Soạn bài Sóng (Xuân Quỳnh) – Ngữ văn 11 Cánh diều (trang 13–15)

Trả lời:

• Trạng thái trái ngược: ngay hai dòng đầu, sóng hiện lên với bốn tính chất đi thành từng cặp đối lập: dữ dội – dịu êm, ồn ào – lặng lẽ. Đó cũng là những trạng thái đối cực trong tâm hồn người con gái khi yêu: lúc mãnh liệt, sôi nổi, lúc lại dịu dàng, sâu lắng.
• Nguyên nhân sóng ra bể: con sông chật hẹp không hiểu được sóng, nên sóng phải tìm ra biển rộng. Cũng vậy, khi yêu, người con gái không chịu bó hẹp trong khuôn khổ nhỏ bé, muốn tìm đến một tình yêu bao la, nơi mình được thấu hiểu.

Trả lời:

• Sóng xưa thế nào thì mai sau vẫn vậy, nghĩa là khát vọng tình yêu cũng vĩnh hằng, luôn bồi hồi trong lòng tuổi trẻ ở mọi thời.
• Đứng trước biển, em tự hỏi sóng bắt đầu từ đâu, gió bắt đầu từ đâu, rồi thú nhận mình cũng không biết khi nào hai người yêu nhau. Tình yêu, giống như sóng và gió, là điều tự nhiên, bí ẩn, khó lí giải bằng lí trí.
• Sóng còn gợi nỗi nhớ không nguôi và sự thủy chung: sóng lúc nào cũng hướng về bờ như em lúc nào cũng hướng về anh.

Trả lời:

• Điệp từ ngữ: “sóng”, “con sóng”, “em”, “nhớ”, “dẫu”, “bắt đầu từ”… lặp lại nhiều lần, giữ cho hai hình tượng sóng và em luôn đi bên nhau, đồng thời nhấn mạnh nỗi nhớ và lòng chung thủy.
• Điệp cú pháp: các cặp dòng cùng khuôn như “Con sóng dưới lòng sâu / Con sóng trên mặt nước”, “Dẫu xuôi về phương bắc / Dẫu ngược về phương nam”, hay cặp câu “Sóng bắt đầu từ gió / Gió bắt đầu từ đâu?” tạo nhịp thơ trùng điệp như từng lớp sóng nối nhau.
• Tác dụng: làm bài thơ có nhạc điệu dạt dào, tăng sức biểu cảm; cho thấy nỗi nhớ bao trùm mọi không gian, thời gian và tình yêu tha thiết, kiên định của người con gái.

Trả lời: Ở khổ cuối, người phụ nữ ý thức được đời người hữu hạn, năm tháng vẫn trôi qua, nên ước được hóa thân, tan vào biển lớn tình yêu như muôn con sóng nhỏ. Đó là khát vọng được sống trọn vẹn, hiến dâng hết mình cho tình yêu, hòa cái tôi riêng vào tình yêu chung của muôn người để tình yêu ấy còn mãi với thời gian.

Em có nhận xét gì về nhịp điệu, âm điệu của bài thơ? Nhịp điệu, âm điệu đó được gợi lên từ những yếu tố nào?

Trả lời:

• Nhận xét: bài thơ có nhịp điệu dạt dào, khi êm ả, khi dồn dập, gợi đúng nhịp những con sóng vỗ vào bờ không ngừng; âm điệu vừa sôi nổi vừa tha thiết, như lời tự bạch của một tâm hồn đang yêu.
• Các yếu tố tạo nên nhịp điệu, âm điệu:
  • Thể thơ năm chữ với những dòng ngắn đều nhau, liên tiếp như các đợt sóng.
  • Cách ngắt nhịp linh hoạt (2/3, 3/2, 1/2/2…).
  • Cách gieo vần: vần chân, vần cách xen nhau (bể – thế, trẻ – bể, nước – được – thức…).
  • Phép điệp từ ngữ và điệp cấu trúc, các cặp từ đối lập, câu hỏi tu từ đặt xen trong lời kể.
  • Kết cấu song hành sóng – em: hai hình tượng thay nhau xuất hiện, lặp lại như sóng đôi.

Hình tượng bao trùm, xuyên suốt bài thơ là hình tượng “sóng” được gợi tả với những biểu hiện khác nhau. Hãy chỉ ra những biểu hiện đó.

Trả lời:

Như vậy, sóng vừa là sóng biển thực, vừa ẩn dụ cho tâm hồn và tình yêu của cô gái.

Phân tích sự tương đồng giữa tâm trạng của người phụ nữ đang yêu với những trạng thái của sóng trong bài thơ.

Trả lời:

• Đối lập mà thống nhất: sóng lúc dữ dội lúc dịu êm; cô gái đang yêu cũng có lúc giận hờn, sôi nổi, lúc lại lặng lẽ, dịu dàng. Những trạng thái ấy không mâu thuẫn mà làm nên một tâm hồn phong phú.
• Khao khát vươn xa: sóng bỏ dòng sông hẹp để ra biển; người phụ nữ không chịu một tình yêu nhỏ hẹp, ích kỉ, muốn đến với tình yêu rộng lớn, nơi mình được hiểu.
• Muôn đời không đổi: sóng xưa và nay vẫn thế; khát vọng yêu trong lòng tuổi trẻ cũng thế.
• Bí ẩn, khó lí giải: không biết sóng bắt đầu từ đâu, cũng như em không biết tình yêu đến từ lúc nào.
• Nỗi nhớ da diết: sóng thao thức đêm ngày vì nhớ bờ; em nhớ anh đến cả trong giấc mơ. Ở khổ này, nỗi nhớ của em còn vượt hơn sóng, vì bao trùm cả ý thức lẫn tiềm thức.
• Thủy chung, tin tưởng: sóng nào rồi cũng tới bờ; em dù ở phương nào cũng chỉ hướng về một phương là anh, tin vào cái đích của tình yêu.
• Khát vọng bất tử: sóng nhỏ tan vào biển lớn để vỗ mãi; em muốn tình yêu của mình hòa vào tình yêu muôn người để tồn tại vĩnh viễn.

⇒ Sóng là “em” được soi chiếu ra ngoài; hai hình tượng tách đôi để người đọc nhìn rõ hơn tâm hồn người phụ nữ khi yêu.

Trả lời:

• Ẩn dụ: sóng là ẩn dụ cho người con gái đang yêu, bờ là ẩn dụ cho người yêu, biển lớn là ẩn dụ cho tình yêu rộng lớn. Nhờ ẩn dụ, những cảm xúc vô hình trở nên cụ thể, có hình khối, âm thanh.
• Đối lập, tương phản: dữ dội – dịu êm, ồn ào – lặng lẽ, sông – bể, phương bắc – phương nam, đời người hữu hạn – biển rộng vô cùng… làm nổi bật sự phong phú của tâm hồn và ý thức về giới hạn của con người.
• Điệp từ ngữ, điệp cấu trúc: tạo nhịp sóng trùng điệp, nhấn mạnh nỗi nhớ và lòng thủy chung (xem thêm câu 3 phần bên lề).
• Câu hỏi tu từ: “Từ nơi nào sóng lên?”, “Gió bắt đầu từ đâu?” thể hiện băn khoăn, muốn lí giải tình yêu, đồng thời cho thấy tình yêu là điều kì diệu không thể đo đếm.
• Nhân hóa: sóng biết nhớ, biết thao thức không ngủ, khiến hình tượng sóng mang tâm trạng con người, gần với em hơn.

Nêu cảm nhận của em về tâm hồn người phụ nữ trong tình yêu qua hai khổ thơ cuối.

Trả lời:

• Khổ 8: người phụ nữ chợt nhận ra đời người dù dài cũng có hạn, năm tháng vẫn trôi đi, cũng như mây vẫn bay xa dù biển rộng. Đây là một nỗi lo âu rất thật về sự mong manh của hạnh phúc trước thời gian – nét riêng hay gặp trong thơ Xuân Quỳnh.
• Khổ 9: nhưng em không bi quan. Từ nỗi lo ấy bật lên mong ước hóa thân thành những con sóng nhỏ giữa biển lớn tình yêu, để tình yêu còn vỗ mãi ngàn năm.
• Cảm nhận: đó là một tâm hồn vừa nhạy cảm, lo âu vừa mạnh mẽ, dám sống hết mình; một tình yêu không vị kỉ mà muốn hòa vào tình yêu của mọi người. Tâm hồn ấy đẹp vì chân thành, nồng nhiệt và hướng tới sự vĩnh cửu.

Hình tượng người phụ nữ trong bài thơ Sóng có điểm gì tương đồng và mới so với người phụ nữ trong ca dao hoặc văn học trung đại mà em biết?

Trả lời:

• Điểm tương đồng: như người con gái trong ca dao hay các nhân vật nữ trong văn học trung đại (Thúy Kiều, người chinh phụ…), người phụ nữ trong Sóng cũng giàu tình cảm, nhớ thương tha thiết và một lòng thủy chung với người mình yêu.
• Điểm mới:
  • Người phụ nữ xưa thường e ấp, kín đáo, chịu nhiều ràng buộc và hay mang tâm trạng xót xa, cam chịu (như thân phận tấm lụa đào phó mặc may rủi trong ca dao). Em trong Sóng chủ động, tự tin bày tỏ trực tiếp tình yêu, nỗi nhớ của mình.
  • Em biết tự phân tích tâm trạng, tự hỏi về bản chất tình yêu, ý thức được cái tôi cá nhân.
  • Em không chỉ mong được yêu mà khát khao hiến dâng, muốn tình yêu riêng hòa vào tình yêu chung, vượt lên giới hạn của đời người – một quan niệm tình yêu hiện đại, đầy lạc quan.

Trong văn học Việt Nam hiện đại, có nhiều câu thơ, bài thơ dùng hình tượng “sóng” và “biển” để nói về tình yêu. Hãy sưu tầm một số câu thơ, bài thơ đó, đồng thời so sánh với bài Sóng để thấy được những sáng tạo đặc sắc của nhà thơ Xuân Quỳnh.

Trả lời:

• Gợi ý sưu tầm: Biển (Xuân Diệu) – nhân vật “anh” tự ví mình là sóng biếc vỗ vào bờ cát; Thuyền và biển (cũng của Xuân Quỳnh) – mượn chuyện thuyền và biển để nói nỗi nhớ, sự gắn bó; Biển của Hữu Thỉnh hay nhiều bài hát phổ thơ về biển và tình yêu. Em nên chép lại vài câu tiêu biểu từ sách báo để làm dẫn chứng.
• So sánh, rút ra nét sáng tạo của Xuân Quỳnh:
  • Ở nhiều bài, sóng biển là hình ảnh của người đàn ông chủ động, say đắm; trong Sóng, sóng là hóa thân của chính người phụ nữ, nói bằng giọng nữ, tự bạch tâm hồn mình.
  • Xuân Quỳnh xây dựng hai hình tượng sóng – em song hành, soi chiếu nhau suốt bài thơ, không chỉ dùng sóng làm một hình ảnh so sánh thoáng qua.
  • Nhịp thơ năm chữ mô phỏng nhịp sóng, khiến hình thức và nội dung hòa làm một.
  • Bài thơ kết hợp vẻ đẹp truyền thống (thủy chung, nhớ thương) với ý thức cá nhân hiện đại (tự hỏi, tự khẳng định, khát vọng hiến dâng).