Soạn bài Vẻ đẹp của một bài ca dao (Hoàng Tiến Tựu) – Ngữ văn 6 Cánh diều

Trả lời:

Khi đọc trước, em nên đọc to bài ca dao vài lần, rồi đánh dấu câu nêu ý kiến ở đầu văn bản và các cụm từ được tác giả đặt trong ngoặc kép. Về người viết:

• Năm sinh – năm mất: 1933 – 1998 (theo chú thích SGK; có tài liệu ghi năm sinh 1934); quê Thanh Hóa.
• Ông giảng dạy ở Đại học Sư phạm Vinh, nhiều năm đứng đầu Khoa Văn của trường.
• Ông chuyên nghiên cứu văn học dân gian; ngoài cuốn Bình giảng ca dao (nơi in văn bản này), ông còn viết Bình giảng truyện dân gian và giáo trình Văn học dân gian Việt Nam.

Ca dao là những sáng tác của ai? Thường bắt nguồn từ đâu? Thể thơ phổ biến của ca dao là thể thơ nào?

Trả lời:

• Tác giả: ca dao do nhân dân, chủ yếu là người lao động, sáng tác và truyền miệng qua nhiều thế hệ, nên được coi là sáng tác tập thể.
• Nguồn gốc: nảy sinh từ chính đời sống hằng ngày – lúc cày cấy, chèo thuyền, ru con, hát đối đáp… – để bày tỏ tình cảm và kinh nghiệm sống.
• Thể thơ: phổ biến nhất là lục bát; bên cạnh đó còn gặp thể song thất lục bát, các câu bốn chữ, năm chữ (thể vãn), lại có những bài pha trộn nhiều thể (hỗn hợp).

Bài ca dao Đứng bên ni đồng, ngó bên tê đồng, mênh mông bát ngát có gì giống và khác các bài ca dao đã học ở Bài 2?

Trả lời:

Trả lời:

Đây là từ địa phương miền Trung: “ni” nghĩa là này, “tê” nghĩa là kia. Bên ni đồng là phía bên này cánh đồng, bên tê đồng là phía bên kia. Những từ này mang đậm sắc thái phương ngữ miền Trung, làm giọng bài ca dao thêm mộc mạc, thân thương.

Trả lời:

Mở đầu, tác giả nêu nhận định: bài ca dao đẹp ở hai điểm là cảnh cánh đồng và hình ảnh cô gái đi thăm đồng; cả hai đều được tả rất hay, và cái hay ấy là của riêng bài này, khó tìm thấy ở bài ca dao khác. Đây chính là ý kiến chung mà cả văn bản sẽ làm sáng tỏ.

Trả lời:

• Ý được làm sáng tỏ: không nên chia cứng bài ca dao thành nửa trên tả cánh đồng, nửa dưới tả cô gái, vì cô gái đã có mặt ngay trong hai câu đầu qua chỗ đứng và cách ngắm cánh đồng của mình.
• Tác dụng của từ “bởi vì”: mở ra phần giải thích lí do, nối ý kiến bác bỏ (cách chia hai phần là chưa đúng) với lí lẽ và bằng chứng đi kèm, giúp lập luận chặt chẽ và thuyết phục hơn.

Trả lời:

Phần 3 phân tích một đặc điểm ngữ pháp của hai câu đầu: chúng không có chủ ngữ. Nhờ thế, người đọc như được hòa vào nhân vật, tưởng mình đang cùng cô gái đi khắp bờ ruộng và tự mình cảm nhận sự rộng lớn của đồng lúa.

Theo tác giả, hai câu cuối có gì khác biệt so với hai câu đầu của bài ca dao?

Trả lời:

• Hai câu đầu: cô gái nhìn bao quát, phóng tầm mắt ra toàn cảnh để thấy cánh đồng rộng mênh mang.
• Hai câu cuối: cô thu hẹp điểm nhìn vào một chẽn lúa non đang phất phơ trong nắng sớm, rồi hồn nhiên ví mình với chẽn lúa ấy.

Như vậy, cách nhìn chuyển từ rộng sang hẹp, từ tả cảnh sang so sánh để tự giới thiệu vẻ đẹp của bản thân.

Trả lời:

• “Ngọn nắng” là những tia nắng đầu tiên của buổi sớm, chiếu xiên và nhẹ, rọi lên đầu những chẽn lúa – một cách nói rất gợi hình của dân gian.
• “Gốc nắng” là cách hiểu mở rộng mà tác giả nhắc lại: nắng đã có ngọn thì phải có gốc, và gốc chính là Mặt Trời.

Hai từ này cho thấy sự sáng tạo trong ngôn ngữ ca dao và gợi liên tưởng thú vị: cô gái – chẽn lúa đang được ánh mặt trời ban mai nâng niu, tràn đầy sức sống.

Trả lời:

Có. Câu cuối khép lại toàn bộ phần phân tích bằng một nhận xét khái quát: bài ca dao như một bức tranh rất đẹp, chứa đựng nhiều ý tứ. Nhận xét ấy quay về ý kiến nêu ở phần 1, tạo sự trọn vẹn cho văn bản.

Nội dung chính của văn bản Vẻ đẹp của một bài ca dao là gì? Nhan đề đã khái quát được nội dung chính của văn bản chưa?

Trả lời:

• Nội dung chính: phân tích để làm nổi bật nét đặc sắc chỉ bài ca dao này mới có: vẻ đẹp của đồng lúa quê và của chính người con gái ra thăm đồng.
• Nhan đề: phù hợp, bao quát được ý chính của bài, vì cả văn bản chỉ tập trung vào một bài ca dao và vẻ đẹp của nó. Tuy vậy, nhan đề để ngỏ “một bài ca dao” nào, tạo sự tò mò cho người đọc.

Theo tác giả, bài ca dao trên có những vẻ đẹp gì? Vẻ đẹp ấy được nêu khái quát ở phần nào của văn bản? Vẻ đẹp nào được tác giả chủ ý phân tích nhiều hơn?

Trả lời:

• Hai vẻ đẹp: cảnh đồng lúa rộng lớn và người con gái ra thăm đồng.
• Nơi nêu khái quát: phần 1 (đoạn văn đầu tiên).
• Vẻ đẹp được chú ý hơn: vẻ đẹp của cô gái. Ở phần 2, tác giả chứng minh cô gái hiện lên ngay trong hai câu tả cánh đồng với dáng vẻ năng nổ; ở phần 3, ông nói về cảm giác được đồng hành cùng cô; ở phần 4, hình ảnh chẽn lúa được hiểu là biểu tượng cho người con gái đang tuổi dậy thì. Cánh đồng chủ yếu hiện ra qua đôi mắt của cô gái.

Để làm rõ vẻ đẹp của bài ca dao, tác giả Hoàng Tiến Tựu đã dựa vào những từ ngữ, hình ảnh nào? Em hãy chỉ ra một số ví dụ cụ thể trong văn bản.

Trả lời:

Tác giả bám sát từng chữ của bài ca dao để phân tích:

• Cặp từ láy mênh mông bát ngát đặt cuối câu một rồi đảo thành bát ngát mênh mông ở cuối câu hai – gợi cánh đồng rộng đến ngút tầm mắt.
• Cặp từ “bên ni”, “bên tê” cùng các động từ đứng, ngó – cho thấy cô gái đi lại, quan sát từ nhiều phía, rất chủ động.
• Việc hai câu đầu không có chủ ngữ – giúp người đọc nhập vào vai cô gái.
• Chẽn lúa non đang thì con gái, “ngọn nắng” buổi sớm – gợi sức sống tươi non của cô gái.

Bên cạnh đó, tác giả dùng những lời nhận xét giàu cảm xúc như cô gái hiện lên “hết sức rõ nét và sống động”, hay câu cảm thán khen hình ảnh chẽn lúa mới đẹp làm sao.

Hãy tóm tắt nội dung chính của phần 2, 3, 4 trong văn bản Vẻ đẹp của một bài ca dao theo mẫu (Phần 1 – Nêu ý kiến: bài ca dao…).

Trả lời:

So với những gì em biết về ca dao ở Bài 2, văn bản của tác giả Hoàng Tiến Tựu cho em thêm hiểu biết được những gì về nội dung và hình thức của ca dao? Em thích câu, đoạn nào trong văn bản nghị luận này?

Trả lời:

• Về nội dung: ngoài tình cảm gia đình, quê hương, ca dao còn ca ngợi vẻ đẹp của thiên nhiên, của người lao động; người con gái trong ca dao có thể tự hào, hồn nhiên giới thiệu vẻ đẹp tuổi xuân của mình.
• Về hình thức: ca dao không chỉ có lục bát mà còn có những câu rất dài, nhịp linh hoạt; ca dao dùng từ địa phương, phép đảo từ, phép so sánh, câu vắng chủ ngữ… một cách tinh tế. Mỗi chữ trong ca dao đều có thể được phân tích kĩ như thơ của các nhà thơ.
• Đoạn em thích: đoạn cuối, nơi tác giả bình hình ảnh chẽn lúa non và chữ “ngọn nắng”. Chỉ với vài câu, tác giả giúp em nhìn thấy cô gái tràn trề sức sống như cây lúa non, và thích thú với liên tưởng nắng có ngọn thì ắt có gốc là Mặt Trời. Đoạn văn vừa giàu hình ảnh vừa gợi cho em cách đọc ca dao chậm rãi, kĩ lưỡng hơn.