Soạn bài Ngày xưa (Vũ Cao) – Ngữ văn 9 Kết nối tri thức

Đề bài: Bà ru cháu bằng những câu Kiều, mặc dù cháu còn rất nhỏ, chưa thể hiểu được. Điều đó gợi cho em suy nghĩ gì?

Trả lời:

• Bà ru cháu bằng câu Kiều không phải để cháu hiểu nội dung, mà vì câu Kiều êm ái, ngân nga, rất hợp làm lời ru. Kết quả là “Con tôi đôi má tròn đầy / Lại ngon giấc ngủ thơ ngây chiều chiều”: nhạc điệu của Truyện Kiều đã đưa em bé vào giấc ngủ bình yên.
• Ru cháu cũng là lúc bà sống lại với Truyện Kiều. Những câu bà chọn đều nói về tình yêu, sự chia lìa, lời dặn dò của Kiều; qua lời ru, bà thưởng thức tác phẩm, đồng cảm với nhân vật và có lẽ gửi vào đó cả nỗi niềm của chính mình. Hát ru xưa nay vẫn có hai người nghe: em bé và chính người ru.
• Điều đó gợi cho em suy nghĩ: Truyện Kiều đã thấm sâu vào đời sống người Việt đến mức trở thành lời ru quen thuộc. Em bé tuy chưa hiểu nhưng đã được nghe, được thấm dần nhạc điệu tiếng Việt, tình yêu với câu thơ từ thuở nằm nôi; lớn lên, những câu Kiều ấy sẽ trở thành một phần kí ức và tâm hồn em.

Đề bài: Bài thơ cho thấy “Truyện Kiều” đã được tiếp nhận theo những cách nào?

Trả lời: Bài thơ ngắn nhưng có tới ba người tiếp nhận Truyện Kiều, thuộc ba thế hệ, mỗi người một cách:

Qua đó có thể thấy Truyện Kiều được tiếp nhận ở nhiều tầng: bằng cảm xúc, bằng suy nghĩ, bằng nhạc điệu; và được truyền nối từ thế hệ này sang thế hệ khác qua sinh hoạt đời thường như hát ru.

Đề bài: Bài thơ gợi cho em suy nghĩ gì về sức sống của Truyện Kiều trong lòng người dân Việt Nam?

Trả lời: Bài thơ cho thấy Truyện Kiều không chỉ nằm trên trang sách mà sống trong đời thường, trong lời ru của bà, của mẹ. Tác phẩm được truyền từ người già sang trẻ nhỏ, từ thế hệ này sang thế hệ khác bằng con đường tự nhiên nhất là hát ru, nên có sức sống bền bỉ qua hơn hai thế kỉ.

Ngoài hát ru, người Việt còn ngâm Kiều, lẩy Kiều, vịnh Kiều, bói Kiều, đố Kiều; nhiều câu Kiều đã thành thành ngữ, lời ăn tiếng nói hằng ngày. Sức sống ấy đến từ giá trị nhân đạo sâu sắc (niềm thương cảm với thân phận con người, nhất là người phụ nữ) và vẻ đẹp ngôn ngữ, nhạc điệu lục bát của Nguyễn Du. Truyện Kiều đã trở thành một phần máu thịt trong đời sống tinh thần của dân tộc; nhiều người thuộc Kiều dù chưa từng đọc trọn tác phẩm.

Đề bài: Em có nhận xét gì về hình thức nghệ thuật của bài thơ (thể thơ, ngôn từ, hình ảnh, cách tổ chức, sắp xếp ý thơ…)?

Trả lời:

• Thể thơ: lục bát, cùng thể thơ với Truyện Kiều và với lời ru dân gian. Nhờ vậy, các câu Kiều được lồng vào tự nhiên, vần của lời thơ Vũ Cao bắt sang câu Kiều liền mạch (chữ “nghe” ở dòng 2 vần với chữ “the” trong câu Kiều ngay sau đó), cả bài vang lên như một khúc ru.
• Ngôn từ, hình ảnh: giản dị, đời thường, gần với lời kể chuyện: bà ru cháu, người con hỏi, bà không trả lời, cháu ngủ ngon, bà nói một điều. Hình ảnh em bé “đôi má tròn đầy”, giấc ngủ “thơ ngây” gợi sự bình yên, ấm áp.
• Cách tổ chức: bài thơ như một câu chuyện nhỏ có ba nhân vật; lời kể của người con đan xen với lời ru (câu Kiều trích nguyên vẹn), lời hỏi và lời bà nói. Nhiều giọng điệu cùng vang lên: giọng kể, giọng thơ Nguyễn Du, giọng băn khoăn, giọng bâng khuâng.
• Cách sắp xếp ý thơ: bài thơ không trả lời trực tiếp câu hỏi “cháu hiểu làm sao”; câu trả lời hiện ra qua hình ảnh giấc ngủ ngon của em bé và lời thương cảm của bà. Kết thúc bằng hai chữ “ngày xưa” trùng với nhan đề, để lại dư âm về một mạch nguồn văn hóa nối dài từ xưa đến nay.