Ôn tập học kì II Ngữ văn 11 Cánh diều (trang 147–150): Nội dung ôn tập và tự đánh giá

Thống kê các bài đọc hiểu trong sách Ngữ văn 11, tập hai theo thể loại và kiểu văn bản.

Trả lời:

Nêu một số nội dung chính (đề tài, chủ đề, ý nghĩa, tư tưởng) của các truyện ngắn hiện đại ở Bài 5 trong sách Ngữ văn 11, tập hai. Phân tích ý nghĩa và tính thời sự của nội dung đặt ra trong các truyện ngắn được học ở bài này.

Trả lời:

• Trái tim Đan-kô: đề tài người anh hùng và cộng đồng; chủ đề ca ngợi sự hi sinh quên mình vì người khác, đồng thời phê phán đám đông hèn nhát, vô ơn (có kẻ giẫm lên trái tim còn cháy).
• Một người Hà Nội: đề tài con người Hà Nội qua thời chiến và thời đổi mới; chủ đề khẳng định vẻ đẹp văn hóa bền bỉ, lòng tự trọng và tình yêu đất nước của người Hà Nội qua nhân vật bà Hiền.
• Tầng hai, Nắng đẹp miền quê ngoại: đời sống, tình cảm con người trong không gian gia đình, làng quê, cho thấy những giá trị thầm lặng dễ bị lãng quên.

Tính thời sự. Câu chuyện Đan-kô vẫn đặt ra câu hỏi về người dám đi đầu và thái độ của số đông, khi mạng xã hội dễ biến người hi sinh thành đối tượng bị chê bai. Bà Hiền nhắc người trẻ rằng hội nhập không có nghĩa là bỏ cốt cách văn hóa: giữ nếp nhà, giữ lòng tự trọng.

Chỉ ra và làm sáng tỏ một số đặc điểm tiêu biểu cần chú ý khi đọc văn bản thơ có yếu tố tượng trưng trong Bài 6, sách Ngữ văn 11, tập hai.

Trả lời:

• Hình ảnh tượng trưng, gợi nhiều hơn tả. Hình ảnh không chỉ chỉ sự vật mà mang một tầng nghĩa khác. Trong Đây thôn Vĩ Dạ, thuyền và sông trăng vừa là cảnh, vừa gợi một hạnh phúc mong manh, xa vời.
• Tương ứng giữa các giác quan. Âm thanh, màu sắc, hương vị chuyển hóa vào nhau (ẩn dụ chuyển đổi cảm giác), tạo cảm nhận mới lạ về thế giới. Bài tự đánh giá cuối kì hỏi trực tiếp điểm này.
• Nhạc tính. Vần, nhịp, thanh điệu được chăm chút để tạo âm hưởng, có khi lấn cả ý.
• Không gian, thời gian mơ hồ, tâm trạng khó gọi tên. Đây mùa thu tới diễn tả nỗi buồn không rõ nguyên do; Sông Đáy đan dòng sông thật với dòng sông trong kí ức về mẹ.

Vì vậy khi đọc, đừng cố giải nghĩa từng hình ảnh theo một nghĩa duy nhất; hãy nắm cảm xúc chủ đạo rồi tìm xem hình ảnh, âm thanh nào tạo ra cảm xúc ấy.

Nêu các nội dung chính và chỉ ra ý nghĩa của các văn bản đọc hiểu của Bài 7 trong sách Ngữ văn 11, tập hai. Phân tích sự kết hợp giữa tự sự và trữ tình qua một văn bản tuỳ bút, tản văn, hoặc sự kết hợp giữa hư cấu và phi hư cấu trong truyện kí ở bài học này.

Trả lời:

Thương nhớ mùa xuân ghi lại nỗi nhớ da diết của Vũ Bằng về mùa xuân và Tết Hà Nội khi ông ở xa; ý nghĩa: tình yêu quê hương nằm cả trong những điều rất nhỏ. Vào chùa gặp lại kể cuộc gặp với sư Đàm Thân, nữ quân y Trường Sơn năm xưa, nay đi tu; ý nghĩa: nhắc về những hi sinh thầm lặng của người phụ nữ trong chiến tranh và cách con người vượt lên nỗi đau.

Thật và hư cấu đan nhau ở Vào chùa gặp lại. Phần phi hư cấu là nền: nhân vật có tên thật, đơn vị thật (Đoàn 559), vết thương và di chứng chất độc da cam có thật, ngôi chùa có địa chỉ cụ thể. Phần hư cấu là cách tác giả dựng lại cảnh đêm khuya ở chùa, lời thoại, tâm trạng nhân vật, và hình ảnh kết mang tính biểu tượng. Nhờ nền thật, người đọc tin; nhờ phần sáng tạo, người đọc xúc động.

Tóm tắt nội dung chính của các văn bản bi kịch trong Bài 8 sách Ngữ văn 11, tập hai và nêu một số điểm cần lưu ý về cách đọc các văn bản ấy.

Trả lời:

• Vĩnh biệt Cửu Trùng Đài: binh biến nổ ra, Lê Tương Dực bị giết; quân khởi loạn và dân phu kéo đến bắt Vũ Như Tô. Đan Thiềm khuyên ông trốn, ông không nghe vì tin mình vô tội. Cửu Trùng Đài bị đốt, Đan Thiềm bị bắt đi, Vũ Như Tô bị dẫn ra pháp trường, vẫn đau đớn trước công trình của mình bị hủy.
• Thề nguyền và vĩnh biệt: Rô-mê-ô lẻn vào vườn nhà Ca-piu-lét, nghe Giu-li-ét bày tỏ rồi hai người trao lời thề; ở cảnh sau, khi đã bí mật cưới nhau và Rô-mê-ô bị đày vì giết Ti-bân, họ phải chia tay lúc trời hửng sáng.
• Tôi muốn được là tôi toàn vẹn: hồn Trương Ba không chịu sống trong thân xác anh hàng thịt, đòi trả xác, chấp nhận chết để được là chính mình.

Lưu ý khi đọc: xác định xung đột bi kịch (thường là xung đột không thể điều hòa giữa khát vọng cao đẹp và thực tại); tìm hiểu nhân vật bi kịch, con người có phẩm chất đáng quý nhưng mắc sai lầm hoặc bị hoàn cảnh dồn đến kết cục đau thương; đọc kĩ lời thoại (đối thoại, độc thoại) và chỉ dẫn sân khấu; chú ý hành động kịch dẫn tới đỉnh điểm.

Nêu và nhận xét đặc điểm của các văn bản nghị luận được học trong Bài 9, sách Ngữ văn 11, tập hai. Phân tích yêu cầu và ý nghĩa của việc đọc hiểu các văn bản nghị luận này.

Trả lời:

Đặc điểm. Hai văn bản chính đại diện cho hai hướng. Tôi có một giấc mơ là diễn văn nghị luận xã hội, viết để đọc trước đám đông: luận đề rõ (khát vọng bình đẳng), lặp cấu trúc dồn dập, hình ảnh so sánh mạnh, giọng truyền cảm. Một thời đại trong thi ca là nghị luận văn học: bàn về tinh thần Thơ mới, lập luận dựa trên so sánh thơ cũ và thơ mới, lời văn tinh tế, vừa lí trí vừa tài hoa. Cả hai đều kết hợp lí lẽ với cảm xúc.

Yêu cầu khi đọc: tìm luận đề, hệ thống luận điểm; đánh giá lí lẽ và bằng chứng; nhận ra vai trò của yếu tố biểu cảm; đặt văn bản vào hoàn cảnh ra đời (nước Mĩ năm 1963; phong trào Thơ mới 1932–1945). Ý nghĩa: giúp học sinh có thêm mẫu lập luận cho bài viết về hiện tượng đời sống ở cùng Bài 9, và hiểu rằng nghị luận thuyết phục không chỉ bằng lí mà bằng cả niềm tin của người viết.

Viết

Nêu tên các kiểu văn bản được rèn luyện viết trong sách Ngữ văn 11, tập hai; chỉ ra những yêu cầu chính khi viết các kiểu văn bản này.

Trả lời:

Nêu và phân tích ý nghĩa những kĩ năng viết được rèn luyện trong các bài học ở Ngữ văn 11, tập hai.

Trả lời:

• Phân tích tác dụng của yếu tố hình thức (truyện, thơ, kịch): giúp bài nghị luận văn học không dừng ở kể lại nội dung mà chỉ ra được cái hay nằm ở đâu.
• Trích dẫn và ghi tài liệu tham khảo (gắn với báo cáo nghiên cứu Bài 7 và phần tiếng Việt cùng bài): rèn tính trung thực học thuật, tôn trọng nguồn và giúp người đọc kiểm chứng.
• Kết hợp lí lẽ với biểu cảm: làm bài nghị luận có sức lay động, như cách các văn bản Bài 9 làm.
• Phân tích bằng chứng và bác bỏ ý kiến trái chiều (bài nghị luận về hiện tượng đời sống): giúp lập luận chặt, nhìn vấn đề nhiều phía.

Nêu một số điểm giống nhau và khác nhau giữa yêu cầu viết bài nghị luận về một tác phẩm truyện, nghị luận về một tác phẩm thơ và nghị luận về một bộ phim (vở kịch, bài hát, bức tranh, pho tượng).

Trả lời:

Giống nhau: đều là nghị luận về một tác phẩm nghệ thuật; cần giới thiệu tác phẩm, nêu nhận định chung, phân tích nội dung và hình thức, đánh giá giá trị; luận điểm đi kèm dẫn chứng lấy từ chính tác phẩm.

Nói và nghe

Những nội dung chính được rèn luyện trong phần Nói và nghe ở sách Ngữ văn 11, tập hai là gì? Các nội dung này có gì giống và khác với nội dung phần Nói và nghe của sách Ngữ văn 11, tập một?

Trả lời:

Tập hai: giới thiệu một tác phẩm truyện (Bài 5), một tác phẩm thơ (Bài 6), một tác phẩm kịch (Bài 8); trình bày báo cáo kết quả nghiên cứu về một vấn đề tự nhiên hoặc xã hội (Bài 7); trình bày ý kiến đánh giá, bình luận về một hiện tượng đời sống (Bài 9).

Giống tập một: vẫn gồm hai mảng giới thiệu tác phẩm và trình bày ý kiến về đời sống; mỗi nội dung nói đều nối với bài viết cùng bài. Khác: tập một giới thiệu một tác phẩm nghệ thuật nói chung (phim, bài hát, tranh), bình luận một tư tưởng đạo lí, thảo luận vấn đề xã hội trong tác phẩm, nghe thuyết minh tổng hợp; tập hai thu hẹp vào tác phẩm văn học theo từng thể loại, thêm kiểu trình bày báo cáo nghiên cứu mang tính học thuật, và chuyển từ tư tưởng đạo lí sang hiện tượng đời sống cụ thể.

Tiếng Việt

a) Thống kê tên phần tiếng Việt trong các bài của sách Ngữ văn 11, tập hai. b) Nhận xét về mối quan hệ giữa nội dung tiếng Việt với nội dung đọc hiểu và viết. c) Phân tích tác dụng của một biện pháp tu từ mà em thích nhất trong một văn bản thơ ở Bài 6.

Trả lời:

a)

b) Mỗi nội dung tiếng Việt đi kèm thể loại của bài. Truyện ngắn hay có lời nhân vật lệch chuẩn để tạo cá tính, nên học hiện tượng phá vỡ quy tắc ngôn ngữ; thơ tượng trưng dày biện pháp tu từ; báo cáo nghiên cứu cần giải thích thuật ngữ và ghi tài liệu tham khảo; kịch là ngôn ngữ nói được viết ra; còn bài nghị luận dễ mắc lỗi thành phần câu khi viết câu dài.

c) Em chọn phép nhân hóa và ẩn dụ trong khổ đầu bài Đây thôn Vĩ Dạ (thực hành đọc Bài 6):

Gió theo lối gió, mây đường mây
Dòng nước buồn thiu, hoa bắp lay
Thuyền ai đậu bến sông trăng đó
Có chở trăng về kịp tối nay?

Gió và mây vốn đi cùng nhau lại bị tách thành hai đường riêng; điệp từ gió, mây trong một dòng thơ làm sự chia lìa hiện ra rõ hơn. Dòng nước được nhân hóa là buồn thiu, mang luôn tâm trạng của nhà thơ. Đến hai câu sau, ánh trăng trở thành thứ có thể chở trên thuyền, dòng sông thành sông trăng: một ẩn dụ đẹp mà mong manh, hỏi “có kịp tối nay” như hỏi về một hạnh phúc sắp vuột mất. Nhờ các biện pháp này, cảnh xứ Huế không chỉ được tả mà thấm đầy nỗi cô đơn, khắc khoải của người đang bệnh tật và xa cách cuộc đời.

Câu nào sau đây gọi đúng tên con đường được gợi lên từ đoạn trích? A. Con đường đầy rơm rạ; B. Con đường đầy ánh nắng; C. Con đường đầy tre, trúc; D. Con đường đầy hương sắc.

Trả lời: D. Con đường có hoa dại, mùi rơm, nắng, bóng tre, bóng phượng, và nhà thơ nói rõ hương với màu hòa hợp; nhan đề cũng gọi là “đường thơm”. Rơm, nắng, tre chỉ là từng chi tiết, không bao quát được cả con đường.

Dòng thơ nào sau đây có sử dụng biện pháp ẩn dụ chuyển đổi cảm giác? A. Đường trong làng: Hoa dại với mùi rơm; B. Người cùng tôi đi dạo giữa đường thơm; C. Có cu gáy, có bướm vàng nữa chứ; D. Mà đôi lứa đứng bên vườn tình tự.

Trả lời: B. Con đường là thứ nhìn thấy (thị giác) nhưng được cảm bằng khứu giác (thơm). Dòng A chỉ kể ra mùi rơm như một thực tế, không chuyển đổi cảm giác.

Nhận xét nào sau đây đúng với sự “tương ứng các giác quan” được biểu hiện trong đoạn trích trên? A. Cảnh vật, con người, hương hoa, cây cối,… chan hoà trong một niềm vui; B. Đất trời, đường làng, không gian, thời gian, hoa dại, mùi rơm,… lẫn lộn; C. Cảm xúc, tâm trạng, niềm vui, sự ngất ngây, trí tưởng tượng,… đan xen; D. Mùi hương, âm thanh, sắc màu xen lẫn cùng các giác quan giao hoà,…

Trả lời: D. “Tương ứng các giác quan” là sự giao hòa giữa khứu giác (hương hoa, mùi rơm), thính giác (cu gáy), thị giác (nắng, bướm vàng, màu). Các phương án khác nói về cảnh vật, không gian hay cảm xúc chung, không đúng trọng tâm “giác quan”.

Nhạc tính của đoạn thơ trên được tạo nên bởi những cách thức nào? A. Sử dụng ẩn dụ chuyển đổi cảm giác và so sánh; B. Sử dụng nhiều thanh bằng và gieo vần chân; C. Dùng nhiều từ ngữ và hình ảnh chỉ âm thanh; D. Dùng nhiều từ ngữ và hình ảnh chỉ cảm giác.

Trả lời: B. Các dòng thơ tám chữ gieo vần chân từng cặp (rơm – thơm, lâu – sâu, ngợp – hợp, nào – dao, chứ – tự, đi – chi), lại dày thanh bằng nên âm điệu êm, ngân. A và D nói về hình ảnh, không phải âm thanh của câu thơ; C sai vì từ chỉ âm thanh rất ít.

Phương án nào dưới đây nêu đúng điểm giống nhau giữa đoạn trích trên và bài thơ Đây mùa thu tới (Xuân Diệu)? A. Đều viết về đề tài tình yêu lứa đôi; B. Đều vận dụng biện pháp ẩn dụ chuyển đổi cảm giác; C. Đều viết về tâm trạng con người trước mùa thu; D. Đều miêu tả cảnh đẹp của mùa thu.

Trả lời: B. Đoạn thơ Huy Cận không viết về mùa thu nên C, D sai; Đây mùa thu tới không lấy tình yêu lứa đôi làm đề tài nên A sai. Cả hai cùng là thơ có yếu tố tượng trưng và đều dùng chuyển đổi cảm giác (Xuân Diệu có cách cảm cái rét bằng thính giác).

Nêu tác dụng của các yếu tố vần và nhịp của đoạn trích trên.

Trả lời: Vần chân liền từng cặp nối các dòng thành một chuỗi liền mạch, như bước chân đi dạo không dứt. Nhịp chủ yếu chậm, êm (3/5, 4/4), có chỗ ngắt bằng dấu ba chấm, dấu gạch ngang, câu hỏi, gợi cảm giác lâng lâng, ngập ngừng. Vần và nhịp cùng tạo nên âm điệu nhẹ nhàng, mơ màng, hợp với tâm trạng say sưa của người đi giữa hương sắc.

Chỉ ra yếu tố tượng trưng trong đoạn trích trên.

Trả lời: Hình ảnh “đường thơm” vừa là con đường làng vừa tượng trưng cho con đường của kí ức, của hạnh phúc; “hương hoa tưởng tượng” là hương của tâm hồn chứ không phải hương thật; “buổi trưa không biết ở thời nào” xóa ranh giới thời gian, nối hiện tại với xưa cũ trong ca dao; cùng với đó là sự tương ứng giữa các giác quan và những câu hỏi bỏ lửng.

Em hiểu “đường thơm” trong đoạn trích trên là gì?

Trả lời: Nghĩa thực: con đường làng thơm hương hoa dại, mùi rơm. Nghĩa sâu hơn: con đường của cảm xúc và hồi ức, nơi người đi dạo mang sẵn “hương hoa tưởng tượng” trong lòng, nên con đường thơm cả bằng tâm hồn của người đi.

Nhà thơ nhận biết và diễn tả cảm xúc của mình bằng các giác quan nào?

Trả lời: Khứu giác (mùi rơm, đường thơm, hương), thị giác (hoa dại, nắng, bóng tre, bóng phượng, bướm vàng, màu), thính giác (cu gáy), xúc giác (nắng như thêu lên đất, cảm giác bị ngợp). Thêm vào đó là trí tưởng tượng và kí ức.

Theo em, đoạn trích thể hiện được tâm trạng và tình cảm gì của chủ thể trữ tình?

Trả lời: Đó là niềm say sưa, ngây ngất trước vẻ đẹp bình dị của làng quê, có chút bâng khuâng, mơ màng khi hiện tại gợi về một buổi trưa xưa cũ. Câu hỏi cuối (lòng nhớ rõ làm chi) cho thấy một chút buồn nhẹ của người biết rằng những khoảnh khắc đẹp rồi sẽ thành kỉ niệm, nhưng vẫn chọn sống trọn với nó. Qua đó thấy tình yêu quê hương, yêu cuộc sống và một tâm hồn rất nhạy cảm.

II. Viết