Soạn bài Từ “Thằng quỷ nhỏ” của Nguyễn Nhật Ánh nghĩ về… – Ngữ văn 9 KNTT

Em đã đọc tác phẩm văn học nào viết về những con người có ngoại hình khác lạ? Chia sẻ ngắn gọn cảm nhận của em về tác phẩm ấy.

Trả lời: Em nhớ nhất truyện cổ tích Sọ Dừa mà em được nghe từ nhỏ. Cậu bé sinh ra không tay không chân, tròn lông lốc, ai cũng chê. Vậy mà cậu chăn bò giỏi, thổi sáo hay, cuối cùng đỗ trạng nguyên, đi sứ và cứu được vợ. Truyện làm em hiểu: đừng vội đánh giá một người qua vẻ bề ngoài. Tuy vậy, khi lớn hơn, em lại băn khoăn: tại sao cuối truyện Sọ Dừa phải “lột xác” thành chàng trai khôi ngô thì mới được mọi người công nhận? Văn bản của Trần Văn Toàn giúp em trả lời câu hỏi ấy.

Văn bản bàn luận về vấn đề gì? Theo em, phạm vi của vấn đề bàn luận trong văn bản này có gì khác với văn bản Người con gái Nam Xương – một bi kịch của con người?

Trả lời:

• Vấn đề được bàn: lấy tiểu thuyết Thằng quỷ nhỏ làm điểm tựa, tác giả bàn về những yêu cầu mà người viết văn cho thiếu nhi cần đáp ứng. Nhan đề đã nói khá rõ điều này.
• Khác về phạm vi: bài của Nguyễn Đăng Na chỉ tập trung làm rõ bi kịch của Vũ Nương và các nhân vật trong một truyện truyền kì, tức là đóng khung trong một tác phẩm. Còn bài của Trần Văn Toàn đi xa hơn: phân tích một cuốn truyện chỉ là bước đầu, đích đến là một vấn đề lí luận chung của cả mảng văn học thiếu nhi. Có thể nói phạm vi bàn luận ở đây rộng hơn, mang tính khái quát hơn.

Em có thể xem lại văn bản đọc trước qua soạn bài Người con gái Nam Xương – một bi kịch của con người để thấy rõ sự khác biệt này.

Xác định các luận điểm chính của văn bản. Các luận điểm ấy có quan hệ với nhau như thế nào?

Trả lời:

Quan hệ: ba luận điểm nối nhau theo hướng từ trường hợp riêng tới vấn đề chung. Phần (1) nêu hiện tượng trong tác phẩm; phần (2) giải thích nguyên nhân sâu xa của hiện tượng ấy bằng tri thức nhân học; phần (3) rút ra kết luận và đề xuất. Thiếu phần trước thì phần sau không có cơ sở, nên không thể đảo thứ tự.

Đọc phần (1) và cho biết tác giả bài nghị luận đã dùng những lí lẽ, bằng chứng nào để phân tích nhân dạng của Quỳnh và thái độ của các nhân vật khác đối với nhân dạng ấy. Em có nhận xét gì về các lí lẽ, bằng chứng được tác giả sử dụng?

Trả lời:

Nhận xét: mỗi lí lẽ đều kèm bằng chứng ngay sau để minh họa. Bằng chứng được lấy trực tiếp từ tiểu thuyết (có lúc dẫn nguyên câu, có lúc kể lại), lại có bằng chứng ngoài tác phẩm (truyện Bàn có năm chỗ ngồi). Đặc biệt, phép so sánh “ghét” với “sợ” rất sắc: ghét là xa cách với người cùng loại, sợ là xa cách với kẻ mình coi là khác loại. Nhờ đó, người đọc thấy rõ bi kịch của Quỳnh.

Đọc phần (2) và cho biết tác giả có quan điểm như thế nào về nhân dạng của con người. Em hãy dẫn ra một vài lí lẽ và bằng chứng tiêu biểu trong văn bản giúp làm sáng tỏ quan điểm của tác giả.

Trả lời:

• Quan điểm: nhân dạng không chỉ là lớp vỏ bên ngoài hay một tập hợp cơ quan sinh học. Nó là sản phẩm của văn hóa, luôn bị cộng đồng nhào nặn, cân đo theo những quy chuẩn thẩm mĩ chung.
• Lí lẽ tiêu biểu:
  • Câu tục ngữ coi hình thức chỉ như “nước sơn” là chưa đủ, vì trong thực tế, người ta vẫn suy ra tâm hồn từ dung mạo.
  • Nghiên cứu nhân học cho thấy mọi xã hội đều có chuẩn; chuẩn tạo ra cặp đối lập bình thường – bất bình thường, áp dụng cho cả trí tuệ, hành vi, giới tính lẫn ngoại hình.
  • Chuẩn mực có quyền lực: cá nhân buộc phải theo, không được phản biện.
• Bằng chứng: trường hợp Quỳnh, bị bạn bè đối xử xa cách, trịch thượng mà chính cậu cũng coi điều đó là tự nhiên, chỉ buồn tủi chứ không phản kháng; và hiện tượng nhân vật cổ tích xấu xí cuối cùng phải trút bỏ lốt ngoài.

Trong phần (2), tác giả đã lí giải như thế nào về cách ứng xử của chúng ta trước một nhân dạng đặc biệt? Việc liên tưởng đến truyện cổ tích trong đoạn cuối của phần này có tác dụng gì?

Trả lời:

• Lí giải: chúng ta tưởng tiêu chuẩn về cái đẹp là khách quan, nhân văn, nhưng thực chất đó là một thứ quyền lực ngầm. Nó vận hành bằng cách gạt ra ngoài những gì thuộc về thiểu số, những gì lệch khỏi khuôn mẫu. Vì vậy, gặp một gương mặt khác thường, ta dễ né tránh, giễu cợt hoặc sợ hãi mà không tự nhận ra.
• Tác dụng của liên tưởng cổ tích:
  • Mở rộng phạm vi bằng chứng ra ngoài tiểu thuyết đang bàn, khiến lập luận có sức khái quát.
  • Cho thấy quan niệm đẹp người thì đẹp nết đã ăn sâu vào văn hóa đến mức ngay truyện cổ tích, thể loại giàu tưởng tượng nhất, cũng không cho phép nhân vật chính diện mãi mãi xấu xí (Sọ Dừa, Lấy vợ Cóc… đều có cảnh “lột xác”).
  • Gần gũi với hiểu biết của học sinh nên dễ tạo sự đồng tình.

Trong phần (3), theo tác giả một tác phẩm văn học viết cho thiếu nhi cần có những phẩm chất gì? Những câu văn nào giúp em nhận ra điều đó?

Trả lời:

Các từ nối “Trước tiên”, “Thứ hai”, “Cuối cùng” giúp người đọc nhận ra ngay ba ý lớn của phần (3).

Trong đoạn cuối của bài nghị luận, tác giả cho rằng: “phải viết cho trẻ em từ cái nhìn của một người lớn sâu sắc và từng trải”. Em có suy nghĩ gì về quan điểm này?

Trả lời:

• Hiểu quan điểm: người viết cho thiếu nhi không chỉ đóng vai một đứa trẻ, mà cần mang theo vốn sống, sự thấu hiểu và chiều sâu suy nghĩ của người lớn. Nhờ khoảng lùi ấy, tuổi thơ được nhìn lại, được soi sáng bằng những giá trị mà khi còn nhỏ ta chưa gọi được thành tên.
• Em đồng tình phần lớn, vì những cuốn sách thiếu nhi em nhớ lâu đều có tầng nghĩa sâu: đọc lúc nhỏ thấy vui, lớn lên đọc lại mới thấy buồn, thấy thương. Truyện của Nguyễn Nhật Ánh là ví dụ: những trang về trường lớp, bạn bè hồn nhiên nhưng luôn ẩn nỗi niềm của một người lớn nhìn về quá khứ (em có thể tham khảo thêm bài viết về phong cách sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh).
• Tuy nhiên, cái nhìn người lớn cần đi cùng sự tôn trọng trẻ em. Nếu người lớn chỉ đứng trên cao để giảng giải, tác phẩm sẽ thành bài học khô cứng. Cái khó là vừa có chiều sâu của người từng trải, vừa giữ được giọng kể trong trẻo, gần gũi với các em.

Nhận xét về nghệ thuật viết văn nghị luận của tác giả thể hiện ở văn bản (cách đặt vấn đề, tổ chức luận điểm, cách sử dụng lí lẽ và bằng chứng, ngôn ngữ…).

Trả lời:

• Đặt vấn đề: ngắn gọn, trực tiếp ngay câu đầu; chọn một tác phẩm quen thuộc với tuổi học trò làm điểm xuất phát nên dễ gây hứng thú.
• Tổ chức luận điểm: ba phần được đánh số rõ ràng, đi theo trình tự hiện tượng – nguyên nhân – đề xuất, chặt chẽ và mạch lạc.
• Lí lẽ, bằng chứng: phong phú, lấy từ nhiều nguồn: chính tiểu thuyết, truyện khác của Nguyễn Nhật Ánh, truyện cổ tích, tri thức nhân học, bối cảnh toàn cầu hóa. Lí lẽ thường mang tính đối thoại: tác giả thừa nhận quan niệm quen thuộc rồi chỉ ra chỗ “chưa đủ” của nó.
• Ngôn ngữ: chính xác, có nhiều khái niệm khoa học nhưng được giải thích dễ hiểu; có những câu ngắn giàu sức nặng; thấp thoáng giọng cảm thông với nhân vật.

Viết đoạn văn (khoảng 7 – 9 câu) chia sẻ suy nghĩ của em về ý kiến của Trần Văn Toàn: “Không nên biến những nhân vật trong các tác phẩm văn học thiếu nhi trở thành những nhân vật hoàn hảo”.

Trả lời: Dưới đây là hai đoạn văn tham khảo với hai cách vào đề khác nhau.