Soạn bài Một người Hà Nội (Nguyễn Khải) – Ngữ văn 11 Cánh diều

Trả lời:

• Tác giả: Nguyễn Khải (1930 – 2008), tên khai sinh Nguyễn Mạnh Khải, sinh ở Hà Nội, tham gia kháng chiến chống Pháp và trưởng thành trong quân đội. Ông là cây bút văn xuôi hàng đầu sau năm 1945, nổi bật ở sự nhạy bén trong việc nhìn ra vấn đề, phân tích tâm lí và giọng văn giàu suy tư, triết lí. Tác phẩm chính: Mùa lạc, Xung đột, Cha và con, và…, Gặp gỡ cuối năm, Thời gian của người, Thượng đế thì cười. Ông được trao Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật năm 2000.
• Bối cảnh: Truyện trải dài qua nhiều giai đoạn: Hà Nội sau ngày tiếp quản (1954 – 1955), những năm miền Bắc đi lên chủ nghĩa xã hội, kháng chiến chống Mĩ (đợt tuyển quân năm 1965), ngày thống nhất năm 1975 và những năm đầu đổi mới. Truyện được viết năm 1990.

Trả lời:
Văn hóa dân tộc không tự nhiên tồn tại mà được giữ gìn qua cách sống của từng người: cách ăn nói, cư xử, dạy con, giữ nếp nhà. Mỗi cá nhân là một người mang văn hóa; khi một người biết tự trọng, lịch sự, biết giữ những nét đẹp truyền thống và biết tiếp nhận cái mới có chọn lọc, người ấy đã góp phần giữ hồn dân tộc. Ngược lại, khi mỗi người sống xô bồ, vụ lợi, những giá trị ấy sẽ dần mai một.

Trả lời:
Người Hà Nội thường được miêu tả là thanh lịch, tinh tế trong ăn mặc, ăn uống, nói năng; trọng nền nếp gia phong; có bản lĩnh và lòng tự trọng. Câu ca dao quen thuộc về hoa nhài và người Tràng An thanh lịch nói lên niềm tự hào ấy. Thạch Lam trong Hà Nội băm sáu phố phường ca ngợi cái tinh tế của người Hà Nội qua những món quà ăn; Vũ Bằng trong Thương nhớ mười hai nhớ về nếp sống thanh lịch của người kinh kì.

Trả lời:
Nhân vật “tôi” vô cùng vui sướng, hân hoan khi được trở về sống ở Hà Nội sau chín năm kháng chiến, xa phố phường, ánh điện, rạp chiếu bóng. Niềm vui ấy rạo rực, trẻ trung của một chàng trai hai mươi tư tuổi, thấy mỗi ngày, mỗi đêm được ở Hà Nội đều là hạnh phúc.

Trả lời:
Lời người kể chuyện (nhân vật “tôi”) và lời nhân vật đan xen tự nhiên: người kể thuật lại sự việc, rồi dẫn trực tiếp lời cô Hiền, lời chú, lời các em, sau đó lại bình luận. Sự kết nối ấy giúp câu chuyện vừa khách quan vừa có chiều sâu suy ngẫm, đồng thời làm nổi bật cá tính nhân vật qua chính lời nói của họ.

Trả lời:
Cô Hiền có thái độ bình tĩnh, tỉnh táo, không hùa theo đám đông. Khi mọi người hân hoan, cô nhắc rằng niềm vui và lời nói đều hơi nhiều, cần nghĩ đến làm ăn. Cô thấy chính quyền xen vào quá nhiều chuyện riêng của dân nhưng không phản kháng, mà lặng lẽ tìm cách thích ứng một cách khôn ngoan.

Trả lời:

• Cô chỉ mở cửa hàng hoa giấy do mình tự làm, không thuê người, nên không bị coi là tư sản.
• Cô sớm bán căn nhà cho thuê ở phố Hàng Bún (năm 1956), nên khi cán bộ tới hỏi thì mọi việc đã xong xuôi.
• Cô ngăn chồng mua máy in vì như thế phải thuê thợ, thành chủ.
• Cô chọn làm vợ một thầy giáo tiểu học tính hiền, chịu khó, khiến nhiều người ngạc nhiên.
• Sinh con thứ năm năm bốn mươi tuổi, cô quyết định thôi không sinh nữa, tính trước tuổi tự lập của con út.

Các chi tiết cho thấy cô có đầu óc thực tế, tính toán xa, quyết đoán và luôn tính đúng.

Trả lời:
Cô dạy con phải có lòng tự trọng, biết hổ thẹn khi làm điều sai, sống có khuôn phép của người Hà Nội. Khi con trai đầu xin đi chiến đấu, cô đau lòng nhưng chấp thuận, vì không muốn con được yên ổn nhờ máu xương của người khác. Khi con thứ hai xin đi, cô để con tự quyết, bởi giữ con lại tức là đẩy phần hi sinh sang bạn bè của nó. Cô muốn chia sẻ số phận chung với mọi bà mẹ có con ra trận. Lòng tự trọng của cô gắn liền với trách nhiệm của một người mẹ và một công dân trước vận mệnh đất nước.

Trả lời:
Góc tiếp khách sau bức bình phong gỗ chạm hàng chục năm vẫn y nguyên: bộ xa lông gụ, sập gụ chân quỳ, tủ chùa, lọ men, lư hương, những bình lọ dáng lạ. Đồ đạc cổ, quý, được giữ gìn cẩn thận, cho thấy cô nâng niu nếp xưa, sống có nền nếp và có gu thẩm mĩ tinh tế. Sự “không hề thay đổi” của không gian ấy cũng tượng trưng cho bản lĩnh văn hóa bền vững của cô.

Trả lời:
Cái bát thủy tiên là vật dụng gắn với thú chơi hoa thủy tiên ngày Tết của người Hà Nội xưa, một thú chơi đòi hỏi sự công phu, tĩnh tại. Hình ảnh bà cụ ngồi lau chiếc bát trong ngày rét gợi nét đẹp thanh lịch, tao nhã của Hà Nội, khiến nhân vật “tôi” thấy “Tết quá, Hà Nội quá”. Nó cũng gợi nỗi lo về sự mai một của những thú chơi tinh tế ấy trong lối sống xô bồ, vụ lợi đương thời.

Trả lời:
Nhân vật “tôi” buồn vì thái độ thiếu văn hóa của một số người Hà Nội: một thanh niên đạp xe đâm vào xe ông rồi còn văng tục; khi hỏi đường, có người trả lời cộc lốc, có người nhìn ông như nhìn con thú lạ; con gái bạn ông còn cho rằng phải ăn mặc sang trọng mới được đối xử tử tế. Ông thấy Hà Nội đã “sống lại” phần xác nhưng phần hồn chưa trở lại.

Trả lời:
Sau trận bão, cây si cổ thụ ở đền Ngọc Sơn bị bật một phần rễ, tưởng phải chặt bỏ. Nhưng thành phố đã dùng máy cẩu kéo dần cây lên, sau một tháng cây lại sống, lại trổ lá non. Hình ảnh này khiến cô Hiền suy ngẫm về sự tuần hoàn của trời đất, và gợi niềm tin rằng những giá trị tốt đẹp của Hà Nội tuy có lúc bị lung lay vẫn sẽ hồi sinh.

Trả lời:
Nhân vật trung tâm là cô Hiền. Sơ đồ quan hệ:

• Cô Hiền
  • Nhân vật “tôi”: cháu họ bên ngoại, người kể chuyện, chứng kiến cuộc đời cô qua nhiều thời kì.
  • Chồng: thầy giáo tiểu học hiền, chịu khó, hơi nhút nhát.
  • Các con: Dũng (con trai đầu, đi chiến đấu năm 1965, trở về năm 1975), con trai thứ hai (thi đỗ đại học, được giữ lại học), con gái út và các con khác.
  • Chị vú, anh bếp: người giúp việc, gắn bó, thân thiết như người nhà.
  • Bạn bè: những “cựu công dân” thượng lưu Hà Nội dự bữa tiệc mỗi tháng.
  • Gián tiếp: Tuất (bạn của Dũng, đã hi sinh) và mẹ Tuất.

Trả lời:
Tính cách:

• Thực tế, tỉnh táo, khôn ngoan: tính toán đúng mọi việc (bán nhà, không mua máy in, mở cửa hàng hoa giấy tự làm, chọn chồng, quyết định thôi sinh con). Cô từng tuyên bố: “Một đời tao chưa từng bị ai cám dỗ, kể cả chế độ”.
• Có bản lĩnh, giữ nền nếp: dạy con cách ăn, cách nói, dạy con giữ lòng tự trọng; giữ nguyên không gian sống, thú chơi truyền thống.
• Giàu lòng yêu nước và trách nhiệm: đồng ý cho con ra trận dù đau đớn, không muốn mình được ưu đãi hơn những người mẹ khác.
• Tinh tế, rộng lượng, khiêm tốn: không phán xét những nhận xét gay gắt của người cháu, suy ngẫm về lẽ tuần hoàn của tạo vật.

“Hạt bụi vàng”: Mỗi người như cô Hiền là một phần nhỏ bé nhưng quý giá làm nên vẻ đẹp văn hóa của Hà Nội. Hạt bụi thì nhỏ, nhưng “vàng” thì quý và lấp lánh. Nhiều hạt bụi vàng như thế hợp lại làm nên ánh sáng của đất kinh kì. Cách gọi ấy thể hiện sự trân trọng của người kể với cô Hiền và với những người Hà Nội đã giữ gìn hồn cốt của thủ đô.

Trả lời:

• Với cô Hiền: lúc đầu dè dặt, nghi ngại vì cho rằng cô là tư sản, khó hòa nhập với xã hội mới; dần dần hiểu, phục và kính trọng cô, cuối cùng gọi cô là “hạt bụi vàng”.
• Với bản thân và thế hệ mình: thẳng thắn tự nhận những ấu trĩ, cực đoan của một thời (coi lễ nghi là rườm rà, coi lính là tầng lớp trên hết), có khi tự giễu.
• Với Hà Nội thời đổi mới: vừa vui vì phố xá sôi động, vừa buồn, giận trước sự xuống cấp trong cách ứng xử, nhưng vẫn tin vào sự hồi sinh.

Thái độ ấy chân thành, khách quan, giàu tính tự vấn, làm cho câu chuyện có sức thuyết phục.

Trả lời:
Em đồng ý với nhận định. Lời cô Hiền ngắn gọn, sắc sảo, thẳng thắn, xưng “tao” gọi “mày” với cháu nhưng không thô; mỗi câu đều chứa một quan niệm sống rõ ràng, như “Tao chưa đủ tiêu chuẩn” hay “Các bà không biết nhưng nhà nước lại rất biết”. Lời chị vú bộc trực, chua chát; lời ông chú hồn nhiên, có phần vụng về; lời Dũng xúc động, chân thật. Mỗi giọng nói mang dấu ấn riêng của từng con người. Những lời nhân vật ấy được người kể dẫn dắt, xen bình luận, khiến câu chuyện liền mạch như một cuộc trò chuyện, vừa khách quan vừa thấm đẫm cảm xúc.

Trả lời:
Câu chuyện cây si là hình ảnh biểu tượng. Cây si cổ thụ chứng kiến nhiều thế hệ người Hà Nội, tượng trưng cho những nét đẹp đã bền bỉ qua bao đời của Hà Nội. Bão làm cây đổ như những biến động khiến các giá trị ấy lung lay; cây được nâng dậy và hồi sinh như niềm tin rằng văn hóa Hà Nội sẽ được gìn giữ, phục hồi nhờ bàn tay con người. Chi tiết này làm sâu sắc chủ đề truyện: ca ngợi vẻ đẹp bền bỉ của người Hà Nội và gửi gắm hi vọng vào sự sống lại của “phần hồn” Hà Nội. Nó cũng giúp khép lại câu chuyện bằng một nốt lạc quan.

Trả lời:
Truyện cho em thấy văn hóa dân tộc được giữ gìn trước hết bởi phẩm chất và lối sống của từng cá nhân. Nhờ bản lĩnh, lòng tự trọng và sự tỉnh táo, cô Hiền vừa giữ được nếp sống thanh lịch qua bao biến động, vừa biết thích ứng và làm tròn trách nhiệm với đất nước. Ngược lại, những người sống xô bồ, thiếu tự trọng làm cho “phần hồn” của thành phố mai một. Vì vậy, muốn bảo tồn và phát huy văn hóa, mỗi người cần tự rèn luyện nhân cách, biết trân trọng truyền thống, đồng thời tiếp thu cái mới một cách có chọn lọc. Với học sinh, đó là bắt đầu từ những điều nhỏ: nói năng lễ phép, ứng xử văn minh nơi công cộng, yêu quý những nét đẹp của quê hương.