Tất niên là lúc năm cũ sắp hết, và cũng là tên gọi bữa cỗ cuối năm để cúng tổ tiên, cả nhà sum họp trước khi đón năm mới. Người ta còn hay nói gọn “ăn tất niên”, “cúng tất niên”, hay “tiệc tất niên” khi cơ quan, công ty liên hoan tổng kết một năm làm việc. Vì vậy hỏi “tất niên là ngày nào” thì câu trả lời tùy theo đang nói chuyện trong nhà hay ở chỗ làm.
| Nghĩa | Lúc hết năm; bữa cỗ, buổi lễ hay tiệc tổ chức vào cuối năm |
| Gốc từ | Hán Việt 畢年: tất (xong, hết) + niên (năm) |
| Thời điểm | Trong gia đình: ngày 30 tháng Chạp (năm thiếu là 29); ở cơ quan: vài tuần trước Tết |
| Gắn với | Tết Nguyên đán, đêm giao thừa |
Tất niên: tất là xong, niên là năm
Chữ tất (畢), theo Thiều Chửu, có nghĩa đầu tiên là xong, hết; học xong một khóa thì gọi là tất nghiệp. Họ hàng gần của nó trong tiếng Việt là hoàn tất. Chữ niên (年) là năm, như trong niên học, thanh niên, tân niên.
Gộp lại, tất niên là “năm đã xong”. Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê) giảng là lúc sắp hết năm cũ, chuẩn bị đón năm mới, và đưa hai ví dụ: bữa cơm tất niên, cúng tất niên. Từ điển Hán Nôm cũng chỉ ghi ngắn: hết năm.
Đọc chệch thành “tết niên” là lỗi khá phổ biến ở những vùng phát âm “ât” và “êt” gần nhau. Cách viết đúng đã được giải thích trong bài phân biệt tất niên và tết niên.
Vì sao cuối năm nhà nào cũng làm mâm cơm tất niên?
Tất niên là một phần của Tết cổ truyền, đứng ngay trước đêm giao thừa. Người Việt coi đây là bữa cơm chung cuối cùng của năm cũ, cũng là lúc mời ông bà tổ tiên về ăn Tết với con cháu. Bàn thờ được lau dọn từ mấy hôm trước, đến chiều ba mươi thì đèn hương mới được thắp lên.
Ý nghĩa của nó gói trong ba việc:
- Nhớ ơn: mâm cỗ dâng lên tổ tiên trước rồi con cháu mới ăn, như để báo với người đã khuất rằng một năm đã trôi qua yên ổn.
- Sum họp: người đi làm ăn xa cố về kịp bữa này. Nhiều nhà còn mời thêm họ hàng, hàng xóm sang ăn cùng.
- Khép lại năm cũ: chuyện buồn, chuyện không vui được gác lại, để sang năm mới bắt đầu nhẹ nhõm hơn.
Cái ý nghĩa “khép lại” ấy giải thích vì sao các tập thể cũng mượn chữ tất niên. Một năm làm việc kết thúc, cơ quan liên hoan, khen thưởng, cảm ơn nhau, rồi mới nghỉ Tết.
Cúng và ăn tất niên diễn ra thế nào?
Thời điểm. Trong gia đình, tất niên rơi vào ngày cuối của năm âm lịch: ngày 30 tháng Chạp, hoặc ngày 29 nếu tháng Chạp năm ấy là tháng thiếu. Lễ cúng thường làm vào buổi chiều; bữa cơm sau lễ kéo dài sang tối. Không ít nhà làm sớm hơn một hai ngày cho tiện người về quê.
Lễ vật. Mâm cúng đầy đặn hay đạm bạc tùy gia cảnh. Phần gần như nhà nào cũng có là hương, hoa, đèn nến, trầu cau, rượu, trà. Thức ăn mỗi miền một khác:
- Miền Bắc chuộng mâm cỗ bát đĩa: gà luộc, giò chả, bánh chưng, chân giò hầm măng, bát miến, dưa hành.
- Miền Trung thường có thịt heo, thịt gà, vài món xào, giò chả, thịt đông, dưa món.
- Miền Nam có bánh tét, thịt kho trứng, canh khổ qua, củ kiệu, cùng mâm ngũ quả trên bàn thờ.
Trình tự. Gia chủ dọn bàn thờ, bày lễ, thắp hương khấn mời tổ tiên về ăn Tết. Đợi hương tàn thì hạ lễ, cả nhà ngồi vào mâm. Sau bữa tất niên là những giờ chờ giao thừa: canh nồi bánh, dọn nhà lần cuối, chuẩn bị mâm cúng đêm trừ tịch.
Tiệc tất niên ở cơ quan. Thường tổ chức trước kỳ nghỉ Tết từ một đến vài tuần, theo lịch dương hoặc âm tùy nơi. Buổi tiệc có phần tổng kết, khen thưởng, văn nghệ, bốc thăm. Tiệc này không có lễ cúng, chủ yếu là dịp cảm ơn và gắn kết.
Tất niên, giao thừa, tân niên khác nhau thế nào?
| Dịp | Khi nào | Làm gì |
|---|---|---|
| Tất niên | Chiều 30 (hoặc 29) tháng Chạp | Cúng tổ tiên, ăn bữa cơm cuối năm |
| Giao thừa | Khoảnh khắc chuyển từ năm cũ sang năm mới, quanh nửa đêm | Cúng trong nhà và ngoài trời, đón năm mới |
| Tân niên | Những ngày đầu năm mới | Chúc Tết, đi lễ, gặp mặt đầu năm |
| Tiễn ông Công ông Táo | Ngày 23 tháng Chạp | Cúng tiễn Táo quân về trời |
Nhiều người lẫn tất niên với giao thừa vì hai việc cách nhau chỉ mấy tiếng. Một cách nhớ dễ: tất niên là bữa cơm khép năm, giao thừa là cái mốc nửa đêm mở năm. Chuyện cúng giao thừa có cả một sự tích riêng, kể trong truyện vì sao đêm giao thừa có lệ cúng gà.
Tất niên trong thơ văn và trang sách học trò
Bữa cơm cuối năm là đề tài quen trong thơ Tết, nhất là những bài viết về Tết xưa, khói hương và nồi bánh chưng thức suốt đêm. Một số bài để đọc cùng con trẻ được gom ở trang tuyển thơ Tết Nguyên đán cho mọi lứa tuổi. Còn cây nêu dựng từ cuối năm và câu chuyện đằng sau nó thì có ở bài truyện cổ tích cây nêu ngày Tết.
Những điều hay được hỏi quanh ngày tất niên
Tất niên là ngày nào?
Theo phong tục, tất niên là ngày cuối cùng của năm âm lịch: 30 tháng Chạp, hoặc 29 nếu tháng Chạp thiếu. Tiệc tất niên của công ty thì không cố định, thường làm trước kỳ nghỉ Tết từ một đến vài tuần.
Tiệc tất niên là gì?
Là buổi liên hoan cuối năm của một tập thể như công ty, trường học, hội nhóm. Bữa tiệc thường có tổng kết một năm, khen thưởng và văn nghệ, khác với bữa cơm tất niên của gia đình có phần cúng tổ tiên.
Ăn tất niên có ý nghĩa gì?
Là dịp mời tổ tiên về ăn Tết, cả nhà sum họp, gác lại chuyện cũ trước năm mới. Với các tập thể, đó là lời cảm ơn và cách gắn kết mọi người sau một năm làm việc.
Tất niên tiếng Anh là gì?
Tiếng Anh không có từ tương đương hoàn toàn. Bữa cơm gia đình có thể gọi là year-end family dinner, còn tiệc của công ty thường gọi là year-end party.