Ôn tập học kì I Ngữ văn 11 Cánh diều (trang 126–131): Nội dung ôn tập và tự đánh giá

Từ các bài đã học trong sách Ngữ văn 11, tập một, hãy lập bảng hoặc vẽ sơ đồ về các bài đọc hiểu theo thể loại và kiểu văn bản.

Trả lời:

Xác định đề tài, chủ đề và một số đặc điểm tiêu biểu cần chú ý khi đọc các văn bản được học ở Bài 1 trong sách Ngữ văn 11, tập một.

Trả lời:

Đề tài chung: tình yêu đôi lứa, từ ca dao, truyện thơ dân gian, truyện thơ Nôm đến thơ hiện đại Việt Nam và thơ Nga.

Nêu các nội dung chính và chỉ ra ý nghĩa của Bài 2 trong sách Ngữ văn 11, tập một. Các văn bản đọc hiểu trong bài này giúp em hiểu được những gì về con người nhà thơ Nguyễn Du?

Trả lời:

Nội dung chính: bài học về một tác gia lớn. Văn bản khái quát cung cấp tiểu sử, thời đại, sự nghiệp; các văn bản thơ văn gồm thơ chữ Hán (Đọc Tiểu Thanh kí) và ba đoạn trích Truyện Kiều (Trao duyên, Anh hùng tiếng đã gọi rằng, Thề nguyền). Phần tiếng Việt học biện pháp tu từ đối, phần viết và nói chuyển sang tác phẩm nghệ thuật.

Ý nghĩa: biết đọc tác phẩm trong quan hệ với cuộc đời, thời đại tác giả; thấy đỉnh cao của thơ Nôm và thơ chữ Hán Việt Nam.

Hiểu biết về Nguyễn Du:

• Một con người từng trải, sống qua những biến động dữ dội cuối thế kỉ XVIII – đầu thế kỉ XIX, nhiều năm long đong, nên thấu hiểu nỗi đau của con người.
• Một trái tim nhân đạo lớn, đặc biệt thương xót người phụ nữ tài sắc mà bạc mệnh: Kiều đau đớn trao duyên, nàng Tiểu Thanh bị đốt thơ.
• Một nghệ sĩ luôn trăn trở về số phận người tài: câu hỏi ba trăm năm sau ai khóc Tố Như là nỗi cô đơn của chính nhà thơ.

Tóm tắt nội dung chính và thống kê các nhân vật tiêu biểu của các văn bản trong Bài 3, sách Ngữ văn 11, tập một.

Trả lời:

Nêu và nhận xét đặc điểm của các văn bản thông tin được học trong sách Ngữ văn 11, tập một. Phân tích yêu cầu và ý nghĩa của việc đọc hiểu các văn bản thông tin ấy.

Trả lời:

Đặc điểm: bốn văn bản đều là thông tin tổng hợp, đề tài gần với đời sống công dân và tiếng Việt: pháp luật (Phải coi luật pháp như khí trời để thở), chân dung một nhà khoa học – nhà giáo (Tạ Quang Bửu – người thầy thông thái), cách dùng tiếng Việt của người trẻ (Tiếng Việt lớp trẻ bây giờ), từ ngữ sông nước Nam Bộ (Sông nước trong tiếng miền Nam). Thuyết minh là chính, xen kể, tả, bàn luận; có số liệu, ví dụ, trích dẫn.

Yêu cầu khi đọc: nắm thông tin chính và chi tiết; nhận ra cách triển khai (theo thời gian, theo quan hệ nguyên nhân – kết quả, theo mức độ quan trọng…); chỉ ra sự kết hợp phương thức biểu đạt; phân biệt thông tin khách quan với quan điểm người viết; đánh giá độ tin cậy.

Ý nghĩa: rèn kĩ năng đọc tài liệu, loại văn bản gặp nhiều nhất trong học tập và đời sống; bồi dưỡng ý thức công dân và tình yêu tiếng Việt.

Viết

Nêu tên các kiểu văn bản được rèn luyện viết trong sách Ngữ văn 11, tập một; chỉ ra các yêu cầu chính khi viết các kiểu văn bản này.

Trả lời:

Thống kê và phân tích ý nghĩa của các kĩ năng viết được rèn luyện trong các bài học ở sách Ngữ văn 11, tập một.

Trả lời:

Nêu một số điểm khác biệt giữa yêu cầu viết bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí và nghị luận về một vấn đề xã hội đặt ra trong tác phẩm (Gợi ý: mục đích, nội dung, hình thức, lời văn,…).

Trả lời:

Nói và nghe

Nêu các nội dung chính được rèn luyện về kĩ năng nói và nghe ở sách Ngữ văn 11, tập một. Chứng minh nhiều nội dung nói và nghe liên quan chặt chẽ với nội dung đọc hiểu và viết.

Trả lời:

Tiếng Việt

Thống kê tên các nội dung thực hành tiếng Việt trong sách Ngữ văn 11, tập một. Từ đó, nhận xét về mối quan hệ giữa nội dung tiếng Việt với nội dung đọc hiểu và viết.

Trả lời:

Nhận xét: tiếng Việt được chọn từ chính ngữ liệu đọc của bài rồi quay lại phục vụ việc viết: biết phép lặp, phép đối thì đọc thơ tinh hơn; biết lỗi câu, phân biệt nói – viết thì bài viết chuẩn hơn.

Định hướng đánh giá theo sách: bài làm 90 phút; đọc hiểu văn bản mới cùng loại đã học, câu hỏi gồm trắc nghiệm và tự luận ngắn; viết đoạn hoặc bài văn ngắn, chủ yếu nghị luận.

Dòng nào sau đây nêu đúng bối cảnh (không gian và thời gian) của câu chuyện trên? A. Phố huyện nghèo, từ chiều tối đến đêm khuya; B. Vòm trời đầy sao sáng, cuối buổi chiều mùa hạ; C. Cửa hàng của Liên vào lúc đêm khuya đợi tàu; D. Sân ga nơi bác Siêu, chị Tí bán hàng lúc nửa đêm.

Trả lời: Chọn A.

Lí do: câu chuyện diễn ra ở cả phố huyện (đường phố, ngõ, hàng chị Tí, gánh phở) chứ không chỉ cửa hàng của Liên (loại C) hay sân ga (loại D); thời gian bắt đầu từ lúc trời bắt đầu đêm cho đến khi An đã ngủ, Liên chờ tàu khuya. B chỉ nêu một hình ảnh, lại sai thời điểm.

Cụm từ nào phù hợp với tên thể loại của đoạn trích? A. Truyện ngắn trào phúng; B. Truyện ngắn hiện thực; C. Truyện ngắn châm biếm; D. Truyện ngắn trữ tình.

Trả lời: Chọn D.

Lí do: truyện gần như không có cốt truyện, chủ yếu ghi lại cảm giác, tâm trạng mơ hồ của Liên; lời văn nhẹ nhàng, giàu hình ảnh và nhạc điệu. Không có yếu tố gây cười hay đả kích nên loại A, C; tuy có cảnh đời nghèo nhưng cảm xúc mới là trọng tâm nên D đúng hơn B.

Phương án nào nêu chính xác biện pháp đối lập được sử dụng trong đoạn trích trên? A. Mặt đất và bầu trời, ngày và đêm, con người và cảnh vật; B. Mặt đất và bầu trời, ánh sáng và bóng tối, hiện tại và quá khứ; C. Mặt đất và bầu trời, hiện tại và quá khứ, mơ ước và thực tế; D. Mặt đất và bầu trời, người lớn và trẻ con, trạng thái thức và ngủ.

Trả lời: Chọn B.

Lí do: đoạn trích đặt vòm trời sao bao la cạnh quầng sáng nhỏ trên mặt đất; ngọn đèn chị Tí, bếp lửa bác Siêu giữa bóng tối mênh mông; Hà Nội ngày trước sáng rực trong kí ức của Liên với phố huyện tối tăm hiện tại. Đoạn trích không có cảnh ban ngày (loại A), không trực tiếp đối lập mơ ước – thực tế hay người lớn – trẻ con thành một cặp xuyên suốt (loại C, D).

Câu văn nào dưới đây là lời nhân vật trong đoạn trích trên? A. Bác Siêu đã tới gần, đặt gánh phở xuống đường; B. Đêm tối đối với Liên quen lắm, chị không sợ nó nữa; C. Kìa, hàng phở của bác Siêu đến kia rồi; D. Mẹ vẫn dặn phải thức đến khi tàu xuống…

Trả lời: Chọn C.

Lí do: đây là câu An nói với chị, đứng sau dấu gạch đầu dòng và có lời dẫn “An trỏ tay bảo chị”. A và D là lời người kể chuyện; B là lời người kể nhập vào cảm nhận của Liên (lời nửa trực tiếp) chứ không phải lời nhân vật nói ra.

Phương án nào sau đây nêu đúng nội dung chính của đoạn trích trên? A. Kể lại cảnh phố huyện về đêm và hai chị em cố thức đợi đoàn tàu; B. Nhớ lại cảnh phố huyện về đêm với cuộc sống buồn bã tại một sân ga; C. Giới thiệu cảnh ban đêm tại một sân ga của một phố huyện nghèo; D. Nêu lên những cảm nhận về bầu trời và mặt đất vào một đêm mùa hạ.

Trả lời: Chọn A.

Lí do: A bao quát cả hai mạch: cảnh và người phố huyện về đêm, hành động chờ tàu của hai chị em. B sai vì câu chuyện không phải hồi tưởng; C chỉ là cảnh, bỏ mất nhân vật; D chỉ là một chi tiết nhỏ.

Có thể thay nhan đề Hai đứa trẻ bằng Hai chị em được không? Vì sao?

Trả lời:

Không nên thay. Hai chị em chỉ nói quan hệ ruột thịt giữa Liên và An. Hai đứa trẻ nhấn vào tuổi thơ: cảnh phố huyện được nhìn qua đôi mắt non nớt, những khát khao mơ hồ chỉ trẻ con mới có. Nhan đề còn có sức khái quát: đó có thể là bất kì đứa trẻ nghèo nào ở những phố huyện tối tăm thời ấy.

Câu văn “Chừng ấy người trong bóng tối mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ hằng ngày của họ.” nói lên tư tưởng và thái độ gì của người viết? (Trả lời ngắn trong khoảng 3 – 5 dòng).

Trả lời:

Câu văn gom tất cả những phận người nhỏ bé (chị Tí, bác Siêu, gia đình bác xẩm, chị em Liên) vào chung một hình ảnh: sống trong bóng tối. Thạch Lam xót thương họ vì cuộc sống nghèo, quẩn quanh, đồng thời trân trọng niềm mong đợi mơ hồ mà bền bỉ của họ về một điều tươi sáng hơn.

Đối lập là một trong các biện pháp nghệ thuật thường được sử dụng trong văn học lãng mạn. Hãy phân tích tác dụng của biện pháp này thông qua một ví dụ cụ thể trong văn bản trên.

Trả lời:

Ví dụ: sự đối lập giữa ánh sáng và bóng tối. Phố huyện chìm trong bóng tối dày đặc, đường ra sông, đường qua chợ, ngõ vào làng đều tối; ánh sáng chỉ còn là ngọn đèn con của chị Tí, bếp lửa bác Siêu, những hột sáng lọt qua phên nứa. Ánh sáng càng nhỏ, bóng tối càng mênh mông. Phép đối lập làm nổi bật kiếp sống leo lét của người dân phố huyện và biến ánh sáng thành biểu tượng của hi vọng, chuẩn bị cho hình ảnh chuyến tàu sáng rực mà hai chị em mong chờ.

Đoạn trích trên thể hiện rất rõ chất thơ trong văn xuôi. Hãy làm sáng tỏ điều đó.

Trả lời:

• Cảnh giàu hình ảnh, có hồn: đêm mùa hạ được ví “êm như nhung”, trời sao ganh nhau lấp lánh, đom đóm bay là là, hoa bàng rụng khe khẽ trên vai Liên.
• Tâm trạng nhân vật tinh tế: Liên tìm sông Ngân Hà, cảm thấy vũ trụ bí mật, xa lạ; cuối đoạn tâm hồn chị yên tĩnh với những cảm giác mơ hồ không hiểu.
• Nhịp văn chậm, có nhạc điệu: câu dài ngắn đan xen, nhiều vế cân đối (con đường ra sông, con đường qua chợ, các ngõ vào làng), từ láy gợi cảm (lấp lánh, lơ lửng, khe khẽ, thăm thẳm).

Hai chị em Liên cố thức chỉ “vì muốn được nhìn chuyến tàu, đó là sự hoạt động cuối cùng của đêm khuya”. Nêu ý nghĩa của chi tiết này.

Trả lời:

Bán hàng chỉ là cái cớ, vì Liên biết sẽ chẳng còn ai mua. Hai chị em thức để được nhìn đoàn tàu, thứ duy nhất mang ánh sáng, âm thanh và hơi hướng của Hà Nội xa xôi đến với phố huyện. Chi tiết cho thấy khát khao thoát khỏi cuộc sống tẻ nhạt, mong được thấy một thế giới khác sáng sủa hơn. Qua đó Thạch Lam vừa thương những tâm hồn trẻ bị giam trong bóng tối, vừa trân trọng niềm hi vọng nhỏ bé nhưng bền bỉ của họ.

II. Viết