Tranh cổ động là loại tranh thuộc mĩ thuật ứng dụng, kết hợp hình vẽ khái quát với một câu khẩu hiệu ngắn để kêu gọi đông đảo người xem làm, hoặc thôi không làm, một việc cụ thể. Nếu hỏi tranh cổ động là tranh gì thì có thể hình dung nó như một tấm áp phích chỉ mang một thông điệp: đội mũ bảo hiểm, giữ sạch dòng sông, đi bầu cử đúng ngày.
| Nghĩa ngắn | Tranh kèm khẩu hiệu, dùng để tuyên truyền, kêu gọi một hành động |
| Gốc từ | “Cổ động” là từ Hán Việt 鼓動: đánh trống cho người ta hăng lên |
| Thuộc | Mĩ thuật ứng dụng (cùng nhóm với đồ họa quảng cáo, áp phích) |
| Tiếng Anh | Thường dịch là poster, propaganda poster hoặc campaign poster |
Tiếng trống trong chữ tranh cổ động
Muốn hiểu loại tranh này, nên bắt đầu từ chữ. Cổ 鼓 là cái trống, cũng là động tác đánh trống; động 動 là chuyển, là làm cho chạy lên. Ghép lại, cổ động là đánh trống thúc giục, rồi nghĩa rộng ra thành khích lệ, kêu gọi người khác hăng hái làm một việc. Cùng họ với nó có cổ vũ 鼓舞 và cổ xúy 鼓吹, đều mang hình ảnh tiếng trống làm lòng người rộn lên.
Bức tranh mang tên ấy vì vậy có một nhiệm vụ rất rõ: nó không chờ người xem đứng lặng chiêm ngưỡng, nó “gõ trống” vào mắt họ. Một tranh phong cảnh có thể để ta nhìn mãi mà không cần hiểu ngay. Tranh cổ động thì phải được hiểu trong vài giây, khi người ta đi ngang qua trên xe máy.
Một bức tranh mang theo lời kêu gọi
Trong tiếng Việt hằng ngày, cổ động là động từ chỉ việc tuyên truyền, động viên cho người khác hưởng ứng, như cổ động cho đội bóng, cổ động bầu cử. Đặt vào hội họa, tranh cổ động là tác phẩm dùng màu sắc, đường nét, chữ để chuyển một thông tin tuyên truyền tới số đông. Các bài nghiên cứu mĩ thuật hay nhấn mạnh hai chữ “khái quát”: hình người, đồ vật được giản lược thành những mảng lớn, mang tính đại diện, để ai nhìn cũng nhận ra.
Ở Việt Nam, loại tranh này gắn với nhiều giai đoạn lịch sử và vẫn được dùng cho các đợt vận động xã hội: bầu cử, phòng chống dịch bệnh, an toàn giao thông, bảo vệ môi trường, phòng cháy chữa cháy. Ngoài giấy in dán tường, tranh cổ động bây giờ còn xuất hiện ở pa nô đầu ngõ, màn hình nơi công cộng và trên mạng xã hội.
Nhìn bức tranh, nhận ra ngay mấy điểm chung
Tranh cổ động dù vẽ đề tài gì cũng có mấy nét dễ nhận:
- Một hình ảnh chính thật lớn, chiếm phần lớn mặt tranh; chi tiết phụ rất ít.
- Khẩu hiệu ngắn, thường dưới mười chữ, viết kiểu chữ to, đậm, đặt ở chỗ dễ đọc nhất.
- Màu tương phản mạnh, ít sắc độ trung gian: đỏ với vàng, xanh với trắng.
- Bố cục đơn giản, mắt người xem đi một đường: từ hình sang chữ, hoặc từ chữ sang hình.
Thiếu khẩu hiệu thì bức tranh dễ thành tranh minh họa. Thiếu hình mà chỉ có chữ thì nó lại thành băng rôn. Sức nặng của tranh cổ động nằm ở chỗ chữ và hình bổ sung cho nhau: hình cho cảm xúc, chữ chốt lại việc cần làm.
Tranh cổ động, áp phích và tranh quảng cáo khác gì nhau?
Ba thứ này trông giống nhau vì cùng khổ lớn, cùng treo nơi công cộng. Chỗ khác nằm ở mục đích.
| Tên gọi | Mục đích chính | Ví dụ |
|---|---|---|
| Tranh cổ động | Kêu gọi một hành động vì cộng đồng, không bán gì | “Đã uống rượu bia, không lái xe” |
| Áp phích | Tên gọi chung cho tờ giấy lớn có chữ và hình: thông báo, quảng cáo, cổ động đều được | Áp phích giới thiệu buổi hòa nhạc |
| Tranh quảng cáo | Giới thiệu sản phẩm, dịch vụ để bán hàng | Biển quảng cáo sữa, điện thoại |
| Tranh minh họa | Làm rõ nội dung một câu chuyện, một bài viết | Tranh in kèm truyện cổ tích |
Nói cách khác, mọi tranh cổ động in ra giấy đều có thể gọi là một loại áp phích dán nơi công cộng, nhưng không phải áp phích nào cũng cổ động. Từ gần nghĩa nhất với cổ động là tuyên truyền, vận động, hô hào; từ đứng ở phía ngược lại là can ngăn, dập tắt, làm nhụt chí.
Khi giờ Mĩ thuật giao vẽ tranh cổ động
Học sinh hay gặp loại tranh này trong bài Mĩ thuật với đề tài an toàn giao thông, bảo vệ môi trường, tiết kiệm nước. Cách làm gọn nhất là chọn đúng một thông điệp, nghĩ khẩu hiệu trước rồi mới vẽ hình. Câu khẩu hiệu nên là lời kêu gọi cụ thể (“Tắt vòi nước khi đánh răng”) hơn là câu chung chung (“Hãy bảo vệ môi trường”). Phần chữ làm khéo cũng là một kĩ năng gần với bài làm quảng cáo, tờ rơi ở Ngữ văn 9: ít chữ, chữ nào cũng phải có việc.
Một lỗi hay gặp là nhồi quá nhiều hình: cả cây xanh, mặt trời, thùng rác, ba bạn nhỏ, hai câu khẩu hiệu. Đứng cách hai mét nhìn lại, nếu không đọc ra thông điệp trong ba giây thì nên bớt đi một nửa.
Tranh cổ động trên lớp và ngoài phố
Tranh cổ động là tranh gì, có phải tranh nghệ thuật không?
Đó là tranh ứng dụng: vẫn dùng ngôn ngữ hội họa nhưng nhằm vào một mục đích thực tế là truyền thông điệp. Nhiều tranh cổ động cũ được giới sưu tầm quý như tác phẩm nghệ thuật, nhưng khi vẽ ra, nó trước hết là công cụ kêu gọi.
Đặc điểm của tranh cổ động là gì?
Hình ảnh khái quát và nổi bật, khẩu hiệu ngắn dễ nhớ, màu tương phản, bố cục đơn giản để người xem hiểu ngay. Mỗi bức thường chỉ chở một thông điệp.
Tranh cổ động tiếng Anh là gì?
Cách dịch phổ biến là poster; khi muốn nói rõ tính tuyên truyền thì dùng propaganda poster, còn tranh của một chiến dịch xã hội có thể gọi là campaign poster.
Vẽ tranh cổ động nên bắt đầu từ đâu?
Từ câu khẩu hiệu. Có câu rồi mới chọn một hình ảnh minh họa đúng nhất cho câu đó, sau đó mới tính màu và chỗ đặt chữ. Làm ngược lại rất dễ vẽ được một bức tranh đẹp mà không ai biết nó kêu gọi điều gì.