe đẹp, nhưng nói năng xô bồ, coi tiền là thước đo mọi thứ, khinh người nghèo và ngại bỏ một đồng cho việc tử tế. Người như thế dễ bị gọi sau lưng là trọc phú. Từ điển của Viện Ngôn ngữ học ghi nghĩa “người giàu có mà dốt nát, bần tiện”, còn một số từ điển khác nhấn vào chỗ lòng dạ nhơ bẩn. Hai cách giảng bổ sung cho nhau: cái thiếu của trọc phú không nằm ở túi tiền mà ở học thức, tư cách hoặc cách làm ra tiền.
Vài câu dùng thử trong ngữ cảnh khác nhau:
- Ông ta đãi tiệc linh đình mà quát nhân viên phục vụ như quát người ở, đúng kiểu trọc phú.
- Tiền nhiều không làm ai thành trọc phú; khoe của và khinh người mới làm.
- Trong truyện, lão chủ đồn điền hiện lên như một tên trọc phú chỉ biết đếm tiền.
Chữ trọc không phải đầu trọc
Tiếng Việt có hai chữ “trọc” trùng âm. Một là chữ thuần Việt chỉ đầu không có tóc, đồi không có cây. Hai là chữ Hán 濁, nghĩa gốc là nước đục. Thiều Chửu giảng rộng ra: cái gì không trong sạch đều gọi là trọc. Chữ này nằm trong ô trọc (dơ bẩn), trọc thế (đời loạn), và đứng thành cặp đối với thanh (trong) trong lối nói thanh – trọc của văn chương cổ.
Chữ thứ hai, phú (富), là giàu, quen thuộc qua phú hộ, phú ông, phú quý, triệu phú. Ghép lại, trọc phú là cái giàu bị vẩn đục. Hiểu đúng chữ thì thấy chuyện “giàu mà hói đầu” chỉ là cách chơi chữ đùa của dân mạng, không phải nghĩa của từ.
Đặt cạnh đại gia, phú hộ, nhà giàu mới nổi
Có nhiều cách gọi người giàu, mỗi cách một thái độ.
| Từ | Nghĩa | Thái độ người nói |
|---|---|---|
| Trọc phú | Giàu mà dốt, thô tục, bần tiện | Khinh, chê |
| Đại gia | Người kinh doanh lớn, rất giàu (khẩu ngữ) | Trung tính, đôi khi mỉa nhẹ |
| Phú hộ, phú ông | Nhà giàu có ruộng vườn thời xưa | Trung tính, hay gặp trong truyện cổ |
| Nhà giàu mới nổi | Mới giàu lên gần đây, có khi khoe khoang | Tùy câu, thường hơi chê |
| Old money | Nhà giàu nhiều đời, sống kín đáo | Khen, có ý ngưỡng mộ |
Trọc phú và nhà giàu mới nổi hay bị đánh đồng, nhưng không trùng nhau: người mới giàu vẫn có thể lịch sự, hiểu biết, còn người giàu lâu đời vẫn có thể bần tiện. Lối sống ngược hẳn với trọc phú là kiểu giàu “kín tiếng” mà bài phong cách sang mà kín đáo của nhà giàu lâu đời đã tả. Trái nghĩa với trọc phú thì không có một từ cố định; người ta thường nói vòng là giàu mà có học, giàu mà tử tế, hay dùng chữ thanh bạch cho người nghèo mà trong sạch.
Ở phía ngược lại với kẻ giàu mà đục là người khá giả nhờ chăm chỉ, đúng ý câu đại phú do thiên, tiểu phú do cần.
Trọc phú dưới ngòi bút trào phúng
Kiểu nhân vật giàu mà dốt, thích ra vẻ văn minh để che cái quê kệch, là đề tài quen của văn trào phúng Việt Nam trước 1945. Cái cười ở đây nhắm vào sự lố bịch: tiền mua được áo đẹp, mua được chức tước, nhưng không mua được cách cư xử. Muốn thấy lối cười ấy, có thể đọc bài giọng điệu châm biếm của văn trào phúng, rồi đọc tiếp các tác phẩm tiêu biểu của Vũ Trọng Phụng.
Ở báo chí, từ này thỉnh thoảng xuất hiện trong các bài bàn về đạo đức người giàu, và người viết thường cẩn thận nói rõ rằng giàu không đồng nghĩa với trọc phú. Đó cũng là lưu ý khi dùng từ: đừng gắn nhãn trọc phú cho ai chỉ vì họ có nhiều tiền. Chữ trọc chê cái đục trong cách sống, không chê cái đầy trong két sắt.
Trọc phú, đại gia và mấy cách gọi người giàu
Trọc phú nghĩa là gì trong tiếng Việt?
Là người giàu nhưng dốt nát, thô lỗ, keo kiệt, hoặc giàu lên bằng thủ đoạn không đứng đắn. Từ mang ý chê bai rất rõ.
Trọc phú có phải người giàu hói đầu không?
Không. “Trọc” ở đây là chữ Hán 濁 nghĩa là đục, nhơ, chẳng liên quan đến tóc. Hiểu theo nghĩa đầu trọc chỉ là cách nói đùa.
Trọc phú khác đại gia thế nào?
Đại gia chỉ người rất giàu, làm ăn lớn, giọng trung tính. Trọc phú nói về phẩm chất: giàu mà kém văn hóa. Một đại gia có thể bị gọi là trọc phú nếu cư xử thô lỗ, nhưng hai từ không cùng nghĩa.
Trọc phú tiếng Anh là gì?
Không có từ khớp hoàn toàn. Người ta hay dùng nouveau riche (nhà giàu mới nổi, khoe khoang) hoặc diễn giải là a rich but vulgar person.