Ôn tập học kì II Ngữ văn 11 Kết nối tri thức (trang 122–125)

Sơ đồ hoá danh mục loại, thể loại văn bản đã học trong sách giáo khoa Ngữ văn 11, tập hai. Nêu nhan đề những văn bản cụ thể thuộc các loại, thể loại ấy.

Trả lời:

Sơ đồ dưới đây vẽ theo dạng cây ba tầng: loại văn bản, thể loại, nhan đề (* là văn bản thực hành đọc). Khi vẽ trên giấy, có thể đặt “Ngữ văn 11, tập hai” ở giữa và tỏa ra ba nhánh màu khác nhau.

• VĂN BẢN VĂN HỌC
  • Truyện thơ Nôm → Trao duyên; Chí khí anh hùng*
  • Thơ chữ Hán → Độc Tiểu Thanh kí; Mộng đắc thái liên*
  • Hát nói → Bài ca ngất ngưởng
  • Văn tế → Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc
  • Kí
    • Tuỳ bút, bút kí → Ai đã đặt tên cho dòng sông?
    • Kí ghi lời nhân chứng (phi hư cấu) → “Và tôi vẫn muốn mẹ…”
    • Tản văn → Cà Mau quê xứ; Cây diêm cuối cùng*
• VĂN BẢN THÔNG TIN → Tác gia Nguyễn Du; Nữ phóng viên đầu tiên; Trí thông minh nhân tạo; Pa-ra-lim-pích (Paralympic): Một lịch sử chữa lành những vết thương; Ca nhạc ở miệt vườn*
• VĂN BẢN NGHỊ LUẬN → Cộng đồng và cá thể; “Làm việc” cũng là “làm người”*

Hai điểm hay bị xếp nhầm: văn tế được học như một thể loại văn học trung đại (có yếu tố trữ tình rất đậm) chứ không xếp vào nghị luận; Tác gia Nguyễn Du là văn bản giới thiệu một tác gia, không phải bài nghị luận văn học.

Lập bảng phân loại những đơn vị kiến thức cốt lõi được trình bày trong phần Tri thức ngữ văn của mỗi bài học trong sách giáo khoa Ngữ văn 11, tập hai theo từng nhóm: kiến thức chung về loại, thể loại; kiến thức về các yếu tố cấu thành văn bản thuộc từng loại, thể loại; kiến thức về lịch sử văn học; kiến thức tiếng Việt.

Trả lời:

Nhìn bảng sẽ thấy nhóm kiến thức về yếu tố cấu thành văn bản dày nhất; đó cũng là nhóm đề kiểm tra hay khai thác.

Nêu nhận xét về nội dung Bài 6 (Nguyễn Du – “Những điều trông thấy mà đau đớn lòng”) trong sự so sánh với Bài 6 (Nguyễn Trãi – “Dành còn để trợ dân này”) ở sách giáo khoa Ngữ văn 10, tập hai để nhận ra đặc điểm và yêu cầu riêng của loại bài học về tác gia văn học.

Trả lời:

Từ đó rút ra đặc điểm của loại bài học về tác gia: (1) lấy một con người làm trục, học nhiều thể loại của cùng một ngòi bút; (2) bắt buộc dùng hiểu biết về tiểu sử, thời đại, quan niệm sáng tác để soi vào tác phẩm, ví dụ biết những năm Nguyễn Du lưu lạc, chứng kiến xã hội loạn lạc thì hiểu vì sao ông viết được nỗi đau của Kiều và của Tiểu Thanh; (3) yêu cầu đánh giá vị trí của tác gia trong lịch sử văn học và thái độ trân trọng di sản. Yêu cầu riêng với người học là không dừng ở thuộc tiểu sử, mà phải chỉ ra được sợi dây nối đời sống với trang viết.

Phân tích ý nghĩa của các nội dung thực hành tiếng Việt trong việc hỗ trợ hoạt động đọc văn bản ở sách giáo khoa Ngữ văn 11, tập hai.

Trả lời:

• Lặp cấu trúc và đối (Bài 6): giúp nhận ra nhịp điệu và nỗi đau dồn nén trong lời Kiều (những cặp câu, cặp vế song song khi Kiều dặn dò em), thấy vẻ cân xứng của hai câu thực, hai câu luận trong Độc Tiểu Thanh kí. Kiến thức này còn dùng tiếp khi đọc các cặp câu đối nhau dày đặc trong Văn tế nghĩa sĩ Cần Giuộc ở Bài 9.
• Hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ (Bài 7): trong kí, nhà văn thường dùng từ trái khuôn, kết hợp từ lạ, câu đặc biệt để ghi lại cảm giác riêng. Biết hiện tượng này, người đọc không coi đó là “lỗi” mà hỏi: lối viết ấy đem lại sắc thái gì? Đọc Hoàng Phủ Ngọc Tường, nơi dòng sông được nhân hoá và gọi bằng những tên gọi tình tứ, sẽ thấy rõ.
• Phương tiện phi ngôn ngữ (Bài 8): ảnh Manh Manh nữ sĩ trong Nữ phóng viên đầu tiên, hình ảnh, mốc thời gian trong bài về Pa-ra-lim-pích… là thông tin chứ không chỉ để trang trí. Đọc kĩ chú thích ảnh, bảng số liệu giúp hiểu nhanh và kiểm chứng được nội dung.
• Cách giải thích nghĩa của từ (Bài 9): văn bản Bài 9 nhiều từ cổ, từ Hán Việt, từ địa phương Nam Bộ (ngất ngưởng, phận sự, tinh chiên, mến nghĩa…). Biết các cách giải thích (bằng hình ảnh trực quan, bằng khái niệm, bằng từ đồng nghĩa trái nghĩa, bằng nghĩa từng yếu tố) giúp tự hiểu từ khó mà không phụ thuộc hoàn toàn vào chú thích.

Nêu những kiểu bài viết và yêu cầu của từng kiểu bài đã được thực hành trong sách giáo khoa Ngữ văn 11, tập hai.

Trả lời:

1. Viết văn bản thuyết minh về một tác phẩm văn học (Bài 6). Giới thiệu đúng tác giả, hoàn cảnh ra đời, nội dung, nghệ thuật, vị trí của tác phẩm; có thể xen tự sự, miêu tả, nghị luận hay biểu cảm nhưng mục đích chính vẫn là giúp người đọc hiểu tác phẩm; ghi nguồn tài liệu.
2. Viết văn bản thuyết minh về một sự vật, hiện tượng trong đời sống xã hội (Bài 7). Chọn đối tượng có ý nghĩa với cộng đồng; giải thích nguyên nhân, biểu hiện, tác động; thông tin có kiểm chứng; được lồng ghép các yếu tố khác để bài viết sinh động.
3. Viết văn bản thuyết minh về một sự vật, hiện tượng trong tự nhiên (Bài 8). Chọn mô hình tổ chức thông tin phù hợp (thường là nhân quả hoặc thời gian); dùng thuật ngữ đúng; tận dụng sơ đồ, hình ảnh; ngôn ngữ khách quan.
4. Viết văn bản nghị luận về một tác phẩm nghệ thuật (Bài 9) như bức ảnh, bản nhạc, bức tranh, tượng: giới thiệu tác phẩm; nêu và nhận xét nội dung, một số nét nghệ thuật đặc sắc; dùng thuật ngữ riêng của loại hình nghệ thuật ấy; đưa ra đánh giá có lí lẽ.

Ba kiểu đầu cùng là thuyết minh nhưng khác đối tượng. Lỗi dễ mắc là biến bài thuyết minh về tác phẩm văn học thành bài phân tích, hoặc biến bài nghị luận về bức tranh thành bài tả tranh.

Liệt kê các nội dung hoạt động của phần Nói và nghe được thực hiện trong sách giáo khoa Ngữ văn 11, tập hai và cho biết ý nghĩa của từng nội dung hoạt động đó.

Trả lời:

II. Luyện tập và vận dụng (trang 123–125)

1. Đọc. Văn bản Nhà thơ và thế giới trích diễn từ của Vi-xoáp-va Sim-bô-xca (1923–2012), nhà thơ Ba Lan nhận giải Nô-ben Văn học năm 1996, bản dịch của Tạ Minh Châu. Đoạn trích gồm hai đoạn: đoạn đầu bàn về giá trị của ý thức tôi không biết qua ví dụ Niu-tơn và Ma-ri Quy-ri; đoạn sau áp dụng điều đó vào công việc của nhà thơ.

Xác định ý tưởng chính mà nhà thơ Vi-xoáp-va Sim-bô-xca muốn triển khai qua đoạn trích. Ý tưởng đó gắn với từ khoá nào?

Trả lời: Ý tưởng chính: biết mình chưa biết là khởi đầu của mọi khám phá và sáng tạo, trong khoa học cũng như trong thơ; người sáng tạo thực thụ không bao giờ hài lòng với câu trả lời đã có. Từ khoá là cụm tôi không biết, được nhắc đi nhắc lại năm lần trong đoạn trích như một điệp khúc.

Hãy nêu một số cụm từ được tác giả nhắc tới trong đoạn trích mà bạn cho là có ý nghĩa tương đương với cụm từ “tôi không biết”.

Trả lời: Có thể kể: “Nhỏ bé nhưng có cánh” (hình ảnh hoá chính ba chữ ấy); “băn khoăn”; “câu trả lời nhất thời và tuyệt nhiên chưa đầy đủ”; “thử một lần, một lần nữa”; “sự không hài lòng với bản thân mình”; cả cách tác giả gọi những người nhận giải Nô-ben là người có tâm hồn luôn sôi nổi tìm tòi. Tất cả cùng chỉ một trạng thái: chưa thoả mãn, còn hỏi, còn tìm.

Theo tác giả, việc tự xác nhận rằng “tôi không biết” có ý nghĩa như thế nào đối với cuộc sống của mỗi con người và của nhân loại nói chung? Bạn đánh giá như thế nào về các bằng chứng được tác giả nêu lên nhằm khẳng định quan điểm của mình?

Trả lời:

• Với mỗi người: tự nhận chưa biết mở ra những khoảng không để khám phá, cả bên trong lẫn bên ngoài bản thân; nó cứu con người khỏi một đời an phận, như Ma-ri Quy-ri lẽ ra chỉ là cô giáo dạy tư cho con nhà giàu.
• Với nhân loại: đó là động lực của tiến bộ khoa học (định luật vạn vật hấp dẫn, những phát hiện về phóng xạ) và là liều thuốc chống lại thứ tri thức tự mãn, cực đoan mà tác giả cảnh báo ngay câu đầu: tri thức tưởng như đã đủ có thể trở nên nguy hiểm.
• Đánh giá bằng chứng: hai nhân vật được chọn rất đắt: ai cũng biết, thuộc hai lĩnh vực khác nhau, một nam một nữ, và Ma-ri Quy-ri lại là người đồng hương nên lời nói thêm phần thân thiết. Cách lập luận bằng giả định ngược (nếu họ không tự hỏi thì sao) vừa dí dỏm vừa dễ nhớ; hình ảnh quả táo rơi như mưa đá mà Niu-tơn chỉ nhặt lên ăn là một nét hài hước kín đáo. Tuy vậy, đây là giả định chứ không phải dữ kiện kiểm chứng được, và câu chuyện quả táo vốn mang màu giai thoại; sức thuyết phục của bằng chứng nằm ở tính hình tượng nhiều hơn tính chặt chẽ. Với một diễn từ của nhà thơ, lựa chọn ấy hợp lí.

Hãy nêu một ví dụ gắn với lĩnh vực sáng tạo thơ để minh hoạ cho vấn đề được tác giả đề cập trong đoạn 2.

Trả lời: Bài thơ Đất nước của Nguyễn Đình Thi được viết trong khoảng 1948–1955. Nhà thơ không dừng ở những bài thơ viết trước đó về mùa thu Hà Nội và về những đêm mít tinh kháng chiến, mà tiếp tục viết lại, ghép nối, mở rộng thành một bài thơ lớn về đất nước. Mỗi bản viết trước đó như một lời đáp tạm; ông vẫn thấy chưa đủ nên viết tiếp. Ví dụ khác: Chế Lan Viên trong những năm cuối đời viết rất nhiều bài thơ tự vấn, ghi lại cả sự hoài nghi với chính những gì mình từng viết; phần lớn được in sau khi ông mất với tên Di cảo thơ. Cả hai trường hợp cho thấy điều Sim-bô-xca nói: sự nghiệp sáng tác được làm nên từ chuỗi những lần không hài lòng.

Phân tích mạch lạc và liên kết của đoạn trích.

Trả lời:

• Mạch lạc: cả đoạn trích xoay quanh một chủ đề (giá trị của tôi không biết) và đi theo trình tự hợp lí. Đoạn 1: từ nhận định chung về tri thức → nêu quan điểm → hình ảnh khoảng không mở ra → hai bằng chứng từ khoa học. Đoạn 2: chuyển sang thơ, lĩnh vực của chính người nói → mô tả quá trình nhà thơ tự vấn → kết bằng định nghĩa hóm hỉnh về sự nghiệp sáng tác. Đi từ khoa học sang thơ là đi từ cái mọi người đều công nhận đến cái người nghe ít ngờ tới.
• Liên kết: phép lặp (cụm tôi không biết, từ khoảng không); phép thế (những từ ấy thay cho cụm từ khoá); phép nối (Chính vì vậy, Thế nhưng, Nhưng, Vậy là); câu chuyển đoạn Nhà thơ cũng vậy vừa nối hai đoạn vừa báo hiệu phép so sánh. Hai câu giả định bắt đầu bằng Nếu như có cấu trúc song song, tạo nhịp cân đối cho đoạn 1.

Viết đoạn văn (khoảng 200 chữ) bày tỏ suy nghĩ của bạn về hoạt động sáng tạo của nhà thơ nói riêng, của các nghệ sĩ nói chung từ những gì được gợi ý trong đoạn trích.

Trả lời (đoạn văn tham khảo):

Người ngoài thường nghĩ nghệ sĩ sáng tạo nhờ cảm hứng bất chợt, nhưng đoạn diễn từ của Sim-bô-xca cho thấy một sự thật khác: sáng tạo là một cuộc tự vấn không có điểm dừng. Nhà thơ đặt dấu chấm cuối bài rồi lại băn khoăn, lại viết tiếp, vì mỗi tác phẩm chỉ là lời đáp tạm cho những câu hỏi lớn về con người. Điều đó đúng với cả hoạ sĩ vẽ đi vẽ lại một bố cục, nhạc sĩ sửa một câu nhạc hàng chục lần. Sự không hài lòng ấy không phải là bi quan; nó là dấu hiệu của người còn đòi hỏi ở mình cao hơn mức đã đạt. Ngược lại, người nghệ sĩ tin rằng mình đã biết đủ sẽ bắt đầu lặp lại chính mình, và nghệ thuật của họ dừng lại từ lúc ấy. Từ đây em nghĩ rằng người đọc, người xem cũng nên học thái độ ấy: đừng vội kết luận một tác phẩm hay hay dở sau một lần tiếp xúc. Với chính mình, mỗi bài văn em viết cũng là một lần thử, và việc đọc lại, sửa lại không phải là thừa, mà là cách duy nhất để lớn lên.