Giang là truyện ngắn của nhà văn Bảo Ninh, được học ở Bài 8 “Đất nước và con người (Truyện)”, sách Ngữ văn 10 Chân trời sáng tạo tập hai. Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm: tác giả, xuất xứ, thể loại, ngôi kể, bố cục, giá trị nội dung, nghệ thuật, ý nghĩa nhan đề và sơ đồ tư duy của tác phẩm.
Nội dung văn bản Giang
Bảo Ninh là tác giả đương đại, tác phẩm còn được bảo hộ bản quyền, vì vậy phần này chỉ tóm lược nội dung và trích một vài câu tiêu biểu. Em nên đọc toàn văn trong SGK (trang 69–74), văn bản in theo Bảo Ninh – những truyện ngắn (tái bản, NXB Trẻ, 2021).
Truyện mở đầu bằng lời tự giới thiệu của người kể: “Năm ấy tôi mười bảy tuổi, binh nhì, chiến sĩ của tiểu đoàn 5 tân binh.” Được thưởng hai ngày phép vì bắn giỏi nhất đại đội, anh về Hà Nội rồi chen xe khách trở lại đơn vị ở Bãi Nai. Nhá nhem tối, anh xuống thị trấn Lương Sơn, ngã lấm bùn, tuột quai dép, bèn tìm đến giếng nước đầu thị trấn. Ở đó có một cô gái đang gánh nước; anh đọc được tên cô viết trong vành nón: “Phạm Nhật Giang 10 B3”.
Anh gọi tên cô như người quen để mượn gầu. Giang không chỉ múc nước mà còn cúi xuống dội nước, cọ bùn ở chân và cả đôi dép cho anh – một “ân tình hồn nhiên và bất ngờ” khiến anh sững lặng. Cô mời anh vào căn nhà trọ nhỏ, định hâm cơm mời anh ăn. Bố Giang – một trung tá – bất ngờ về, nghiêm giọng hỏi; Giang nhanh trí giới thiệu anh là Hùng, bạn học lớp 10. Ông dịu lại, dặn anh về kịp giờ điểm danh và để lại xe đạp cho Giang đưa anh về đơn vị.
Trên đường đồi tối, anh đạp xe đèo Giang. Cô kể mình vừa tốt nghiệp trường Trung Vương, đang là sinh viên trường Tổng hợp, mẹ mất năm ngoái, anh trai vừa đi B; cô mời anh Tết ra chơi. Hai người chia tay ở chân đồi Gừng, anh không kịp nói điều gì, không hỏi rõ địa chỉ, chỉ biết “Khâm Thiên, ngõ Chợ”.
Hai hôm sau, đơn vị anh lên đường vào chiến trường Tây Nguyên. Trước trận đánh mở màn, anh gặp lại bố Giang, nay là tham mưu trưởng sư đoàn. Ông mừng rỡ ôm anh, kể Giang nhắc anh mãi và có gửi ảnh nhưng ông không mang theo, hẹn “bữa sau”. Không có “bữa sau” ấy: ông hi sinh cuối mùa khô năm đầu sư đoàn vào trận. Hơn ba chục năm sau, người lính năm xưa vẫn không quên Giang, dù đó chỉ là “một gặp gỡ vẩn vơ”.
Thông tin tác giả Bảo Ninh
Bảo Ninh tên thật là Hoàng Ấu Phương, sinh ngày 18 tháng 10 năm 1952 tại Diễn Châu, Nghệ An; quê ở xã Bảo Ninh, Đồng Hới, Quảng Bình (nay thuộc tỉnh Quảng Trị). Ông là con trai Giáo sư ngôn ngữ học Hoàng Tuệ. Năm 1969, vừa học xong phổ thông, ông nhập ngũ khi 17 tuổi, chiến đấu ở mặt trận B3 – Tây Nguyên trong đội hình Sư đoàn 10.
Sau năm 1975, Bảo Ninh học Đại học Tổng hợp Hà Nội, rồi theo học Trường Viết văn Nguyễn Du. Tập truyện đầu tay Trại bảy chú lùn in năm 1987. Tiểu thuyết Nỗi buồn chiến tranh (in lần đầu năm 1990 với tên Thân phận của tình yêu) nhận Giải thưởng Hội Nhà văn Việt Nam năm 1991 và được dịch ra nhiều thứ tiếng.
Phong cách: Bảo Ninh viết về chiến tranh từ số phận cá nhân và kí ức người trong cuộc. Giọng văn trầm lắng, nhẹ nhàng mà day dứt; lối kể thường đan xen quá khứ và hiện tại, nhiều suy tưởng; nhân vật mang những vết thương tinh thần âm thầm. Truyện ngắn của ông giàu chất trữ tình, kết thúc thường để lại dư âm buồn.
Tác phẩm chính: Nỗi buồn chiến tranh (tiểu thuyết), các tập truyện Trại bảy chú lùn, Chuyện xưa kết đi, được chưa?, Bảo Ninh – những truyện ngắn; các truyện ngắn Giang, Bí ẩn của làn nước, Khắc dấu mạn thuyền… Xem giới thiệu đầy đủ tại những tác phẩm tiêu biểu của Bảo Ninh.
Thông tin tác phẩm Giang
Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi thường gặp khi học truyện ngắn Giang.
Xuất xứ truyện Giang
Văn bản trong SGK in theo tập Bảo Ninh – những truyện ngắn (tái bản, NXB Trẻ, 2021, trang 25–35).
Hoàn cảnh sáng tác
SGK không ghi năm sáng tác cụ thể. Truyện là lời hồi ức của một người lính kể lại chuyện “hơn ba chục năm về trước”, tức thời kì kháng chiến chống Mỹ, khi các sư đoàn từ miền Bắc vượt Trường Sơn vào chiến trường Tây Nguyên. Nhiều chi tiết gần với trải nghiệm của chính nhà văn: nhập ngũ năm mười bảy tuổi, từng ở tiểu đoàn 5, chiến đấu ở Tây Nguyên. Tuy vậy, “tôi” là nhân vật văn học, không nên đồng nhất hoàn toàn với tác giả.
Thể loại, phương thức biểu đạt
- Thể loại: truyện ngắn.
- Phương thức biểu đạt chính: tự sự, kết hợp miêu tả và biểu cảm (rõ nhất ở hai đoạn cuối).
Ngôi kể và điểm nhìn
Truyện kể theo ngôi thứ nhất, người kể xưng “tôi” – người lính trong cuộc. Điểm nhìn đan xen giữa anh tân binh mười bảy tuổi trong quá khứ và người lính đã đứng tuổi ở hiện tại. Có đoạn nhân vật Giang hiện lên qua điểm nhìn của bố cô (lời ông kể lại ở chiến trường).
Nhân vật chính
- “Tôi”: binh nhì mười bảy tuổi, tân binh luyện quân ở Bãi Nai; về sau là chiến sĩ trinh sát sư đoàn.
- Giang (Phạm Nhật Giang): cô gái Hà Nội, học trò Trung Vương vừa tốt nghiệp, sinh viên trường Tổng hợp; hồn nhiên, ân cần, hiếu khách.
- Bố Giang: trung tá, sau là tham mưu trưởng sư đoàn; nghiêm khắc mà nhân hậu; hi sinh ở Tây Nguyên.
Bố cục: Giang có mấy phần?
Truyện có thể chia làm 4 phần:
- Phần 1 (từ đầu đến “mới sáu giờ kém mà, anh”): cuộc gặp gỡ giữa “tôi” và Giang ở giếng nước.
- Phần 2 (tiếp đến “con về khuya bố không yên tâm đâu”): “tôi” ở nhà Giang, cuộc gặp với bố Giang.
- Phần 3 (tiếp đến “Chỉ biết Khâm Thiên, ngõ Chợ”): “tôi” đèo Giang về đơn vị và cuộc chia tay.
- Phần 4 (còn lại): gặp lại bố Giang ở chiến trường, sự hi sinh của ông và lời suy ngẫm của người kể.
Nhiều tài liệu chia 3 phần, gộp phần 3 và phần 4 thành “cuộc chia tay và những gì còn lại sau đó”.
Giá trị nội dung
- Ngợi ca tình người ấm áp giữa thời chiến: sự ân cần, hồn nhiên của cô gái Hà Nội; tấm lòng nghiêm khắc mà bao dung của người cha – người chỉ huy; tình quân dân gắn bó.
- Khắc họa vẻ đẹp tuổi trẻ thời chiến: trong trẻo, trong sáng, sẵn sàng lên đường.
- Gợi nỗi day dứt về những mất mát, dang dở mà chiến tranh gây ra: người cha hi sinh, cô gái ở lại một mình, mối tình chưa kịp gọi tên.
- Khẳng định sức sống của kí ức: những gặp gỡ ngắn ngủi có thể theo con người suốt đời.
Giá trị nghệ thuật
- Ngôi kể thứ nhất, điểm nhìn đan xen quá khứ – hiện tại, tạo giọng hồi ức chân thực.
- Cốt truyện đơn giản, xây dựng quanh chuỗi cuộc gặp gỡ; tình huống tình cờ mà hợp lí.
- Chi tiết chọn lọc, giàu sức gợi: tên viết trong vành nón, đôi dép đúc được cọ sạch, chiếc xe đạp Phượng Hoàng, tấm ảnh không kịp trao, cái tên “Hùng” không kịp cải chính.
- Lời kể đan xen lời nhân vật; lời thoại tự nhiên, đậm chất đời thường.
- Kết thúc bằng lời trữ tình ngoại đề, giọng văn nhẹ nhàng, trầm buồn, giàu dư âm.
Ý nghĩa nhan đề Giang
Nhan đề là tên nhân vật nữ – người để lại dấu ấn sâu đậm nhất trong kí ức “tôi”. Giang không có mặt ở phần cuối truyện, nhưng cả câu chuyện đều hướng về cô: người cha nhắc đến cô, người kể nhớ cô suốt ba chục năm. Đặt tên truyện là “Giang”, tác giả cho thấy cuộc gặp thoáng qua ấy đã trở thành một phần không thể xóa của đời người lính. Tên gọi giản dị, gợi hình ảnh dòng sông trôi mãi, cũng như kí ức cứ âm thầm chảy trong lòng người kể.
Sơ đồ tư duy Giang
Sơ đồ dưới đây tóm tắt sáu ý chính: tác giả, hoàn cảnh, thể loại, bố cục, nội dung và nghệ thuật.
Tóm tắt Giang
Hai mẫu tóm tắt ngắn giúp em nắm nhanh cốt truyện.
Mẫu 1 – Tóm tắt Giang ngắn nhất
Trên đường trở lại đơn vị, anh tân binh mười bảy tuổi gặp cô nữ sinh Hà Nội tên Giang ở giếng nước thị trấn Lương Sơn. Cô ân cần giúp anh rửa ráy, mời vào nhà, giới thiệu anh với bố là “Hùng”, bạn học cũ, rồi mượn xe đạp của bố để anh đèo cô về tận đơn vị. Vào chiến trường, anh gặp lại bố Giang; ông báo Giang nhắc anh mãi, nhưng rồi ông hi sinh. Hơn ba chục năm sau, người lính vẫn nhớ Giang.
Mẫu 2 – Tóm tắt Giang theo các cuộc gặp gỡ
Truyện xoay quanh bốn cuộc gặp. Lần thứ nhất, “tôi” – một tân binh vừa được thưởng phép – gặp Giang bên giếng nước, được cô dội nước, cọ bùn cho với sự ân cần hiếm có. Lần thứ hai, tại căn nhà trọ, “tôi” chạm mặt bố Giang, một trung tá nghiêm khắc; Giang nhận anh là bạn học tên Hùng, ông dịu lại và nhường xe đạp cho hai đứa. Lần thứ ba là chuyến đèo nhau qua đường đồi tối, Giang kể chuyện gia đình, mời anh Tết ra chơi; họ chia tay ở chân đồi Gừng mà anh chưa kịp nói gì. Lần cuối, ở Tây Nguyên, anh gặp lại bố Giang, giờ là tham mưu trưởng sư đoàn; ông hẹn bữa sau đưa tấm ảnh Giang gửi, nhưng ông đã hi sinh. Kí ức ấy thành nỗi đau âm thầm theo người lính suốt đời.
Lời kết
Giang là truyện ngắn giản dị mà lắng đọng của Bảo Ninh: một cuộc gặp tình cờ, vài giờ ngắn ngủi, nhưng chứa đựng cả tình người, tuổi trẻ và mất mát của một thời chiến tranh. Nắm vững xuất xứ, ngôi kể, bố cục và giá trị tác phẩm sẽ giúp em soạn bài, tóm tắt và viết bài phân tích dễ dàng hơn.
Xem thêm: