Soạn bài Điều không tính trước (Nguyễn Nhật Ánh) – Ngữ văn 6 Cánh diều

Xem lại các mục Chuẩn bị bài Bức tranh của em gái tôi để vận dụng vào bài đọc hiểu văn bản này.

Trả lời:

Áp dụng những điểm cần chú ý khi đọc truyện ngắn vào văn bản này, em rút ra:

• Truyện kể về việc gì, ở đâu, khi nào: một vụ cãi nhau trên sân bóng suýt biến thành trận đánh nhau giữa mấy cậu học trò; sự việc chính diễn ra vào một buổi chiều, ở bụi cây cạnh ngã tư mà Nghi hay đi ngang.
• Nhân vật: “tôi”, Nghi, Phước; trong đó “tôi” giữ vai trò trung tâm, một cậu bé bốc đồng, dễ nổi nóng nhưng tốt bụng.
• Ngôi kể: ngôi thứ nhất, nhờ đó người đọc theo sát mọi toan tính, lo lắng, bối rối trong lòng “tôi”.
• Vấn đề đặt ra: cách ứng xử khi có mâu thuẫn với bạn bè. Truyện cho thấy nóng giận, tính chuyện trả đũa chỉ làm mọi thứ tệ hơn; còn bình tĩnh, chân thành thì có thể biến “kẻ thù” thành bạn. Bài học này rất gần với học sinh hôm nay, khi những va chạm nhỏ ở trường lớp đôi khi bị đẩy thành chuyện lớn.

Đọc trước truyện Điều không tính trước; tìm hiểu thêm thông tin về tác giả Nguyễn Nhật Ánh.

Trả lời:

• Ngày 7/5/1955, Nguyễn Nhật Ánh ra đời, quê ở làng Đo Đo (Bình Quế, Thăng Bình, Quảng Nam). Năm 1973 ông vào Sài Gòn học sư phạm; ông có thời gian đi thanh niên xung phong, đứng lớp dạy học, về sau còn viết bình luận thể thao, ký tên Chu Đình Ngạn.
• Ông bước vào văn chương từ thơ, rồi dồn sức cho văn xuôi về thiếu nhi và tuổi mới lớn. Năm 1995, bạn đọc bình chọn ông là cây bút được yêu mến nhất trong hai mươi năm 1975 – 1995.
• Truyện của ông có giọng kể dí dỏm, trong trẻo, nhiều chi tiết đời thường của học trò; không ít tác phẩm đã được dựng thành phim. Muốn hiểu sâu hơn, em có thể xem bài phong cách sáng tác của Nguyễn Nhật Ánh.

Chú ý ngôi kể và tác dụng của ngôi kể đó.

Trả lời:

Truyện mở đầu bằng câu “Tôi chuẩn bị đánh nhau.” Người kể xưng “tôi”, tức là truyện dùng ngôi kể thứ nhất. Cách kể này giúp người đọc biết rõ mọi suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật: lúc tức tối, lúc hí hửng bày mưu, lúc thót tim vì tưởng Nghi cũng mang vũ khí. Lời kể vì thế tự nhiên, sinh động, mang đúng giọng điệu của một cậu học trò.

Tình huống dẫn đến ý định “đánh nhau” là gì?

Trả lời:

Năm hôm trước, lúc hai lớp đá giao hữu với nhau, “tôi” nhận đường chuyền của Phước và ghi bàn, nhưng Nghi la lên rằng đó là việt vị nên đội bạn không chịu tính bàn. Hai bên cãi nhau rồi bỏ về. Trước lúc đi, Nghi còn trêu “tôi” là “ăn cắp trứng gà”, cả phe bên kia cười ầm. Bị mất bàn thắng, lại bị chế giễu khi đội mình đang thua, “tôi” uất ức và nảy ra ý định đánh nhau để “trả đũa”.

Chú ý các lời đối thoại của hai nhân vật, từ đó có thể thấy rõ hơn đặc điểm nhân vật “tôi”.

Trả lời:

Trong cuộc nói chuyện với Phước, “tôi” là người chủ động rủ rê và liên tục khích bạn, ví dụ: “Chẳng lẽ mày sợ thằng Nghi!” Thấy Phước chỉ định đánh tay không, “tôi” lên giọng đàn anh, giảng giải rằng người lính ra trận phải có vũ khí, rồi bày sẵn cả kế hoạch: Phước nấp ở bụi cây, chờ ám hiệu vung tay là bắn. Qua những lời ấy, “tôi” hiện lên là cậu bé hiếu thắng, nóng vội, thích tỏ ra mình chỉ huy giỏi, nhưng suy nghĩ vẫn còn rất trẻ con.

So với dự định ban đầu thì sự việc xảy ra ở phần 3 khác như thế nào?

Trả lời:

• Dự định: “tôi” chặn đường nói chuyện với Nghi, ra hiệu cho Phước bắn ná thun, rồi rút “vũ khí hóa học” ra để hạ đối thủ.
• Thực tế: Nghi vừa thấy “tôi” đã mừng rỡ vì đang đi tìm bạn. Thứ Nghi lấy ra từ túi quần không phải vũ khí mà lại là cuốn sách nhỏ ghi luật bóng đá, đưa “tôi” mượn để lần sau đừng cãi nhau, rồi còn rủ đi xem phim. Trận đánh được chuẩn bị công phu bỗng trở nên vô nghĩa.

Tranh minh họa cho chi tiết, sự việc gì trong truyện?

Trả lời:

Bức tranh ứng với đoạn hai bạn phục sẵn sau bụi rậm gần ngã tư, đợi Nghi đi tới: Phước lăm lăm cây ná thun, còn “tôi” dặn dò bạn đủ thứ “kỉ luật chiến trường” trong lúc đợi đối thủ xuất hiện.

Trong phần 4, điều gì khiến người đọc hồi hộp?

Trả lời:

Người đọc hồi hộp vì Phước vẫn núp sau bụi rậm nên chẳng hay biết “tôi” và Nghi đã nói gì với nhau. Thấy “tôi” đưa cả cái kềm cho Nghi, Phước càng sốt ruột. “Tôi” khoát tay ra hiệu thôi, Phước lại hiểu nhầm là lệnh “khai hỏa” và kéo căng dây ná. Chỉ chậm một chút là viên đạn đã bay về phía Nghi, khiến chuyện làm lành có thể đổ vỡ. May mà “tôi” kịp nhảy ra đứng chắn.

Qua phần 4, em thấy Nghi là người như thế nào?

Trả lời:

Nghi là cậu bé hồn nhiên, tốt bụng và rộng rãi. Nghi sẵn lòng cho mượn đồ, quan tâm hỏi han khi thấy bạn có điệu bộ lạ, an ủi Phước khi tưởng bạn để mất con chim, rồi khoác vai cả hai đi xem phim. Nghi hoàn toàn không nghi ngờ, không để bụng chuyện cũ, cư xử với “tôi” và Phước như những người bạn thân.

Tranh minh họa nhắc em nhớ tới câu tục ngữ nào về sự đoàn kết?

Trả lời:

Hình ảnh ba bạn khoác vai nhau gợi nhớ câu ca dao quen thuộc sau: Một cây làm chẳng nên non / Ba cây chụm lại nên hòn núi cao. Ngoài ra, em cũng có thể liên hệ câu nói Đoàn kết là sống, chia rẽ là chết.

Câu chuyện được kể theo ngôi nào? Dẫn ra một ví dụ về lời người kể chuyện và lời nhân vật trong truyện Điều không tính trước.

Trả lời:

• Câu chuyện dùng ngôi kể thứ nhất, người kể là nhân vật “tôi”.
• Lời người kể chuyện (lời kể, tả của “tôi”, không đặt sau gạch đầu dòng): “Tôi đưa cái kềm cho Nghi và liếc lại phía bụi cây.”
• Lời nhân vật (lời thoại, đứng sau dấu gạch ngang): Nghi rút mấy tờ giấy trong túi áo, hỏi bạn: “Đi xem phim không?”

Điều không tính trước trong câu chuyện là điều gì? Qua đó, em thấy nhân vật Nghi là người như thế nào?

Trả lời:

• Điều không tính trước: “tôi” chuẩn bị đủ thứ cho một trận đánh, chỉ không lường được rằng Nghi cũng đang tìm mình, nhưng là để đưa bạn cuốn luật bóng đá, tiện thể mời đi xem phim. Kết cục, trận đánh không diễn ra; ba bạn trở nên thân thiết.
• Nhân vật Nghi: trên sân bóng, Nghi cũng có lúc bướng bỉnh, hay trêu bạn; nhưng sau đó Nghi biết nghĩ lại, chủ động gỡ mâu thuẫn bằng cách rất khéo: đưa luật ra để hai bên cùng hiểu. Lời Nghi nói rất thật lòng: “Cho mày mượn đọc để mai mốt đá bóng mình khỏi phải cãi nhau nữa!” Nghi là người vui vẻ, rộng lượng, không chấp nhặt và biết quý tình bạn.

Nhân vật “tôi” trong truyện là người như thế nào? Hãy chỉ ra một số chi tiết (hình dáng, lời nói, suy nghĩ, hành động,…) mà nhà văn đã dùng để khắc họa đặc điểm nhân vật “tôi”.

Trả lời:

“Tôi” là cậu bé bốc đồng, dễ nổi nóng, hiếu thắng nhưng không xấu bụng. Nhà văn khắc họa nhân vật qua nhiều loại chi tiết:

Điều gì tạo nên sự hấp dẫn trong phần kết thúc của câu chuyện (phần 4)?

Trả lời:

• Kịch tính đến phút chót: Phước hiểu nhầm ám hiệu, giương ná sắp bắn; “tôi” phải lao ra đứng chắn, ấp úng chống chế khi Nghi hỏi.
• Tiếng cười hồn nhiên: lời nói dối về con chim, câu cằn nhằn của Phước rằng tụi bạn nói to làm chim bay mất, và câu hỏi tưởng ngây ngô về “vũ khí hóa học” khiến “tôi” đỏ mặt.
• Kết thúc có hậu, giàu ý nghĩa: Nghi không hề hay biết, vui vẻ kéo hai bạn đi xem bộ phim kể về hai người bạn; hình ảnh ba cái bóng nhập làm một khép lại truyện thật ấm áp.

Theo em, qua câu chuyện, tác giả muốn ca ngợi hay phê phán điều gì? Điều gì đối với em là thấm thía và sâu sắc nhất? Vì sao?

Trả lời:

• Phê phán: thói nóng nảy, hiếu thắng, coi bạo lực là cách giải quyết bất đồng.
• Ca ngợi: lòng bao dung, sự chân thành, cách ứng xử bình tĩnh và tình bạn trong sáng của tuổi học trò.
• Điều em thấm thía nhất: một cử chỉ thiện chí có thể hóa giải mâu thuẫn tốt hơn mọi lời cãi vã hay nắm đấm. Nếu Nghi cũng hằn học như “tôi”, có lẽ đã có người bị thương và hai lớp sẽ mãi giận nhau. Nhờ Nghi biết lùi một bước, ba bạn có thêm một tình bạn đẹp. Bài học ấy giúp em nhớ phải bình tĩnh khi bực bội với bạn bè.

Em hiểu như thế nào về kết thúc truyện: “Nắng chiều hắt bóng ba đứa xuống mặt đường thành một khối, giống như người khổng lồ trong truyện cổ […]”?

Trả lời:

Câu văn tả cái bóng của ba bạn khoác vai nhau nhập lại thành một hình khối lớn, giống người khổng lồ. Hình ảnh này mang nhiều ý nghĩa:

• Ba cậu bé từ chỗ suýt “đánh nhau” nay đã gắn bó thành một khối, không còn ai là đối thủ của ai.
• Hình ảnh người khổng lồ gợi sức mạnh: khi đoàn kết, tình bạn trở nên lớn lao, vững vàng hơn rất nhiều so với từng người riêng lẻ.
• Ánh nắng chiều làm khung cảnh thêm ấm áp, dịu dàng, như lời chúc cho tình bạn vừa nảy nở.