Soạn bài Giang (Bảo Ninh) – Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo

Đề: Hãy kể tên một số tác phẩm (thơ, truyện ngắn, tiểu thuyết,…) viết về những cuộc kháng chiến chống ngoại xâm của nhân dân ta trong thế kỉ XX và chia sẻ cảm nghĩ của bạn về một trong những tác phẩm ấy.

Trả lời:

• Thơ: Đồng chí (Chính Hữu), Tây Tiến (Quang Dũng), Bài thơ về tiểu đội xe không kính (Phạm Tiến Duật), Đất nước (trích Mặt đường khát vọng, Nguyễn Khoa Điềm).
• Truyện ngắn: Những ngôi sao xa xôi (Lê Minh Khuê), Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành), Chiếc lược ngà (Nguyễn Quang Sáng).
• Tiểu thuyết: Đất rừng phương Nam (Đoàn Giỏi), Nỗi buồn chiến tranh (Bảo Ninh).

Cảm nghĩ (gợi ý về Những ngôi sao xa xôi): Truyện kể về ba cô gái thanh niên xung phong trong tổ trinh sát mặt đường trên cao điểm. Công việc của họ là đo khối lượng đất đá, phá bom nổ chậm, sống giữa cái chết rình rập. Vậy mà họ vẫn hồn nhiên, thích hát, thích làm đẹp, thương nhau như chị em. Đọc truyện, em hiểu rằng cuộc kháng chiến được làm nên bởi những con người rất trẻ, rất bình thường, và càng biết ơn thế hệ đã đi qua chiến tranh.

Yêu cầu (Theo dõi): Chú ý quá trình làm quen và diễn biến tình cảm giữa hai nhân vật qua lời kể và lời thoại.

Trả lời:

• Làm quen bằng một “mẹo” của anh lính: nhìn thấy tên và lớp viết bằng mực tím trong vành nón (“Phạm Nhật Giang 10 B3”), “tôi” gọi tên cô như người quen để mượn gầu.
• Giang ngập ngừng nhưng tự nhiên, thấy anh lấm bùn liền giúp múc nước, rồi cúi xuống dội nước, cọ bùn ở chân và cả đôi dép cho anh. “Tôi” sững lặng, xúc động trước sự ân cần ấy.
• Lời thoại chuyển nhanh từ xã giao sang thân mật: Giang ngạc nhiên vì bị gọi đúng tên, trêu anh bộ đội “tọa độ”, hỏi chỗ đóng quân, rồi mời anh vào nhà nghỉ.

Chỉ trong ít phút, hai người xa lạ đã trở nên gần gũi; tình cảm nảy sinh hồn nhiên, không toan tính.

Yêu cầu (Theo dõi): Chú ý lời giới thiệu của Giang về nhân vật “tôi” và tác động của nó đến các nhân vật.

Trả lời:

• Giang giới thiệu với bố: “đây là Hùng, bạn học lớp 10 với con”, đang đóng quân gần đây, hai người vừa tình cờ gặp lại.
• Với ông bố: nét mặt nghiêm khắc dịu đi, ông chuyển từ tra hỏi sang hỏi han, dặn dò, rồi vui vẻ để lại xe đạp cho hai đứa.
• Với “tôi”: thoát khỏi tình thế khó xử (bị bắt gặp đang nằm trên giường nhà người lạ), nhưng từ đây anh mang một cái tên không phải của mình – cái tên “Hùng” mà về sau anh không bao giờ kịp cải chính.
• Với Giang: lời “phịa” nhanh trí cho thấy cô tin anh bộ đội và muốn giữ anh lại thêm chút nữa.

Yêu cầu (Suy luận): Đây có phải là hoàn cảnh phù hợp để tình cảm thân mật, yêu mến giữa Giang và “tôi” nảy nở?

Trả lời:
Có. Đêm cuối năm, trên con đường đồi vắng vẻ vào Bãi Nai, hai người trẻ ngồi chung một chiếc xe đạp: “tôi” lần đầu đèo một cô gái, Giang ngồi sau tin cậy và kể chuyện gia đình (mẹ mất, anh trai đi B, Tết chỉ có hai bố con). Sự riêng tư, tin cậy và nỗi cô đơn chung làm tình cảm dễ nảy nở. Tuy vậy, đó cũng là hoàn cảnh thời chiến gấp gáp: thời gian ngắn ngủi, “tôi” sắp phải vào chiến trường, nên tình cảm ấy chỉ kịp manh nha rồi dang dở.

Yêu cầu (Theo dõi): Lời nói, thái độ của bố Giang khi gặp Hùng lần này có gì khác so với lần trước?

Trả lời:

Từ vị chỉ huy nghiêm khắc, ông trở thành người cha, người đồng đội ấm áp: giữa chiến trường, “Hùng” là sợi dây nối ông với đứa con gái ở lại hậu phương.

Yêu cầu (Suy luận): Hai đoạn văn này là lời của ai nói với ai?

Trả lời:
Đó là lời của nhân vật “tôi” – người lính năm xưa, nay đã hơn ba chục năm sau – tự nói với chính mình và với người đọc. Đây là lời trữ tình ngoại đề: người kể tạm dừng kể chuyện để suy ngẫm về chiến tranh, tuổi trẻ và những gặp gỡ ngắn ngủi mà day dứt suốt đời.

Đề: Chỉ ra một số câu văn, đoạn văn có sự đan xen giữa lời kể của người kể chuyện và lời của nhân vật trong văn bản trên.

Trả lời:

• Lời dặn của đại đội trưởng được đặt thẳng vào dòng kể, ngay sau đó là câu kể “Anh dặn tôi thế, ra ý đe.”
• Đoạn “tôi” lấy bánh ra ăn: câu “Bít cốt chiêu với chè tươi, định thế.” vừa là lời kể vừa là ý nghĩ của nhân vật, liền sau là lời Giang: “Ôi em quên. Có cơm mà, để em dọn mời anh.”
• Đoạn đèo Giang về đơn vị: người kể thuật lại lời Giang (“Giang là trò Trung Vương vừa tốt nghiệp lớp 10 trong năm, hiện giờ đã là sinh viên của trường Tổng hợp”), rồi chuyển thẳng sang lời mời của cô: “Tết ra chơi với bố con em, anh nhé.”
• Đoạn gặp lại ở chiến trường: lời bố Giang (“Kìa, Hùng, Hùng đấy hả Hùng!”, “Giang nó cứ nhắc cậu mãi, Hùng ạ.”) được đặt trong ngoặc kép, nằm ngay trong đoạn kể, không tách thành lời thoại riêng.

Cách đan xen này làm lời kể liền mạch, tự nhiên như một dòng hồi ức.

Đề: Liệt kê những cuộc gặp gỡ giữa các nhân vật trong văn bản. Những cuộc gặp gỡ ấy cho thấy cách đối xử của con người với nhau, nhất là với những người lính trong hoàn cảnh chiến tranh như thế nào?

Trả lời:

• “Tôi” gặp Giang ở giếng nước đầu thị trấn Lương Sơn.
• “Tôi” gặp bố Giang lần đầu tại căn nhà trọ.
• “Tôi” đèo Giang về đơn vị, chia tay ở chân đồi Gừng.
• “Tôi” gặp lại bố Giang (lúc này là tham mưu trưởng sư đoàn) trước giờ nổ súng ở Tây Nguyên.

Các cuộc gặp cho thấy con người đối xử với nhau bằng sự chân thành, tin cậy và ấm áp: cô gái giúp người lính lạ rửa chân, mời cơm; người cha tuy nghiêm vẫn thương, nhường xe cho anh lính trẻ kịp giờ; ra chiến trường, người chỉ huy ôm lấy người lính như con cháu trong nhà. Người lính thời chiến được hậu phương yêu thương, quý trọng như người thân.

Đề: Hãy phân tích tính cách của nhân vật Giang theo gợi ý trong bảng (hình ảnh của Giang – qua điểm nhìn – nét tính cách nổi bật).

Trả lời:

Nhận xét: Giang là cô gái Hà Nội trẻ trung, trong sáng, nhân hậu. Việc nhìn cô qua nhiều điểm nhìn giúp nhân vật hiện lên đầy đặn: vừa hồn nhiên (qua mắt anh lính), vừa là đứa con gái được yêu thương và cũng cô đơn (qua lời người cha).

Trả lời:

• Truyện kể theo ngôi thứ nhất, người kể là “tôi” – người trong cuộc. Mọi chi tiết đều mang dấu ấn cảm xúc riêng, tạo cảm giác chân thực như một trang hồi kí.
• Có hai điểm nhìn đan xen: điểm nhìn của anh tân binh mười bảy tuổi trong quá khứ (bối rối, xúc động, vụng về) và điểm nhìn của người lính đã đứng tuổi ở hiện tại (trầm tĩnh, chiêm nghiệm). Nhờ đó, câu chuyện vừa tươi tắn vừa thấm buồn.
• Người kể chỉ biết những gì mình chứng kiến hoặc được nghe lại (như tâm trạng của Giang qua lời bố cô). Những khoảng trống ấy khiến Giang còn nhiều bí ẩn, tăng sự tiếc nuối.

Trả lời:
Chủ đề: cuộc gặp gỡ tình cờ, ngắn ngủi mà đẹp đẽ giữa người lính trẻ và cô gái Hà Nội trong những năm kháng chiến, qua đó thể hiện tình người ấm áp và nỗi mất mát, dang dở mà chiến tranh để lại.

Căn cứ: nhan đề (tên nhân vật Giang – người để lại dấu ấn sâu nhất trong kí ức “tôi”); các sự việc chính (gặp ở giếng, vào nhà, đèo về đơn vị, gặp lại bố Giang, ông hi sinh); chi tiết lặp lại về sự “không kịp” (không kịp nói, không kịp hỏi địa chỉ, không kịp cải chính tên); và lời suy ngẫm ở hai đoạn cuối.

Trả lời:

• Tư tưởng: Trân trọng vẻ đẹp tình người giữa chiến tranh; khẳng định những gặp gỡ dù thoáng qua vẫn có giá trị lâu bền trong đời người; đồng thời cho thấy chiến tranh đã lấy đi, làm dang dở biết bao điều tốt đẹp, để lại những nỗi đau âm thầm.
• Vai trò hai đoạn cuối: Đây là lời trữ tình ngoại đề, người kể trực tiếp nói ra điều câu chuyện gợi lên. Câu “Chiến tranh, đời lính, tuổi trẻ, mọi sự là như thế, chỉ thế thôi, thoảng nhanh.” khái quát số phận con người thời chiến; đoạn cuối khẳng định dù chỉ là “một gặp gỡ vẩn vơ” nhưng anh không bao giờ quên Giang. Hai đoạn này nâng câu chuyện riêng thành suy ngẫm chung, làm rõ tư tưởng và để lại dư âm cho truyện.

Đề: Xung quanh việc Giang nhận “anh bộ đội” mới gặp lần đầu là bạn học, “phịa” ra cái tên Hùng để giới thiệu với bố, rồi dùng xe đạp của bố đưa anh về đơn vị, có ý kiến cho là phù hợp, có ý kiến phủ nhận. Hãy cho biết ý kiến của bạn.

Trả lời:
Theo em, Giang xử sự như vậy là phù hợp với hoàn cảnh cụ thể:

• Lời nói dối vô hại, xuất phát từ lòng tốt: nếu nói thật, anh lính trẻ sẽ rất khó xử trước một vị trung tá, còn ông bố có thể hiểu lầm con gái. Cô gỡ rối cho cả ba người.
• Việc mượn xe đạp để đưa anh về là cần thiết: trời tối, đường đồi xa, anh phải kịp giờ điểm danh; đó là sự quan tâm thiết thực tới người lính. Người bố cũng đồng tình, chỉ dặn đi cẩn thận.
• Thời chiến, tình quân dân gắn bó, bộ đội được coi như người nhà; hành động của Giang nằm trong nếp ứng xử ấy.

Tuy vậy, trong đời sống bình thường hôm nay, việc đưa người lạ vào nhà hay nói dối cha mẹ cần cân nhắc. Em trân trọng tấm lòng của Giang, nhưng hiểu rằng sự phù hợp của hành động gắn chặt với hoàn cảnh của truyện.