Soạn bài “Người con gái Nam Xương” – một bi kịch của con người – Ngữ văn 9 KNTT

Trả lời:

Một số tác phẩm văn học Việt Nam viết về số phận bi kịch của con người:

• Truyện Kiều (Nguyễn Du): người con gái tài sắc phải bán mình chuộc cha, mười lăm năm lưu lạc.
• Chinh phụ ngâm (Đặng Trần Côn, bản dịch tương truyền của Đoàn Thị Điểm): nỗi cô đơn của người vợ có chồng ra trận.
• Tắt đèn (Ngô Tất Tố): chị Dậu phải bán con, bán chó để nộp sưu cho chồng.
• Lão Hạc, Chí Phèo (Nam Cao): người nông dân bị dồn vào đường cùng, người lương thiện bị tha hóa và bị cự tuyệt quyền làm người.
• Vợ nhặt (Kim Lân): những con người nghèo khổ trong nạn đói năm 1945.

Ở bài 1, em đã được học tác phẩm Chuyện người con gái Nam Xương. Hãy chia sẻ cảm nhận về một chi tiết mà em ấn tượng nhất trong tác phẩm.

Trả lời:

Chi tiết khiến em ấn tượng nhất là cái bóng trên vách. Khi chồng đi lính, Vũ Nương đùa con, trỏ bóng mình mà bảo đó là cha Đản. Trò đùa xuất phát từ tình thương: nàng muốn con không thấy thiếu cha, cũng là cách nàng nuôi nỗi nhớ chồng. Thế nhưng chính cái bóng ấy lại thành “bằng chứng” khiến Trương Sinh nghi vợ thất tiết, đẩy nàng đến cái chết oan nghiệt. Rồi cũng cái bóng ấy, khi bé Đản chỉ bóng cha trên vách, mới giải oan cho nàng thì đã quá muộn. Một chi tiết nhỏ vừa thắt nút vừa mở nút câu chuyện, khiến em vừa thương Vũ Nương, vừa thấm thía cái giá của sự ghen tuông, hồ đồ. Em có ghi lại suy nghĩ kĩ hơn ở bài phân tích chi tiết cái bóng.

Trả lời:

Tác giả đặt vấn đề một cách gián tiếp. Mở đầu, ông giới thiệu truyện là một trong mười một truyện Nguyễn Dữ viết về người phụ nữ, khẳng định Vũ Thị Thiết là nhân vật có thật và nơi thờ nàng vẫn còn. Sau đó, ông nhắc đến những người qua gần năm thế kỉ đã rơi lệ, làm thơ vịnh Miếu vợ chàng Trương, từ vua Lê Thánh Tông đến Nguyễn Khuyến. Cách mở đầu ấy cho thấy số phận Vũ Nương đã chạm đến trái tim bao thế hệ, từ đó dẫn tự nhiên vào vấn đề bàn luận: bi kịch của con người trong truyện.

Trả lời:

• Cuộc đời Vũ Nương ngắn ngủi nhưng nàng đã làm tròn mọi bổn phận: làm con, làm dâu, làm vợ, làm mẹ.
• Nàng chịu bao vất vả một mình: sinh con không ai đỡ đần, vừa nuôi con nhỏ vừa thuốc thang cho mẹ chồng, rồi lo ma chay khi mẹ chồng mất.
• Nàng không màng công danh, chỉ mong chồng trở về bình yên và gia đình được sum họp.
• Nghịch lí: ngày chồng trở về cũng là ngày nàng phải lìa xa tổ ấm, và người đẩy nàng vào cái chết lại chính là người chồng nàng chờ đợi và đứa con nàng nâng niu.

Trả lời:

Tác giả tập trung vào tính ghen tuông, đa nghi của Trương Sinh. Theo ông, ghen tuông sinh ra đa nghi, đa nghi dễ thành định kiến; khi đã có định kiến, chỉ một cớ nhỏ, thậm chí mơ hồ, cũng bị tưởng tượng thành chuyện phản bội. Chính sự hàm hồ, mù quáng ấy khiến Trương Sinh không còn đủ tỉnh táo để phân biệt đúng sai.

Trả lời:

Cách lập luận này vừa phê phán thói ghen tuông mù quáng, vừa có sự thấu hiểu hoàn cảnh của Trương Sinh, nên không phiến diện.

Trả lời:

Tác giả phân tích chiếc bóng theo đúng vai trò thắt nút – mở nút của nó. Thắt nút: lời bé Đản về một người cha đêm nào cũng đến làm bùng lên cơn ghen của Trương Sinh. Mở nút: một đêm, đứa bé chỉ bóng cha trên vách và nói “Cha Đản lại đến kìa!”, khi ấy Trương Sinh mới hiểu ra thì mọi sự đã muộn. Tác giả còn liên tưởng vợ chồng yêu nhau như hình với bóng: nàng là hình, chàng là bóng; hình đã mất thì bóng cũng chẳng còn, sự cô đơn và nỗi ân hận sẽ giày vò Trương Sinh mãi. Cuối cùng, ông khẳng định đây là sáng tạo riêng của Nguyễn Dữ, không có trong các truyện truyền kì khác.

Trả lời:

Vì Vũ Nương biết chồng vốn đa nghi, phòng ngừa vợ quá mức, vậy mà khi chồng vắng nhà, nhất là vào ban đêm, nàng lại trỏ bóng mình bảo con đó là cha nó. Đứa trẻ tin thật, nên khi Trương Sinh về, nó ngỡ mình có hai người cha và đem ra so sánh. Theo tác giả, giá như Vũ Nương hiểu tâm lí chồng, tránh những điều có thể gây ngờ vực thì bi kịch đã không xảy ra. Nhận xét này không nhằm trách nàng mà để nêu một bài học: vợ chồng thương nhau còn phải hiểu tính nhau.

Trả lời:

Tác giả cho rằng cái tài của Nguyễn Dữ là dung hòa hiện thực với ước mơ: Vũ Nương được trở về để minh oan nhưng chỉ hiện ra giữa dòng trong chốc lát rồi biến mất, để lại hiện thực đắng cay không thể đảo ngược (xem thêm Câu 5 phần Sau khi đọc).

Trả lời:

Tác giả kết thúc bằng nhận định khái quát: Vũ Nương không phải liệt nữ mà là người phụ nữ bình thường, số phận nàng gợi bi kịch muôn thuở của con người, vì thế tác phẩm còn hấp dẫn đến hôm nay. Phần kết vừa tổng hợp, vừa nâng vấn đề lên tầm khái quát.

Trả lời:

Vấn đề được bàn luận (luận đề): bi kịch của con người trong truyện Người con gái Nam Xương, mà trung tâm là bi kịch của Vũ Nương.

Bố cục: 5 phần, trùng với các phần được đánh số trong SGK.

• Phần (1): giới thiệu truyện, nhân vật Vũ Thị Thiết và sự xót thương của người đời qua nhiều thế kỉ – nêu vấn đề.
• Phần (2): nhận diện bi kịch của Vũ Nương: trọn đạo làm vợ, làm mẹ mà lại chết oan vì chính người thân.
• Phần (3): lí giải nguyên nhân bi kịch: thói ghen tuông, đa nghi của Trương Sinh, chi tiết chiếc bóng và một phần do chính Vũ Nương.
• Phần (4): nét đặc sắc của truyện truyền kì Nguyễn Dữ: dung hòa thực và ảo, kết thúc là bi kịch gia đình.
• Phần (5): khái quát giá trị tác phẩm và sức hấp dẫn đối với người đọc ngày nay.

Trả lời:

Ngoài phần mở đầu (1) và phần kết (5), các luận điểm được sắp xếp theo trình tự hợp lí, đi từ hiện tượng đến bản chất:

• Nhận diện bi kịch – phần (2): bi kịch của Vũ Nương là gì.
• Lí giải bi kịch – phần (3): vì sao bi kịch xảy ra.
• Hóa giải bi kịch – phần (4): nhà văn giải oan cho nhân vật ra sao và bi kịch cuối cùng vẫn còn nguyên.

Trình tự này giúp người đọc theo dõi vấn đề từng bước, luận điểm sau tiếp nối và đào sâu luận điểm trước.

Đọc phần (2) và cho biết, theo tác giả, bi kịch của nhân vật Vũ Nương là gì. Tác giả đã làm sáng tỏ bi kịch ấy qua những lí lẽ và bằng chứng nào?

Trả lời:

Bi kịch của Vũ Nương: một người phụ nữ trọn vẹn bổn phận, chỉ mong hạnh phúc giản dị, nhưng đúng ngày hạnh phúc trở về lại phải chết oan; và người gây ra oan trái lại là hai người thân thiết nhất – chồng và con – mà cả hai đều không độc ác, còn nàng cũng không hề có lỗi phản bội.

Lí lẽ và bằng chứng:

• Lí lẽ 1: Vũ Nương đã làm tròn nghĩa vụ con, dâu, vợ, mẹ. Bằng chứng: một mình sinh nở, nuôi con, chăm mẹ chồng ốm, lo ma chay; lời dặn chồng khi tiễn đưa chỉ mong chồng mang về “hai chữ bình yên”.
• Lí lẽ 2: Hạnh phúc vừa đến thì bi kịch ập xuống. Bằng chứng: sau ba năm chờ đợi, Trương Sinh trở về bình yên đúng như ước nguyện, nhưng đó cũng là ngày nàng phải lìa bỏ tổ ấm.
• Lí lẽ 3: Người gây oan lại là người thân yêu nhất. Bằng chứng: đứa con ba tuổi ngây thơ chỉ kể lại điều mẹ dạy; người chồng thì hay ghen, hàm hồ, mù quáng.

Bằng chứng được đưa ra theo hai cách: trích dẫn trực tiếp lời văn của truyện (đặt trong ngoặc kép) và dẫn gián tiếp bằng lời của người viết.

Đọc phần (3) và cho biết, theo tác giả, điều gì đã khiến Vũ Nương gieo mình xuống sông tự tử. Em có suy nghĩ gì về cách lí giải của tác giả?

Trả lời:

Theo tác giả: Vũ Nương không còn cách nào chứng minh nỗi oan của mình. Trương Sinh đã tin chắc vợ hư, không chịu nói ra ai là người kể chuyện, không nghe lời giãi bày, lại mắng nhiếc và đánh đuổi nàng; họ hàng, làng xóm bênh vực cũng vô ích. Nàng chỉ còn cách gieo mình xuống sông để tỏ tấm lòng trong trắng. Sâu xa hơn, bi kịch bắt nguồn từ tâm lí ghen tuông – đa nghi – định kiến của Trương Sinh, từ hoàn cảnh (ba năm xa cách, mẹ vừa mất) và một phần từ trò đùa cái bóng của chính Vũ Nương.

Suy nghĩ của em:

• Cách lí giải rất thuyết phục vì dựa chặt vào chi tiết trong truyện và suy luận hợp lí diễn biến tâm lí nhân vật – điều mà truyện trung đại ít khi miêu tả trực tiếp.
• Tác giả nhìn vấn đề từ nhiều phía: phê phán Trương Sinh nhưng vẫn cảm thông với chàng, chỉ ra cả phần nguyên nhân từ phía Vũ Nương. Nhờ vậy, lập luận khách quan, không một chiều.
• Em có thể bổ sung thêm nguyên nhân xã hội: chế độ nam quyền cho người chồng quyền định đoạt số phận vợ, còn chiến tranh phong kiến gây ra ba năm chia lìa – những điều truyện của Nguyễn Dữ cũng ngầm lên án.

Trả lời:

Phần (4) làm rõ nét đặc sắc: Nguyễn Dữ dung hòa được hiện thực với ước mơ, cái có thật với cái kì ảo. Yếu tố kì ảo (Vũ Nương sống dưới thủy cung, trở về trên sông Hoàng Giang) giúp nàng được minh oan, đáp ứng mong muốn của người đọc. Nhưng nàng chỉ hiện ra giữa dòng trong chốc lát rồi biến mất, không thể trở lại nhân gian. Ảo ảnh tan đi, hiện thực trở về nguyên vẹn: đứa trẻ mồ côi, người chồng cô đơn, người vợ đã chết. Nhờ vậy, tác phẩm vừa thể hiện niềm cảm thương, vừa không tô hồng hiện thực; bi kịch của Vũ Nương được nâng lên thành bi kịch gia đình, bi kịch của con người.

Đọc phần (3) và phần (5), cho biết tác giả đã làm nổi bật nét độc đáo trong truyện truyền kì của Nguyễn Dữ bằng cách nào. Những câu văn nào giúp em hiểu rõ về nét độc đáo đó?

Trả lời:

Tác giả chủ yếu dùng cách so sánh kết hợp phân tích chi tiết:

• Phần (3): so sánh với truyện truyền kì của Việt Nam và các nước Trung Hoa, Nhật Bản, Hàn Quốc để khẳng định chi tiết chiếc bóng là sáng tạo riêng. Câu văn tiêu biểu: “Lấy hình tượng cái bóng người và lời nói ngây thơ của đứa con để đẩy câu chuyện tới đỉnh điểm là nét độc đáo riêng của Nguyễn Dữ”.
• Phần (5): so sánh với công thức quen thuộc về hình tượng người phụ nữ trong thể truyền kì. Câu văn tiêu biểu mở đầu phần này khẳng định: “Nguyễn Dữ đã vượt khỏi những công thức thông lệ về hình tượng người phụ nữ trong thể truyền kì”. Tiếp đó, tác giả chỉ ra Vũ Nương không phải một trang liệt nữ mà là người đàn bà bình thường như bao người vợ, người mẹ.

Phần (5) có vai trò gì trong bài nghị luận? Câu văn nào giúp em xác định được vai trò ấy?

Trả lời:

Phần (5) là phần kết luận: tổng hợp những gì đã phân tích, nâng vấn đề lên tầm khái quát (từ số phận một người phụ nữ thành “cái bi kịch muôn thuở của con người”) và khẳng định giá trị lâu bền của tác phẩm. Câu giúp nhận ra vai trò ấy là câu cuối cùng của bài, mở đầu bằng cụm từ “Có lẽ vì vậy mà”: cụm từ này mang tính tổng kết, rút ra hệ quả từ tất cả các ý trước đó để khẳng định sức hấp dẫn của truyện đối với người đọc ngày nay.

Một số chi tiết và nhân vật trong tác phẩm không được tác giả bài nghị luận phân tích, chẳng hạn chi tiết người mẹ dặn dò trước khi Trương Sinh ra trận, các nhân vật Linh Phi, Phan Lang… Từ đó, em có suy nghĩ gì về việc sử dụng lí lẽ và dẫn chứng trong văn bản nghị luận văn học?

Trả lời:

Bài nghị luận văn học không cần, và cũng không nên, phân tích mọi chi tiết của tác phẩm. Lí lẽ và dẫn chứng phải được chọn lọc, phục vụ trực tiếp luận đề. Vì bàn về bi kịch của con người, tác giả tập trung vào Vũ Nương, Trương Sinh, bé Đản, chi tiết chiếc bóng và cảnh gặp lại trên sông; những chi tiết như lời mẹ dặn hay nhân vật Linh Phi, Phan Lang không làm nổi bật luận đề này nên được lược bớt. Khi viết, em cũng cần xác định rõ vấn đề, chọn những chi tiết đắt giá nhất, phân tích kĩ thay vì kể lan man, và dung lượng bài viết cũng quyết định số lượng dẫn chứng.