Phân tích bài thơ Ngày xưa (Vũ Cao) – Dàn ý + 5 bài văn mẫu hay nhất

Truyện Kiều của Nguyễn Du từ lâu đã không chỉ nằm trên trang sách mà sống trong lời ăn tiếng nói, trong câu hát ru của người Việt. Bài thơ Ngày xưa của Vũ Cao ghi lại đúng điều ấy qua một câu chuyện gia đình nhỏ: người bà ru cháu bằng những câu Kiều.

Bài thơ mở ra bằng hình ảnh quen thuộc: “Mẹ tôi ru cháu chiều chiều / Thường là ru mấy câu Kiều cháu nghe”. Từ láy “chiều chiều” và chữ “Thường là” cho thấy ru Kiều đã thành nếp sinh hoạt của bà. Những câu bà ru là câu Kiều tả nỗi nhớ của Kim Trọng: “Mây Tần khóa kín song the / Bụi hồng lẽo đẽo đi về chiêm bao”. Câu thơ của Nguyễn Du hòa vào lời ru tự nhiên như chính ca dao.

Người con, người kể chuyện, thì băn khoăn: em bé nhỏ thế, làm sao hiểu được những câu thơ từ thuở xa xưa? Đó là cách nghĩ hợp lí của người lớn: muốn cảm thơ thì phải hiểu thơ. Nhưng bà không trả lời. Bà vẫn ôm cháu và ru tiếp bằng lời Kiều dặn em trong đoạn trao duyên: “Mai sau dù có bao giờ / Đốt lò hương ấy, so tơ phím này”. Sự im lặng của bà chính là câu trả lời: lời ru không cần giảng giải.

Và câu trả lời hiện ra ngay trong giấc ngủ của cháu: em bé “đôi má tròn đầy” lại ngủ ngon lành. Cháu chưa hiểu nghĩa câu Kiều nhưng đã được nhạc điệu ấy vỗ về. Cuối bài, bà bâng khuâng thương “phận cô Kiều ngày xưa”, cho thấy với bà, Kiều không chỉ là lời ru mà là một thân phận để thương cảm.

Bằng thể lục bát nhẹ nhàng, giọng kể giản dị, bài thơ cho thấy Truyện Kiều được tiếp nhận theo nhiều cách, qua nhiều thế hệ, và vì thế có sức sống lâu bền. Đọc Ngày xưa, em càng thêm yêu những lời ru của bà, của mẹ, nơi văn chương dân tộc bắt đầu đi vào tâm hồn mỗi người.

Nhắc đến Vũ Cao, người ta nhớ ngay bài thơ Núi Đôi với mối tình bi tráng thời kháng chiến. Nhưng nhà thơ quân đội ấy còn có những bài thơ nhỏ, dịu dàng như Ngày xưa, in trong tập Thơ với tuổi thơ (2001). Chỉ bằng một cảnh sinh hoạt gia đình, người bà ru cháu bằng những câu Kiều, bài thơ đã nói được một điều lớn: Truyện Kiều sống trong lòng người Việt như thế nào.

Bài thơ được kể bằng lời người con, xưng “tôi”. Ngay hai dòng mở đầu, ta đã thấy một khung cảnh bình yên:

Mẹ tôi ru cháu chiều chiều
Thường là ru mấy câu Kiều cháu nghe:

Cách gọi “mẹ tôi”, “cháu” cho biết trong nhà có ba thế hệ cùng hiện diện. Từ láy “chiều chiều” gợi nhịp đều đặn của thời gian, còn “Thường là” cho thấy ru Kiều đã thành thói quen, thành nếp. Có biết bao điệu ru, câu ca dao, vậy mà bà “thường” chọn câu Kiều. Điều đó chứng tỏ Truyện Kiều đã ngấm vào bà sâu đến mức bật ra thành lời ru tự nhiên.

Hai câu Kiều đầu tiên được trích nguyên văn: “Mây Tần khóa kín song the / Bụi hồng lẽo đẽo đi về chiêm bao”. Đây là những câu tả nỗi tương tư của Kim Trọng sau lần gặp Thúy Kiều: cửa sổ nhà nàng khóa kín, chàng chỉ còn gặp nàng trong giấc mơ. Nội dung ấy thật xa với một em bé, nhưng âm điệu thì êm ái, ngân nga. Thú vị hơn, chữ “nghe” cuối dòng thơ của Vũ Cao bắt vần ngay với chữ “the” của Nguyễn Du, khiến lời người kể và lời thơ Kiều nối vào nhau không một vết gợn.

Rồi người con lên tiếng hỏi mẹ. Câu hỏi “Tôi rằng: cháu hiểu làm sao” rất hợp lí: câu thơ đã có từ “thuở nào”, em bé còn đỏ hỏn, làm sao hiểu được chuyện Kim Trọng nhớ Thúy Kiều? Người con đại diện cho cách tiếp nhận văn chương bằng lí trí: muốn cảm thì phải hiểu.

Nhưng bà “chẳng trả lời”. Bà không giảng giải, không tranh luận. Hai tay vẫn ôm cháu, bà cất lên hai câu Kiều khác: “Mai sau dù có bao giờ / Đốt lò hương ấy, so tơ phím này”. Đó là lời Kiều dặn Thúy Vân trong đoạn Trao duyên, những câu thấm đẫm nỗi đau chia li. Sự im lặng của bà có sức nặng hơn mọi lời giải thích: với bà, câu Kiều không cần phải hiểu mới ru được, cũng như tình thương không cần phải giải thích.

Câu trả lời thật sự đến từ chính em bé. Em “đôi má tròn đầy”, lại ngủ ngon “giấc ngủ thơ ngây”. Hình ảnh ấy vừa đáng yêu vừa sâu sắc: dù chưa hiểu gì về Kim Trọng hay Thúy Kiều, em đã được lời ru Kiều đưa vào giấc ngủ bình yên. Truyện Kiều đến với em bằng nhạc điệu, bằng hơi ấm vòng tay bà. Có lẽ lớn lên, khi đọc lại những câu thơ ấy, em sẽ thấy quen thuộc lạ lùng mà không biết vì sao.

Bài thơ khép lại bằng lời bà nói. Bà “Bâng khuâng” thương “phận cô Kiều ngày xưa”. Hóa ra, trong lúc ru cháu, bà cũng đang sống cùng nhân vật, thương cảm cho thân phận nàng Kiều tài hoa mà bạc mệnh. Người bà là người hiểu Kiều sâu nhất, bởi bà cảm bằng cả một đời trải nghiệm. Như thế, trong một bài thơ ngắn có tới ba cách tiếp nhận Truyện Kiều: bà cảm bằng tâm hồn, con nghĩ bằng lí trí, cháu thấm bằng âm thanh. Ba cách ấy nối ba thế hệ, cho thấy Truyện Kiều được truyền từ đời này sang đời khác theo con đường tự nhiên nhất.

Về nghệ thuật, Vũ Cao chọn thể lục bát, cùng thể thơ với Truyện Kiều và lời ru dân gian, nên các câu Kiều được lồng vào rất hài hòa. Ngôn ngữ giản dị như lời kể chuyện; bài thơ đan xen nhiều giọng: lời kể, lời hỏi, lời ru và lời bà nói. Kết thúc bằng hai chữ “ngày xưa”, trùng với nhan đề, tạo dư âm man mác.

Ngày xưa là một bài thơ nhỏ mà ấm áp. Qua câu chuyện bà ru cháu, Vũ Cao đã tôn vinh sức sống của Truyện Kiều và nhắc chúng ta trân trọng những lời ru, nơi văn hóa dân tộc được trao truyền lặng lẽ mà bền bỉ.

Người ta thường nói, một tác phẩm văn chương thực sự sống khi nó rời khỏi trang sách để đi vào đời sống. Truyện Kiều là một ví dụ hiếm có: người Việt ngâm Kiều, lẩy Kiều, vịnh Kiều, bói Kiều, và ru con bằng Kiều. Bài thơ Ngày xưa của Vũ Cao đã chọn khoảnh khắc giản dị nhất trong đời sống ấy, một buổi chiều bà ru cháu, để nói về sức sống của kiệt tác Nguyễn Du. Đặt trong chủ điểm “Khám phá vẻ đẹp văn chương” của SGK, bài thơ còn gợi một câu hỏi thú vị: ta tiếp nhận văn chương bằng cách nào?

Điều đặc biệt đầu tiên là bài thơ được tổ chức như một cảnh kịch nhỏ với ba nhân vật: người bà (“mẹ tôi”), người kể (“tôi”) và em bé (“cháu”, “con tôi”). Cách gọi thay đổi theo điểm nhìn, cùng một em bé nhưng khi đặt cạnh bà thì gọi là “cháu”, khi người kể nhìn thì gọi là “con tôi”, cho thấy ba thế hệ đang cùng có mặt trong một không gian ấm cúng. Nhịp “chiều chiều” lặp lại ở đầu và gần cuối bài như khung thời gian bao lấy cả câu chuyện, gợi sự đều đặn, bền bỉ, giống chính cách Truyện Kiều bền bỉ tồn tại trong đời người Việt.

Nhân vật thứ nhất, người bà, tiếp nhận Truyện Kiều bằng tâm hồn. Bà thuộc Kiều, chọn Kiều làm lời ru, và điều đáng chú ý là những câu bà chọn đều nhuốm màu chia li, thương nhớ: nỗi tương tư của Kim Trọng (“Mây Tần khóa kín song the”), lời Kiều trao duyên cho em (“Mai sau dù có bao giờ”). Có lẽ không phải ngẫu nhiên. Một người phụ nữ từng trải, qua bao biến động của đời người và đất nước, dễ tìm thấy mình trong những câu thơ về chia lìa, dang dở. Lời bâng khuâng cuối bài, thương “phận cô Kiều ngày xưa”, chứng tỏ bà không chỉ ru mà còn đang đối thoại với nhân vật, thương Kiều như thương một con người có thật.

Nhân vật thứ hai, người con, tiếp nhận bằng lí trí. Câu hỏi “Tôi rằng: cháu hiểu làm sao” đại diện cho cách nghĩ của người hiện đại, người đã đi học, quen phân tích: văn chương là để hiểu, không hiểu thì cảm sao được. Thắc mắc ấy không sai, nhưng chưa đủ. Bà “chẳng trả lời”, và sự im lặng ấy là một lời phản biện nhẹ nhàng: có những điều không nằm trong lí lẽ.

Nhân vật thứ ba, em bé, tiếp nhận một cách vô thức. Em không hiểu nghĩa nhưng được vỗ về bởi âm thanh, nhịp điệu. “Đôi má tròn đầy”, giấc ngủ “thơ ngây” là bằng chứng đẹp nhất cho sức mạnh của lời thơ. Ở đây, bài thơ gợi một chân lí về tiếp nhận văn chương: trước khi hiểu, con người cảm; trước khi cảm bằng trí tuệ, con người cảm bằng thính giác, bằng tình yêu thương bao bọc. Những câu Kiều nghe từ thuở nằm nôi sẽ lặng lẽ nằm trong kí ức em, để một ngày nào đó trở thành tình yêu với tiếng Việt, với văn chương.

Ba cách tiếp nhận ấy không loại trừ mà bổ sung cho nhau, và chính sự truyền nối qua ba thế hệ là lời giải thích vì sao Truyện Kiều sống lâu đến vậy. Tác phẩm không cần ai áp đặt; nó đi từ vòng tay bà sang giấc ngủ cháu, từ “ngày xưa” đến hôm nay. Cũng vì thế mà nhan đề Ngày xưa mang nhiều lớp nghĩa: thời của nàng Kiều, thời của những câu thơ “tự thuở nào”, thời bà còn trẻ thuộc Kiều, và cả cái “ngày xưa” mà em bé sau này sẽ nhớ lại.

Về hình thức, Vũ Cao đã có một lựa chọn tinh tế khi viết bằng thể lục bát. Thể thơ của lời ru và của Truyện Kiều giúp các câu trích hòa làm một với lời thơ; chữ “nghe” bắt vần với “the”, để giọng người kể chuyển sang giọng Nguyễn Du không chút gượng ép. Bài thơ đan cài nhiều giọng: giọng kể điềm đạm, giọng hỏi băn khoăn, giọng ru ngân nga, giọng bà bâng khuâng. Ngôn từ giản dị đến mức gần như lời nói thường, nhưng chính sự giản dị ấy làm nên sức gợi.

Ngày xưa là một bài thơ nhỏ viết về một kiệt tác lớn. Nó không phân tích Truyện Kiều bằng lí lẽ mà cho ta thấy Truyện Kiều đang sống, trong lời ru, trong giấc ngủ, trong lòng thương người. Đó cũng là bài học về cách đến với văn chương: bằng cả trái tim, và bằng sự trao truyền giữa các thế hệ.

Trong bài thơ Ngày xưa của Vũ Cao, người bà là nhân vật lặng lẽ nhất nhưng cũng để lại ấn tượng sâu đậm nhất. Qua những cử chỉ, lời nói rất ít ỏi, bà hiện lên như người giữ lửa cho một mạch nguồn văn hóa của dân tộc.

Trước hết, đó là người bà hết mực yêu thương cháu. Chiều nào bà cũng ru cháu, ôm cháu trong vòng tay. Từ láy “chiều chiều” gợi một thói quen bền bỉ, một tình thương không ngơi nghỉ. Nhờ vòng tay và lời ru ấy mà em bé có giấc ngủ ngon, “đôi má tròn đầy”.

Thứ hai, đó là người bà thuộc và yêu Truyện Kiều. Lời ru của bà “Thường là” những câu Kiều. Bà chọn câu Kiều tả nỗi nhớ của Kim Trọng, rồi câu Kiều trao duyên cho Thúy Vân: “Mai sau dù có bao giờ / Đốt lò hương ấy, so tơ phím này”. Thuộc Kiều đến mức ru cháu cũng bằng Kiều, bà là hình ảnh tiêu biểu của nhiều thế hệ phụ nữ Việt Nam xưa, những người có thể không đọc sách nhiều nhưng thuộc Kiều như thuộc ca dao.

Thứ ba, đó là người bà có chiều sâu tâm hồn. Trước câu hỏi của con, bà “chẳng trả lời”. Sự im lặng ấy không phải vì bà không biết đáp, mà vì bà hiểu lời ru không cần giải thích. Và khi cháu đã ngủ, bà mới “Bâng khuâng” nói một điều: thương “phận cô Kiều ngày xưa”. Lời nói ngắn mà chứa bao cảm xúc. Bà thương Kiều như thương một người thân, có lẽ vì trong số phận nàng, bà thấy phảng phất những nỗi niềm mà người phụ nữ nào cũng có thể gặp trong đời.

Qua hình ảnh người bà, Vũ Cao cho thấy Truyện Kiều được gìn giữ không chỉ bởi sách vở, trường lớp mà bởi những con người bình dị trong mỗi gia đình. Người bà chính là cầu nối đưa kiệt tác của Nguyễn Du từ “ngày xưa” đến với thế hệ hôm nay. Đọc bài thơ, em thấy thương và biết ơn bà mình hơn, người đã ru em bằng những câu hát mà đến giờ em vẫn còn nhớ.

Bài thơ Ngày xưa của Vũ Cao hấp dẫn người đọc không chỉ ở nội dung mà còn ở cách tổ chức rất khéo. Chỉ 14 dòng thơ, tác giả đã dựng được một câu chuyện có nhân vật, có đối thoại, có kết thúc gợi mở.

Nét đặc sắc đầu tiên là thể thơ lục bát. Đây là thể thơ của lời ru dân gian và cũng là thể thơ của Truyện Kiều. Nhờ chọn đúng thể thơ, Vũ Cao có thể lồng nguyên văn bốn câu Kiều vào bài mà không hề lạc giọng. Vần của lời thơ tác giả nối sang câu Kiều liền mạch: chữ “nghe” ở cuối dòng thứ hai bắt vần với chữ “the” trong câu “Mây Tần khóa kín song the”. Người đọc gần như không nhận ra đâu là chỗ nối, giống như bà ru cháu bằng câu Kiều một cách tự nhiên.

Nét đặc sắc thứ hai là cách kể chuyện bằng thơ. Bài thơ có ba nhân vật, có hành động (ru, hỏi, nhìn, ôm cháu), có lời thoại (câu hỏi của người con, lời bà nói). Các sự việc nối nhau theo trình tự: bà ru – con hỏi – bà im lặng ru tiếp – cháu ngủ – bà nói một điều. Cấu trúc ấy khiến bài thơ gọn gàng mà vẫn có chuyển biến.

Nét đặc sắc thứ ba là sự đan xen nhiều giọng điệu. Có giọng kể điềm đạm của người con, giọng thơ Nguyễn Du ngân nga, giọng băn khoăn trong câu hỏi “cháu hiểu làm sao”, giọng bâng khuâng của bà. Những dấu ngoặc kép, dấu hai chấm, dấu gạch đầu dòng trong bài giúp phân biệt các giọng, tạo nên một bản hòa âm nhỏ.

Nét đặc sắc thứ tư là cách sắp xếp ý thơ và kết thúc. Bài thơ đặt ra câu hỏi nhưng không trả lời trực tiếp. Câu trả lời hiện ra qua hình ảnh em bé “đôi má tròn đầy” ngủ ngon và lời bà thương Kiều. Hai chữ “ngày xưa” khép lại bài thơ, trùng với nhan đề, như vòng lặp của thời gian: chuyện ngày xưa vẫn sống trong hôm nay.

Ngôn ngữ bài thơ giản dị, gần lời nói thường, hình ảnh gần gũi. Chính sự giản dị ấy làm nổi bật vẻ đẹp của câu Kiều và của tình cảm gia đình. Có thể nói, nghệ thuật của Ngày xưa là nghệ thuật giấu mình: tác giả lùi lại phía sau để câu Kiều và lời ru của bà cất tiếng, qua đó khẳng định sức sống bền bỉ của kiệt tác Nguyễn Du.

Kết luận

Năm bài văn mẫu trên giúp em khai thác bài thơ Ngày xưa từ nhiều phía: cảnh bà ru cháu, ba cách tiếp nhận Truyện Kiều, hình ảnh người bà và nghệ thuật lục bát. Khi làm bài, em nên chú ý phân biệt câu thơ của Vũ Cao với câu Kiều được trích, trích dẫn ngắn gọn và liên hệ với sức sống của Truyện Kiều trong đời sống.

Xem thêm:

• Bài thơ Núi đôi (Vũ Cao)
• Phân tích Trao duyên (Nguyễn Du)
• Tác giả Nguyễn Du: cuộc đời và sự nghiệp
• Chị em Thúy Kiều (trích Truyện Kiều) – Ngữ văn 9