Soạn bài Thương nhớ mùa xuân (Vũ Bằng) – Ngữ văn 11 Cánh diều

Khi đọc văn bản tùy bút, cần chú ý: đề tài; kết cấu; những chi tiết gây ấn tượng; tình cảm, cảm xúc của cái “tôi” tác giả; ngôn ngữ giàu chất thơ; giá trị văn hóa được đề cập và mối liên hệ với cuộc sống hôm nay, với bản thân em.

Trả lời:

• Đề tài: mùa xuân đất Bắc, cụ thể là tháng Giêng ở Hà Nội, được nhớ lại từ phương xa.
• Kết cấu: đi theo dòng cảm xúc, từ nhận xét chung về lòng người với mùa xuân, đến mùa xuân Hà Nội, rồi khoảng thời gian sau rằm tháng Giêng mà tác giả yêu nhất.
• Chi tiết ấn tượng: mưa riêu riêu, cái rét ngọt; bàn thờ tổ tiên nghi ngút nhang trầm; bữa cơm thanh đạm sau Tết; vầng trăng tháng Giêng được ví với người thiếu nữ e lệ.
• Cái “tôi” tác giả: say mê, đắm đuối với mùa xuân, đồng thời mang nỗi nhớ quê khắc khoải của một người không được trở về.
• Ngôn ngữ giàu chất thơ: câu văn dài, nhịp nhàng, nhiều so sánh, điệp ngữ, câu cảm thán; từ ngữ gợi cảm giác tinh tế.
• Giá trị văn hóa: nếp sinh hoạt Tết cổ truyền, đạo hiếu với tổ tiên, sự đầm ấm của gia đình người Hà Nội – những điều vẫn đáng gìn giữ trong đời sống hiện nay.

Đọc trước văn bản Thương nhớ mùa xuân, tìm hiểu thêm thông tin về tác giả Vũ Bằng.

Trả lời:

Em có thể ghi nhớ ba điểm. Thứ nhất, Vũ Bằng là người Hà Nội, gắn bó với nghề báo, nghề văn từ tuổi mười sáu. Thứ hai, từ năm 1954 ông sống ở Sài Gòn, cách biệt gia đình và quê nhà trong suốt thời gian đất nước chia cắt; chính nỗi xa cách ấy làm nên những trang hồi ức đầy thương nhớ như Thương nhớ mười hai. Thứ ba, văn ông nổi bật ở cảm giác tinh tế, giọng văn tài hoa và tình yêu sâu nặng với cảnh sắc, món ăn, phong tục của đất Bắc.

Chú ý cách tác giả giới thiệu về tháng Giêng và mùa xuân.

Trả lời:

Vũ Bằng mở đầu bằng một khẳng định giản dị như chân lí: “Tự nhiên như thế: ai cũng chuộng mùa xuân.” Liền sau đó, ông đặt tháng Giêng vào vị trí đặc biệt vì là tháng mở màn cho mùa xuân, nên càng được quý mến. Để thuyết phục, tác giả dùng chuỗi vế câu lặp lại cấu trúc ai bảo được, ai cấm được để so sánh tình yêu mùa xuân với những tình cảm không ai ngăn nổi: núi với nước, bướm với hoa, trai với gái, mẹ với con. Cách giới thiệu vì thế vừa có lí lẽ, vừa đầy cảm xúc, khiến người đọc thấy yêu mùa xuân là chuyện hiển nhiên.

Cảnh sắc và con người Hà Nội vào mùa xuân có đặc điểm gì?

Trả lời:

• Cảnh sắc: “mưa riêu riêu, gió lành lạnh”; trời đất mang mang; đêm xanh vang tiếng nhạn; tiếng trống chèo vọng về từ làng xa; mặt hồ in bóng người qua lại. Đó là vẻ đẹp dịu dàng, ẩm ướt, hơi se lạnh rất riêng của miền Bắc.
• Con người: rộn ràng, thanh lịch và tình cảm. Người ta khoác áo ấm đi dạo, ngắm hồ Gươm, vào chùa lễ Phật, nghe hát mừng xuân, lì xì “lấy may”; trong nhà, con cháu đoàn tụ trước bàn thờ tổ tiên, trên kính dưới nhường. Ai cũng như trẻ lại, thấy lòng mình cần yêu thương.

Cảm xúc của nhân vật “tôi” trước mùa xuân thế nào?

Trả lời:

Nhân vật “tôi” say sưa, náo nức đến mức không kìm được. Mùa xuân khiến lòng người như có men say dù không uống rượu, khiến người ta “muốn phát điên lên” và “Ngồi yên không chịu được.” Sức sống trong người được ví với nhựa cây đang chực trào thành lộc non. Trở về nhà, đứng giữa hương trầm và không khí sum họp, “tôi” lại thấy ấm áp lạ lùng, trong lòng như có hoa nở, bướm bay. Đó là niềm vui sống mãnh liệt, trẻ trung, rất chân thành.

Ở phần 3, tác giả bày tỏ cảm xúc gì về mùa xuân Hà Nội?

Trả lời:

Phần 3 mở ra bằng một tiếng reo: “Đẹp quá đi, mùa xuân ơi — mùa xuân của Hà Nội thân yêu, của Bắc Việt thương mến.” Tác giả vừa ngợi ca, vừa gọi mùa xuân như gọi người thân. Ông còn thổ lộ một tình riêng: yêu nhất quãng thời gian đã qua rằm tháng Giêng, khi Tết đã lui mà dư vị chưa tan. Cảm xúc ở đây lắng hơn phần trước: đó là sự trìu mến với cái êm đềm, bình dị của đời thường, xen lẫn nỗi nuối tiếc vì tất cả chỉ còn trong hồi ức.

Thời tiết đặc trưng của Hà Nội sau rằm tháng Giêng như thế nào?

Trả lời:

• Trời hết nồm; mưa phùn nhường chỗ cho mưa xuân, bầu trời không còn đục mờ mà đã lộ những vệt xanh tươi.
• Buổi sáng có ánh hồng nhè nhẹ rung rinh trên nền trời; ong đã bay đi tìm nhị hoa.
• Không nóng mà cũng chẳng rét: “Bảo là nóng ư? Không. Bảo là rét ư? Không.” Hơi lạnh chỉ còn “vương trên ngọn xoan đào”, còn đất vườn thì khô ráo, mịn màng.
• Đêm vẫn rét nhưng là cái rét dịu, đủ để đắp chăn mà ban ngày không cần áo ấm.

⇒ Thời tiết giao mùa dịu dàng, dễ chịu, được cảm nhận bằng nhiều giác quan rất tinh tế.

Trong tâm trí tác giả, trăng tháng Giêng có gì đặc biệt?

Trả lời:

Trăng tháng Giêng là trăng “non”, được ví với người con gái tuổi xuân mơn mởn. Theo tác giả, trăng tháng này đẹp hơn mọi tháng: sáng mà không rực rỡ như trăng thu, đẹp mà không nhợt nhạt như trăng tháng Một. Vẻ đẹp ấy giống cô gái trinh nguyên e ấp, thẹn thùng một mình. “Ánh trăng lúc ấy không vàng mà trắng như sữa, trong như nước ôn tuyền.” Nằm dưới trăng, nhà văn như nghe được tiếng trăng thì thầm. Trăng đã được nhân hóa thành một người tình dịu dàng, gắn với những đêm xuân bình yên của gia đình.

Đề tài của văn bản Thương nhớ mùa xuân là gì? Dựa vào đâu để em biết được điều đó?

Trả lời:

• Đề tài: mùa xuân (cụ thể là tháng Giêng) ở Hà Nội và miền Bắc, gắn với nỗi nhớ quê hương.
• Căn cứ: nhan đề có hai chữ “mùa xuân”; lời giới thiệu cho biết đoạn trích viết về tháng Giêng; toàn bộ hình ảnh, sự việc trong bài (mưa xuân, cái rét ngọt, Tết, rằm tháng Giêng, trăng tháng Giêng) đều xoay quanh mùa xuân đất Bắc.

Xác định nội dung chính của mỗi phần trong văn bản Thương nhớ mùa xuân. Theo em, mạch lô-gíc chính gắn kết các phần của văn bản là gì?

Trả lời:

Mạch lô-gíc gắn kết ba phần là dòng cảm xúc, hồi tưởng của nhà văn hướng về mùa xuân: đi từ cái chung (ai cũng yêu xuân) đến cái riêng (“mùa xuân của tôi”, mùa xuân Hà Nội), rồi thu hẹp vào khoảnh khắc riêng nhất (sau rằm tháng Giêng). Càng về cuối, cảm xúc càng sâu, càng thấm nỗi nhớ thương.

Cái “tôi” tác giả trong văn bản thể hiện tình cảm, cảm xúc gì? Hãy dẫn ra một số câu văn thể hiện rõ tình cảm, cảm xúc ấy.

Trả lời:

Cái “tôi” của Vũ Bằng thể hiện tình yêu nồng nhiệt với mùa xuân, với Hà Nội và gia đình, đi kèm niềm nhớ khắc khoải của một người con buộc phải xa quê. Một số câu văn tiêu biểu:

• Niềm say mê: “Ấy đấy, cái mùa xuân thần thánh của tôi nó làm cho người ta muốn phát điên lên như thế đấy.”
• Tiếng reo trìu mến: “Đẹp quá đi, mùa xuân ơi — mùa xuân của Hà Nội thân yêu, của Bắc Việt thương mến.”
• Tình yêu riêng tư: “Nhưng tôi yêu mùa xuân nhất là vào khoảng sau ngày rằm tháng Giêng”…
• Nỗi nhớ của người xa xứ ở câu kết: người khách nằm ngửa nhìn trần nhà, mơ về những mùa xuân đã mất và thấy chúng xa xôi như thuộc về “một tiền kiếp xa xôi”.

Phân tích sự kết hợp giữa yếu tố tự sự và trữ tình của thể loại tùy bút qua một vài biểu hiện cụ thể của văn bản Thương nhớ mùa xuân (ngôn ngữ, chi tiết, sự việc,…).

Trả lời:

• Yếu tố tự sự: tác giả kể lại các sự việc có thật trong nếp sống người Hà Nội: đi dạo hồ Gươm, vào chùa, lì xì ở rạp hát; lễ hóa vàng hạ màn điều trên bàn thờ; con trẻ lại đến trường; người làm kể chuyện tiền mở hàng, chuyện thua tam cúc; bà hàng xóm kể đi lễ chùa Trầm; vợ chồng rót rượu, bói Kiều đêm xuân.
• Yếu tố trữ tình: chen giữa những sự việc ấy là các câu cảm thán, lời gọi (“Ới ơi người em gái…”, “mùa xuân ơi”), những so sánh giàu cảm xúc (trăng như thiếu nữ, cái rét “tình tứ nên thơ”). Cái “tôi” có lúc xưng “tôi”, có lúc chuyển sang “anh”, “mình” như đang tâm tình với người đọc.
• Sự hòa quyện: sự việc được kể không nhằm tạo cốt truyện mà để làm nền cho cảm xúc. Chi tiết người làm nói chuyện Tết vừa là cảnh sinh hoạt, vừa toát lên niềm vui thanh bình; chi tiết người khách xa nhà ở cuối bài vừa là một hành động, vừa là tiếng lòng nhớ quê. Nhờ đó, bài văn vừa cụ thể, sống động, vừa thấm đẫm chất thơ.

Chi tiết nào về thiên nhiên (hoặc phong tục, con người) Hà Nội trong văn bản để lại ấn tượng đặc biệt đối với em? Vì sao?

Trả lời:

Em ấn tượng nhất với bữa cơm sau Tết. Khi những món ăn ngày Tết đã vãn, “thịt mỡ dưa hành đã hết”, gia đình trở lại mâm cơm đơn sơ với cà om, thịt thăn điểm tía tô, canh trứng cua có vắt chanh. Chỉ vài món quen thuộc mà gợi được cả mùi vị, màu sắc lẫn cảm giác thanh mát. Chi tiết này cho em thấy người Hà Nội thưởng thức mùa xuân không chỉ bằng hội hè mà bằng cả những điều nhỏ bé, đời thường. Nó cũng làm em hiểu vì sao người xa quê nhớ nhất lại thường là bữa cơm nhà. Mỗi dịp Tết qua, em cũng thấy bữa cơm giản dị của mẹ ngon lạ thường, nên đọc đoạn này em rất đồng cảm.

Em hiểu thêm được những gì về giá trị văn hoá dân tộc thông qua văn bản Thương nhớ mùa xuân?

Trả lời:

• Đạo hiếu, lòng biết ơn tổ tiên: bàn thờ gia tiên với nhang trầm, đèn nến là trung tâm của ngày Tết; lễ hóa vàng tiễn ông bà khép lại những ngày xuân.
• Nếp gia đình: con cháu sum họp, “trên kính dưới nhường”, vợ chồng gắn bó từ thuở nghèo khó – nét đẹp của gia đình truyền thống.
• Phong tục và thú vui ngày xuân: đi lễ chùa, xin xăm, lì xì “lấy may”, bói Kiều đầu năm, đánh tam cúc, mời trầu, biếu trà.
• Văn hóa ẩm thực: từ thịt mỡ dưa hành ngày Tết đến bữa cơm thanh đạm sau Tết, thể hiện sự tinh tế, hài hòa với thời tiết.
• Lối sống thanh lịch của người Hà Nội: biết thưởng thức thiên nhiên, trân trọng cái đẹp nhỏ bé.

Những giá trị này vẫn còn nguyên ý nghĩa: giữ nếp nhà, nhớ cội nguồn và biết sống chậm để cảm nhận vẻ đẹp quanh mình.