Phân tích Trong mắt trẻ (Ê-xu-pe-ri) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Có những cuốn sách viết cho trẻ con nhưng lại khiến người lớn phải giật mình, Hoàng tử bé của Ăng-toan đơ Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri là một cuốn như thế. Đoạn trích Trong mắt trẻ, gồm chương I, II và XXVII của truyện, đã chạm tới một điều tưởng giản đơn mà sâu xa: người lớn và trẻ em nhìn thế giới bằng hai đôi mắt khác nhau.

Mở đầu là kỉ niệm năm sáu tuổi của nhân vật “tôi”. Cậu bé vẽ một con trăn vừa nuốt trọn con voi và hào hứng mang đi khoe. Đáp lại, người lớn hỏi: “Một cái mũ thì có gì đáng sợ?”. Cậu vẽ thêm bức thứ hai, phơi rõ con voi trong bụng trăn, nhưng họ chỉ khuyên cậu bỏ vẽ để học các môn “có ích”. Từ đó, một họa sĩ tương lai đã tắt, nhường chỗ cho một phi công. Lời than của người kể nghe vừa hóm hỉnh vừa xót xa: “Người lớn có bao giờ tự mình hiểu được chuyện gì đâu”.

Phải đến khi máy bay hỏng giữa sa mạc Sa-ha-ra, trong cảnh cô độc và thiếu nước, “tôi” mới gặp người hiểu mình: hoàng tử bé. Chỉ nhìn qua bức con trăn bụng đóng, cậu bé đã biết đó là con voi bị nuốt. Cậu chê những con cừu ốm, già, có sừng, rồi lại vui sướng trước một chiếc thùng vẽ vội, vì cậu “thấy” con cừu ngủ bên trong. Đôi mắt trẻ thơ ấy không cần giải thích, nó nhìn thấu cả điều nét vẽ không thể hiện.

Sáu năm sau ngày chia tay, người phi công vẫn chưa nguôi nhớ. Anh lo con cừu ăn mất bông hoa, thấy cả bầu trời đổi khác chỉ vì một câu hỏi nhỏ, và tin rằng người lớn sẽ chẳng bao giờ thấy chuyện ấy hệ trọng.

Bằng lời kể ngôi thứ nhất tâm tình, những bức tranh minh họa gắn liền với cốt truyện và nghệ thuật tương phản, Ê-xu-pe-ri nhắn nhủ: hãy nâng niu óc tưởng tượng của con trẻ và đừng để mình mất đi đôi mắt trẻ thơ.

Ăng-toan đơ Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri là nhà văn Pháp từng nhiều năm cầm lái những chiếc máy bay đưa thư qua sa mạc và núi cao. Những trải nghiệm ấy đã đi vào Hoàng tử bé – cuốn sách nhỏ được dịch ra hàng trăm thứ tiếng. Phần được chọn vào SGK Ngữ văn 8 với nhan đề Trong mắt trẻ gồm ba chương: I, II và chương kết. Qua câu chuyện về những bức vẽ, tác giả cho thấy khoảng cách giữa thế giới người lớn và thế giới trẻ thơ, đồng thời ngợi ca sự thấu hiểu giữa con người với nhau.

Chương I là một kỉ niệm tuổi thơ được kể bằng giọng vừa vui vừa buồn. Cậu bé sáu tuổi bị cuốn hút bởi hình ảnh con trăn trong một cuốn sách về rừng hoang, rồi tưởng tượng ra những chuyến thám hiểm và vẽ được “tuyệt tác” đầu tay. Với cậu, đó là con trăn đang tiêu hóa một con voi – một cảnh vừa lạ vừa đáng sợ. Nhưng người lớn chỉ thấy cái mũ. Cậu kiên nhẫn vẽ lại, lần này để lộ con voi, vì nhận ra rằng: “Họ lúc nào cũng cần phải được giải thích.”. Kết quả vẫn là lời khuyên quay về với Địa lí, Lịch sử, số học và ngữ pháp. Người lớn không cố ý làm hại cậu, họ chỉ không thấy giá trị của một bức vẽ “vô dụng”. Thế nhưng sự thờ ơ ấy đã đủ để cậu bỏ cây bút chì màu. Chi tiết người kể tự giễu mình từ bỏ “sự nghiệp họa sĩ rực rỡ” năm sáu tuổi khiến người đọc mỉm cười nhưng cũng thấy ngậm ngùi.

Lớn lên, anh làm phi công, đi khắp thế gian, gặp vô số người lớn đứng đắn. Bức tranh số 1 trở thành một phép thử anh luôn mang theo để tìm người tri kỉ, nhưng ai cũng phán đó là cái mũ. Anh đành thôi nói chuyện trăn, rừng rậm, sao trời và chuyển sang chuyện bài bạc, đánh gôn, chính trị, cà vạt. Câu văn “Tôi hạ mình xuống ngang tầm của họ.” chứa đựng sự mỉa mai nhẹ nhàng: người lớn hài lòng vì gặp một người lễ độ, mà không biết người ấy đang cô đơn đến nhường nào.

Chương II mở ra một tình huống bất ngờ. Máy bay gặp nạn ở Sa-ha-ra, “tôi” một mình sửa máy, nước chỉ còn đủ tám ngày. Giữa hoàn cảnh sống còn ấy, một giọng nói trẻ con vang lên: “Chú ơi! Làm ơn vẽ giùm cháu một con cừu!”. Lời đề nghị ngây thơ đến mức lạc lõng ấy làm nổi bật sự đối lập giữa hai thế giới: người lớn lo sinh tồn, trẻ thơ lại cần một bức vẽ. Không biết vẽ cừu, anh đưa cậu bức con trăn bụng đóng. Phép thử bao năm qua bỗng có lời giải: “Không phải! Cháu không muốn một con voi bị trăn nuốt trong bụng.”. Cậu bé không chỉ nhìn ra con voi mà còn lí giải như thể đang sống cùng chúng: trăn nguy hiểm, voi cồng kềnh, chỗ cậu lại chật.

Những bức vẽ cừu tiếp theo cho thấy rõ hơn hoàng tử bé nhìn sự vật ra sao. Cậu xem mỗi nét vẽ như một sinh linh thật: con này ốm, con kia có sừng là cừu đực, con nọ già quá trong khi cậu muốn cừu sống lâu. Chỉ khi nhận chiếc thùng vẽ nguệch ngoạc, cậu mới mãn nguyện: “Đây đúng là cái cháu muốn.”. Điều người lớn coi là qua loa lại là món quà tuyệt vời nhất với trẻ con, vì nó để ngỏ cho trí tưởng tượng. Cậu bé còn ghé nhìn và bảo con cừu đã ngủ. Ở đây, người phi công lần đầu tiên được thấu hiểu, và một tình bạn bắt đầu.

Chương XXVII khép lại đoạn trích bằng giọng buồn man mác. Sáu năm đã qua, “tôi” chưa kể với ai, chỉ nói với bạn bè rằng mình mệt. Anh tìm niềm an ủi trong tiếng sao trời, tưởng như vô số chiếc lục lạc nhỏ đang reo. Nhưng rồi anh nhớ chiếc rọ mõm thiếu dây da, và tâm trạng chao đảo: lúc tin cậu bé cẩn thận, các ngôi sao cười hiền lành; lúc lo cậu sơ ý, “những chiếc lục lạc lại biến hết cả thành nước mắt”. Một bông hoa nhỏ ở hành tinh xa xôi giờ quyết định niềm vui nỗi buồn của anh. Người phi công đã thật sự nhìn đời bằng đôi mắt trẻ thơ, và anh khẳng định: “Và không một người lớn nào có thể hiểu được điều đó quan trọng đến thế!”. Lời nhờ cậy cuối chương, mong người đọc báo tin nếu gặp cậu bé tóc vàng, cho thấy nỗi nhớ chưa bao giờ nguôi.

Về nghệ thuật, đoạn trích được kể ở ngôi thứ nhất, giọng tâm tình, thường xuyên trò chuyện với người đọc. Tranh vẽ minh họa không đứng ngoài mà tham gia vào câu chuyện. Tình huống bất ngờ, đối thoại ngắn mang đậm chất trẻ thơ, các hình ảnh biểu tượng (bức vẽ, chiếc thùng, bông hoa, vì sao) cùng thủ pháp tương phản đã làm nên sức hấp dẫn riêng.

Trong mắt trẻ không chỉ kể về một cuộc gặp gỡ kì lạ mà còn là lời nhắc nhẹ nhàng gửi tới người lớn: hãy kiên nhẫn nhìn thế giới qua đôi mắt trẻ em. Đọc đoạn trích, mỗi chúng ta cũng được nhắc phải gìn giữ trí tưởng tượng và biết trân trọng những người thật sự hiểu mình.

Tuổi thơ của nhiều người từng có một bức vẽ, một ước mơ bị người lớn gạt đi bằng một câu nói vô tình. Đọc những trang Trong mắt trẻ, ta gặp lại chính mình trong cậu bé sáu tuổi với bức tranh con trăn. Qua câu chuyện ấy, nhà văn đã khắc họa thái độ của người lớn trước ước mơ trẻ em và để lại một bài học thấm thía.

Thái độ đầu tiên là sự hời hợt. Cậu bé mang bức vẽ đến, hỏi họ có sợ không – một câu hỏi chứa đầy háo hức. Người lớn chỉ liếc qua và hỏi lại vì sao phải sợ một cái mũ. Họ không hỏi cậu vẽ gì, không thử tìm điều cậu muốn nói. Cái nhìn của họ dừng ở đường viền bên ngoài, đúng như cách họ thường nhìn đời: thấy hình dáng mà bỏ qua câu chuyện bên trong.

Thái độ thứ hai là sự áp đặt. Khi cậu bé chịu khó vẽ thêm để giải thích, người lớn vẫn không quan tâm đến con voi hay con trăn, mà khuyên cậu tập trung học Địa lí, Lịch sử, số học, ngữ pháp. Những môn học ấy không sai, nhưng lời khuyên được đưa ra như một mệnh lệnh, gạt bỏ niềm say mê của đứa trẻ. Người lớn đã đặt cái “có ích” của mình lên trên điều trẻ con yêu thích. Hậu quả đến ngay: cậu nản lòng, gác lại giấc mơ cầm cọ khi mới sáu tuổi. Giọng kể nửa đùa nửa thật khiến ta nhận ra một ước mơ có thể vụt tắt chỉ vì không ai chịu lắng nghe.

Thái độ thứ ba là sự hài lòng với chính mình. Nhiều năm sau, người phi công vẫn thử đưa bức tranh cho những người có vẻ sáng láng, và câu trả lời vẫn là “Đây là cái mũ.”. Anh đành nói chuyện bài bạc, đánh gôn, chính trị, cà vạt cho vừa lòng họ. Người lớn vui vẻ vì gặp một người lễ độ, mà không hề biết anh đã phải giấu đi phần đẹp nhất trong tâm hồn. Ở đây, tiếng cười của tác giả trở nên chua chát: thế giới người lớn tự cho mình là nghiêm túc nhưng lại nghèo nàn trí tưởng tượng.

Đối lập với người lớn là hoàng tử bé. Cậu không cần giải thích vẫn hiểu bức tranh, không chê bức vẽ xấu mà quan tâm đến sức khỏe, tuổi tác của con cừu, và hạnh phúc với chiếc thùng tưởng như vô nghĩa. Sự đối lập ấy làm nổi bật điều người lớn thiếu: sự kiên nhẫn, lòng tò mò và một trái tim mở rộng.

Tuy vậy, Ê-xu-pe-ri không lên án người lớn gay gắt. Ông chỉ nhẹ nhàng nhắc rằng ai cũng từng là trẻ con, chỉ là nhiều người đã quên. Lời nhắc ấy đặc biệt có ý nghĩa với cha mẹ, thầy cô hôm nay: trước khi khuyên con trẻ làm điều “đúng”, hãy thử hỏi các em đang mơ ước điều gì. Còn với chúng em, câu chuyện là lời động viên: hãy kiên trì với đam mê, nhưng cũng biết cách chia sẻ để người lớn hiểu mình hơn.

Hiếm có văn bản nào trong sách Ngữ văn mà tranh vẽ lại đóng vai trò quan trọng như trong Trong mắt trẻ. Những bức vẽ của Ê-xu-pe-ri không chỉ để minh họa; chúng là sợi chỉ nối các chương và là chìa khóa để hiểu ý nghĩa đoạn trích.

Bức tranh số 1 – con trăn bụng đóng – là hình ảnh trung tâm. Về hình thức, nó chỉ là một đường cong nhô lên ở giữa, giống hệt chiếc mũ. Về nội dung, theo cậu bé, đó là con trăn đã nuốt trọn một con voi. Chính sự “hai nghĩa” ấy biến bức tranh thành một phép thử: ai chỉ nhìn bằng mắt sẽ thấy chiếc mũ, ai nhìn bằng trí tưởng tượng sẽ thấy con voi. Người lớn trong truyện, dù là người lạ hay người có vẻ sáng dạ, đều trượt phép thử. Câu trả lời lặp đi lặp lại “Đây là cái mũ.” cho thấy lối nghĩ rập khuôn của họ.

Bức tranh số 2 – con trăn bụng mở – lại mang một ý nghĩa buồn. Cậu bé phải vẽ cả bên trong để người lớn hiểu, tức là phải làm thay phần tưởng tượng của họ. Bức tranh ấy là lời giải thích, cũng là dấu hiệu của sự thất bại: trẻ con phải hạ thấp sự tinh tế để chiều người lớn. Kết quả, cả hai bức tranh đều không mang lại sự đồng cảm, mà chỉ đưa tới lời khuyên bỏ vẽ.

Đến chương II, bức con trăn bụng đóng xuất hiện lần nữa, và lần này nó gặp đúng người. Hoàng tử bé lập tức gọi đúng tên thứ nằm trong bụng trăn: một con voi. Bức tranh cũ đã tìm được người đọc hiểu nó sau bao năm. Khoảnh khắc ấy khiến người phi công sững sờ, bởi cậu bé vừa làm được điều mà không người lớn nào làm được.

Loạt tranh con cừu tiếp theo cho thấy cách hoàng tử bé nhìn sự vật. Mỗi con cừu bị chê vì một lí do rất “đời”: ốm yếu, có sừng, già quá. Cậu đòi hỏi một con cừu khỏe mạnh, sống lâu – nghĩa là cậu nghĩ về nó như một người bạn thật. Rồi bức tranh chiếc thùng ra đời trong lúc người phi công sốt ruột. Nghịch lí thú vị là bức vẽ sơ sài nhất lại làm cậu bé vui nhất, vì nó để trọn chỗ cho trí tưởng tượng. Cậu nghiêng đầu ngắm và thấy con cừu nhỏ đã ngủ. Chiếc thùng, theo cách hiểu của em, là biểu tượng cho điều cốt yếu thường ẩn đi: mắt không thấy nhưng trái tim cảm được.

Cuối đoạn trích là bức phong cảnh sa mạc với một ngôi sao, mà người kể gọi là “quang cảnh đẹp nhất và buồn nhất thế gian”. Đẹp vì đó là nơi hoàng tử bé xuất hiện, buồn vì đó cũng là nơi cậu biến mất. Bức tranh này không còn là phép thử mà là lời nhắn: người phi công vẽ để người đọc nhận ra nơi ấy và báo tin nếu cậu bé trở lại.

Như vậy, từ bức trăn bụng đóng đến bức sa mạc cuối cùng, tranh vẽ đi cùng hành trình của nhân vật “tôi”: từ cô đơn vì không được hiểu, đến hạnh phúc vì có tri kỉ, rồi đến nỗi nhớ khôn nguôi. Thông qua đó, Ê-xu-pe-ri khẳng định giá trị của trí tưởng tượng và sự thấu hiểu – những thứ không thể đo bằng mắt thường.

Nếu chương I và II của Trong mắt trẻ mang không khí hóm hỉnh, bất ngờ, thì chương XXVII lại lắng xuống thành một nỗi buồn dịu dàng. Ở chương cuối này, Ê-xu-pe-ri để người phi công tự bộc bạch tâm trạng sáu năm sau ngày chia tay hoàng tử bé, qua đó cho thấy sức mạnh của một tình bạn chân thành.

Trước hết là nỗi buồn được giấu kín. Bạn bè mừng vì thấy anh trở về lành lặn, nhưng anh chỉ bảo là mệt. Sáu năm, anh không kể câu chuyện cho ai. Vì sao? Có lẽ anh biết người lớn sẽ không tin, cũng như họ chưa bao giờ hiểu bức tranh con trăn. Nỗi buồn vì thế càng thêm cô đơn.

Thời gian giúp anh nguôi ngoai phần nào. Anh tin hoàng tử bé đã về được hành tinh của mình, bởi sáng hôm sau không còn thấy thân thể cậu. Từ đó, anh có một thói quen mới: “ban đêm tôi thích lắng nghe sao trời”. Những vì sao, trong tưởng tượng của anh, như hàng trăm triệu chiếc lục lạc vang lên tiếng cười của cậu bé. Người phi công từng phải nói chuyện bài bạc, chính trị với người lớn, giờ lại tìm niềm vui trong tiếng sao – anh đã tìm lại tâm hồn trẻ thơ của mình.

Nhưng niềm an ủi ấy mong manh. Anh chợt nhớ chiếc rọ mõm vẽ cho con cừu thiếu dây da, và nỗi lo bùng lên: liệu bông hoa có bị con cừu ăn mất? Tâm trạng anh chao đảo theo từng ý nghĩ. Khi tin rằng cậu bé luôn úp lồng kính cho bông hoa và canh con cừu cẩn thận, anh thấy hạnh phúc, các vì sao cũng cười hiền. Khi nghĩ đến lúc cậu lơ đãng, các tiếng lục lạc lại hóa thành nước mắt. Một chuyện rất nhỏ ở một hành tinh không ai biết lại làm thay đổi cả bầu trời của anh. Đó là dấu hiệu của tình yêu thương thật sự: ta lo cho những gì người mình yêu quý trân trọng.

Anh hiểu rằng người lớn sẽ thấy nỗi lo ấy thật vớ vẩn, nên khẳng định: “Và không một người lớn nào có thể hiểu được điều đó quan trọng đến thế!”. Câu văn khép lại vòng tròn của đoạn trích: mở đầu bằng người lớn không hiểu bức tranh, kết thúc bằng người lớn không hiểu nỗi lo về bông hoa. Nhưng khác với cậu bé sáu tuổi năm nào, giờ đây “tôi” không còn hạ mình chiều theo họ; anh mời người đọc cùng ngước nhìn bầu trời và tự hỏi.

Cuối cùng là niềm mong mỏi khắc khoải. Anh vẽ lại quang cảnh sa mạc, dặn dò người đọc nếu đi qua thì hãy dừng lại dưới ngôi sao, và nếu thấy một cậu bé tóc vàng hay cười thì “hãy nhanh tay viết thư cho tôi biết là cậu đã trở lại”. Lời nhờ cậy chân thành như của một đứa trẻ cho thấy anh vẫn hi vọng, dù biết hi vọng ấy mong manh.

Bằng ngôi kể thứ nhất, giọng văn tâm tình, những hình ảnh giàu chất thơ như tiếng lục lạc, nụ cười của các vì sao, chương XXVII để lại dư âm sâu lắng. Nỗi nhớ của người phi công cho thấy một người bạn hiểu ta có thể thay đổi cả cách ta nhìn thế giới.

Có một câu hỏi mà ai lớn lên cũng từng gặp: ta đã đánh mất điều gì khi trở thành người lớn? Ăng-toan đơ Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri trả lời câu hỏi ấy không bằng lí lẽ mà bằng một bức vẽ con trăn. Đoạn trích Trong mắt trẻ – ba chương mở đầu và kết thúc của Hoàng tử bé – vì thế giống như hai cánh cửa của cả cuốn sách, mở ra và khép lại câu chuyện về cách nhìn và sự thấu hiểu.

Chương I đặt ra vấn đề bằng một nghịch lí. Bức tranh của cậu bé sáu tuổi chẳng có gì khó hiểu với trẻ con, nhưng người lớn lại không hiểu. Họ cần “được giải thích”, và ngay cả khi được giải thích, họ vẫn không quan tâm. Nhà văn tinh tế ở chỗ không vẽ người lớn như kẻ xấu; họ chỉ quá bận với những điều nghiêm túc. Chính sự bình thường ấy làm nỗi cô đơn của người kể trở nên phổ quát: ai cũng có thể là cậu bé bị gạt đi, và ai cũng có thể là người lớn vô tình gạt đi một đứa trẻ. Câu “Tôi hạ mình xuống ngang tầm của họ.” vì thế có sức nặng đặc biệt: trưởng thành, nhiều khi, là học cách giấu đi chính mình.

Chương II là lời giải cho nghịch lí ấy. Hoàng tử bé xuất hiện giữa sa mạc như một phép màu, trong lúc người phi công gần như chạm tới giới hạn sinh tồn. Điều cậu xin không phải nước uống mà là một con cừu vẽ trên giấy. Cái nhìn của cậu khác người lớn ở hai điểm. Một là cậu nhìn xuyên qua bề ngoài: bức trăn bụng đóng với cậu là con voi bị nuốt. Hai là cậu nhìn bằng sự gắn bó: mỗi con cừu là một sinh vật có sức khỏe, tuổi tác, và cậu muốn nó sống lâu. Bức tranh chiếc thùng là đỉnh điểm của cách nhìn ấy. Khi người phi công vẽ cho xong chuyện, cậu bé lại thấy đó là điều mình muốn nhất. Ta có thể liên hệ với lời con cáo ở chương XXI mà nhiều bạn đã học trong đoạn trích Nếu cậu muốn có một người bạn…: điều cốt yếu thì vô hình đối với mắt, chỉ trái tim mới nhìn thấy. Chiếc thùng chính là sự cụ thể hóa sớm nhất của tư tưởng ấy trong truyện.

Chương XXVII khép lại hành trình, cho thấy cuộc gặp đã thay đổi người phi công. Người đàn ông từng nói chuyện cà vạt với người lớn giờ lắng nghe sao trời, lo cho một bông hoa ở hành tinh xa. Hạnh phúc và đau buồn của anh phụ thuộc vào việc bông hoa còn nguyên hay đã bị cừu gặm. Với người lớn, đó là chuyện vặt; với người đã được “cảm hóa”, đó là cả thế giới. Lời mời người đọc cùng ngước lên trời và tự hỏi cho thấy anh không còn ngại bị coi là kì quặc; anh muốn người đọc cũng tìm lại đôi mắt trẻ thơ.

Đặt ba chương cạnh nhau, ta thấy một kết cấu vòng tròn chặt chẽ. Mở đầu: người lớn không hiểu bức tranh. Kết thúc: người lớn không hiểu nỗi lo về bông hoa. Ở giữa là đứa trẻ duy nhất hiểu tất cả. Hình ảnh những bức vẽ chạy suốt đoạn trích, từ con trăn trong sách đến phong cảnh sa mạc với ngôi sao, vừa là chi tiết cốt truyện vừa là biểu tượng. Giọng kể ngôi thứ nhất, luôn hướng về “các bạn”, tạo cảm giác người phi công đang trò chuyện riêng với từng độc giả. Sự pha trộn giữa hóm hỉnh và buồn thương khiến truyện vừa nhẹ nhàng vừa ám ảnh.

Ra đời giữa những năm tháng chiến tranh, khi chính tác giả xa quê hương, Hoàng tử bé có lẽ là cách Ê-xu-pe-ri níu giữ những giá trị trong trẻo nhất của con người. Đọc Trong mắt trẻ hôm nay, chúng ta vẫn thấy lời nhắc còn nguyên giá trị: người lớn hãy chậm lại để nhìn thế giới bằng đôi mắt trẻ em, và mỗi người, dù lớn đến đâu, hãy giữ cho mình một chiếc thùng nhỏ chứa con cừu đang ngủ.

Kết luận

Khi phân tích Trong mắt trẻ, em nên bám vào ba chặng của đoạn trích và đặc biệt là vai trò của những bức vẽ: chúng làm nổi bật hai lối nhìn đối lập của người lớn và trẻ em, đồng thời ghi dấu tình bạn giữa người phi công và hoàng tử bé. Trích dẫn ngắn, đúng nguyên văn và luôn kèm lời bình của mình sẽ giúp bài văn thuyết phục hơn.

Xem thêm:

• Phân tích Nếu cậu muốn có một người bạn (Hoàng tử bé)
• Soạn bài Lão Hạc – Ngữ văn 8 Cánh diều
• Tóm tắt Lão Hạc