Văn học thời kì Đổi mới là cách gọi nền văn học Việt Nam từ sau năm 1975, nhất là từ năm 1986 trở đi, khi người viết chuyển từ cảm hứng sử thi thời chiến sang nhìn kĩ đời thường và số phận từng con người. Trong sách Ngữ văn, phần này thường được gọi là văn học Việt Nam sau 1975, hay văn học từ 1975 đến nay.
| Khái niệm | Văn học Việt Nam sau chiến tranh, đổi mới mạnh về đề tài, cách nhìn và cách viết từ giữa thập niên 1980 |
| Hai chặng | 1975–1985: chuyển tiếp, trăn trở; từ 1986: đổi mới sâu và toàn diện hơn |
| Thuộc | Văn học Việt Nam hiện đại, nối tiếp văn học 1945–1975 |
| Dấu hiệu nhận biết | Con người cá nhân, đời thường, nhìn lại chiến tranh từ phía mất mát, giọng văn nhiều chiều |
| Thể loại nổi bật | Truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, bút kí, trường ca |
Văn học thời kì Đổi mới tính từ đâu?
Chiến tranh kết thúc năm 1975, nhưng văn chương không đổi giọng ngay trong một sớm một chiều. Mười năm đầu hòa bình, đất nước gặp nhiều khó khăn về kinh tế, người viết vẫn quen nhìn đời bằng con mắt thời chiến, chỉ một số cây bút bắt đầu thấy ngòi bút cũ không đủ để nói về cuộc sống mới. Sách Ngữ văn 12 gọi quãng 1975–1985 là chặng chuyển tiếp, trăn trở, tìm đường.
Năm 1986, đất nước bước vào công cuộc Đổi mới, chuyển dần sang nền kinh tế thị trường, mở rộng giao lưu với thế giới. Văn học dịch, báo chí và truyền thông phát triển, người đọc đòi hỏi nhiều hơn. Trong không khí đó, văn chương được viết thẳng thắn hơn về những mặt chưa ổn của đời sống, và từ đây giới nghiên cứu quen gọi là văn học thời kì Đổi mới. Chữ “đổi mới” trong cụm từ này mang nghĩa riêng của một giai đoạn lịch sử; nghĩa chung của từ thì có bài giải nghĩa từ đổi mới.
Điểm kết thúc thì chưa có. Một số nhà nghiên cứu tính văn học Đổi mới đến cuối thế kỉ XX, số khác coi nó kéo dài sang những năm 2000. Phần gần đây nhất thường được gọi là văn học đương đại.
Những nét mới trong cách nhìn và cách viết
Đối chiếu bài khái quát trong sách Ngữ văn 12 với các tác phẩm được học, có thể rút ra mấy dấu hiệu chính. Không tác phẩm nào có đủ, nhưng thường có ít nhất hai.
- Dân chủ hóa. Nhà văn thôi đứng ở vị trí người ngợi ca, chuyển sang đối thoại ngang hàng với người đọc, dám nói về cái xấu, cái chưa hoàn thiện.
- Con người cá nhân lên tiếng. Nhân vật có đời tư, có nỗi buồn riêng, có cả mặt khuất trong tâm hồn. Cảm hứng thế sự và đời tư thay chỗ cho cảm hứng sử thi.
- Nhìn lại chiến tranh. Bên cạnh chiến công là mất mát, chấn thương, những người lính trở về không tìm được chỗ đứng trong thời bình.
- Đề tài đời thường. Bữa cơm gia đình, mâu thuẫn thế hệ, chuyện đô thị và nông thôn đổi thay trong kinh tế thị trường.
- Cách viết đa dạng. Kể không theo trình tự thời gian, nhiều điểm nhìn, giọng giễu nhại, kết thúc để ngỏ. Người đọc phải tự suy nghĩ thay vì nhận một bài học có sẵn.
Năm dấu hiệu này cũng giải thích vì sao đề thi hay hỏi về “tính nhân bản, nhân văn” khi bàn tác phẩm sau 1975: tâm điểm của trang viết đã chuyển từ cộng đồng sang con người cụ thể.
Đặt cạnh văn học 1945–1975 sẽ thấy rõ hơn
| Tiêu chí | Văn học 1945–1975 | Văn học thời kì Đổi mới |
|---|---|---|
| Cảm hứng chủ đạo | Sử thi, lãng mạn, ngợi ca | Thế sự, đời tư, suy ngẫm |
| Nhân vật | Người anh hùng tiêu biểu cho cộng đồng | Con người bình thường, có mặt mạnh, mặt yếu |
| Chiến tranh | Chiến công, lòng yêu nước | Cả mất mát và nỗi đau sau cuộc chiến |
| Giọng điệu | Trang trọng, một chiều tin tưởng | Nhiều giọng: trầm tư, hài hước, giễu nhại |
| Quan hệ với người đọc | Định hướng, giáo dục | Đối thoại, để người đọc tự rút ra ý nghĩa |
Bảng chỉ nêu xu hướng. Văn học trước 1975 vẫn có những trang rất riêng tư, và văn học sau 1975 vẫn có những tác phẩm mang giọng sử thi. Ranh giới giữa văn học Đổi mới và văn học đương đại cũng mờ, có thể xem thêm cách phân biệt trong bài văn học đương đại khác hiện đại ra sao.
Bốn văn bản sau 1975 thường gặp trong sách Ngữ văn
Ai đã đặt tên cho dòng sông? (Hoàng Phủ Ngọc Tường)
Bút kí hoàn thành ở Huế năm 1981, thuộc chặng chuyển tiếp. Dòng sông Hương được nhìn bằng con mắt của người am hiểu lịch sử, âm nhạc, thơ ca, chứ không chỉ bằng tình yêu quê hương chung chung. Đây là ví dụ cho thấy cái tôi uyên bác, tài hoa của người viết đã trở lại vị trí trung tâm trong thể kí. Câu hỏi đọc hiểu có ở bài soạn bút kí về sông Hương.
Mùa lá rụng trong vườn (Ma Văn Kháng)
Tiểu thuyết ra mắt năm 1985, ngay trước mốc Đổi mới. Một đại gia đình nề nếp lung lay khi lối sống chạy theo đồng tiền len vào. Không có trận đánh nào, xung đột nằm trong bữa cơm, trong cách các thành viên đối xử với nhau. Đoạn trích được học trong soạn bài Mùa lá rụng trong vườn.
Một người Hà Nội (Nguyễn Khải)
Truyện ngắn viết năm 1990. Cô Hiền, người phụ nữ Hà Nội giữ nếp sống thanh lịch qua bao biến động, được kể bằng giọng vừa tôn trọng vừa hóm hỉnh. Nhân vật không hoàn hảo, có lúc ngang ngạnh, và chính điều đó khiến cô thật. Đây là kiểu nhân vật hiếm gặp trong văn xuôi thời chiến. Xem gợi ý trả lời trong bài soạn Một người Hà Nội.
Kịch của Lưu Quang Vũ
Kịch nói phát triển mạnh sau 1975, và Lưu Quang Vũ là tên tuổi được sách giáo khoa nhắc tới nhiều nhất. Ông mượn truyện dân gian, chuyện đời thường để đặt ra câu hỏi về lẽ sống thật, về quyền được là chính mình. Đọc thêm về con người ông ở tiểu sử nhà viết kịch Lưu Quang Vũ.
Bốn văn bản thuộc bốn thể loại khác nhau, nhưng cùng chỗ hướng ống kính vào đời sống riêng của con người. Lần đầu đọc Một người Hà Nội, nhiều bạn ngạc nhiên vì người kể chuyện tự nhận mình từng nghĩ sai về cô Hiền: một người kể biết tự sửa mình là dấu hiệu khá đặc trưng của văn học Đổi mới.
Luyện tập: bốn câu về văn học sau 1975
Câu 1: Văn học Việt Nam từ 1975 đến hết thế kỉ XX chia thành mấy chặng?
Đáp án: Hai chặng: 1975–1985 là chặng chuyển tiếp, trăn trở tìm đường đổi mới; từ 1986 trở đi là chặng đổi mới mạnh mẽ, sâu sắc và khá toàn diện.
Câu 2: Nêu ba lí do khiến văn học sau 1975 phải đổi mới.
Đáp án: Chiến tranh kết thúc, đời sống thời bình đặt ra nhiều vấn đề mới; đất nước chuyển sang kinh tế thị trường và mở rộng giao lưu văn hóa; nhu cầu của người đọc đa dạng hơn trước.
Câu 3: Vì sao nói Mùa lá rụng trong vườn thể hiện cảm hứng thế sự, đời tư?
Đáp án: Vì tiểu thuyết lấy chuyện một gia đình làm trung tâm, xung đột nảy sinh từ lối sống và giá trị đạo đức trong thời buổi đổi thay, chứ không từ chiến trận hay sự kiện lớn của cộng đồng.
Câu 4: So với văn học 1945–1975, nhân vật trong văn học Đổi mới khác ở điểm nào?
Đáp án: Nhân vật là con người bình thường, có đời tư, có cả mặt mạnh và mặt yếu, được nhìn ở nhiều chiều; không còn chủ yếu là người anh hùng tiêu biểu cho phẩm chất cộng đồng.
Văn học sau 1975 trong bài thi và trong đời đọc
Văn học Việt Nam sau 1975 là gì?
Là toàn bộ văn học Việt Nam viết từ khi chiến tranh kết thúc. Khi nói “văn học thời kì Đổi mới”, người ta thường nhấn vào chặng từ năm 1986, lúc sự thay đổi rõ rệt nhất.
Văn học Việt Nam từ 1975 đến nay có đặc điểm gì?
Vận động theo hướng dân chủ hóa, đề cao tính nhân bản, nhân văn; đề tài đa dạng; quan tâm tới con người cá nhân và đời thường; bút pháp phong phú, nhiều thể nghiệm mới.
Văn học đổi mới bắt đầu từ năm nào?
Mốc hay được dùng nhất là năm 1986. Tuy vậy, những tín hiệu đổi mới đã có từ đầu thập niên 1980 trong truyện ngắn, bút kí của một số nhà văn, nên nhiều sách tính cả chặng 1975–1985 là bước chuẩn bị.
Văn học Đổi mới và văn học đương đại có phải là một?
Không hẳn. Đương đại chỉ văn học của thời đang sống, còn Đổi mới là tên một giai đoạn lịch sử cụ thể. Hai khái niệm chồng lên nhau ở phần lớn các tác phẩm từ cuối thế kỉ XX.