Hai đứa trẻ (Thạch Lam): Tác giả, hoàn cảnh, bố cục, sơ đồ

Hai đứa trẻ là truyện ngắn tiêu biểu nhất của Thạch Lam, in trong tập Nắng trong vườn (1938), được học ở Bài 2 sách Ngữ văn 12 Chân trời sáng tạo tập 1. Bài viết tổng hợp nội dung văn bản, thông tin tác giả, hoàn cảnh sáng tác, bố cục, giá trị nội dung và nghệ thuật, kèm sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt.

Tác giả, tác phẩm Hai đứa trẻ (Thạch Lam)

Nội dung văn bản Hai đứa trẻ

Truyện ghi lại một buổi chiều và một đêm ở phố huyện nghèo, nơi hai chị em Liên và An trông coi cửa hàng tạp hóa nhỏ của mẹ. Mở đầu là cảnh hoàng hôn với tiếng trống thu không và bầu trời rực đỏ: “Phương tây đỏ rực như lửa cháy và những đám mây ánh hồng như hòn than sắp tàn”. Cảnh chiều êm ả gợi trong Liên nỗi buồn khó hiểu; chị thương mấy đứa trẻ nhà nghèo nhặt nhạnh trên bãi chợ tàn.

Đêm xuống, phố huyện chìm trong bóng tối. Chỉ còn ngọn đèn hàng nước của chị Tí, bếp lửa gánh phở bác Siêu, gia đình bác xẩm ngồi trên manh chiếu. Những con người ấy ngày nào cũng lặp lại một nếp sống đơn điệu. Thạch Lam viết về họ: “Chừng ấy người trong bóng tối mong đợi một cái gì tươi sáng cho sự sống nghèo khổ hằng ngày của họ”.

Đêm khuya, hai chị em cố thức để chờ chuyến tàu từ Hà Nội đi qua. Tàu đến với những toa đèn sáng rực rồi vụt qua, để lại Liên với những mơ tưởng về Hà Nội ngày trước. Liên nghĩ: “Con tàu như đã đem một chút thế giới khác đi qua”. Sau đó phố huyện trở lại tịch mịch, hai chị em vào hàng đi ngủ. Câu hỏi đọc hiểu được giải trong bài Soạn bài Hai đứa trẻ.

Thông tin tác giả Thạch Lam

Thạch Lam (1910 – 1942) tên thật là Nguyễn Tường Vinh, sau đổi thành Nguyễn Tường Lân, sinh ở Hà Nội trong một gia đình công chức gốc quan lại. Thuở nhỏ, ông sống nhiều năm ở quê ngoại, phố huyện Cẩm Giàng (Hải Dương). Chính không gian phố huyện, nhà ga, chợ quê ấy đã đi vào nhiều trang văn của ông, trong đó có Hai đứa trẻ.

Ông là em ruột của Nhất Linh và Hoàng Đạo, cùng các anh làm báo và là một thành viên của Tự lực văn đoàn. Thạch Lam mất sớm vì bệnh lao khi mới 32 tuổi, nhưng để lại một sự nghiệp có giá trị.

Tác phẩm chính: các tập truyện ngắn Gió đầu mùa (1937), Nắng trong vườn (1938), Sợi tóc (1942); tiểu thuyết Ngày mới (1939); tập tiểu luận Theo dòng (1941); tùy bút Hà Nội băm sáu phố phường (1943). Văn Thạch Lam nhẹ nhàng, giàu chất thơ, thường không có cốt truyện gay cấn mà đi sâu vào những rung động tinh tế của tâm hồn; ông dành nhiều tình thương cho những người nghèo, những kiếp sống lặng lẽ. Xem thêm những tác phẩm tiêu biểu của Thạch Lam và các bài về Gió lạnh đầu mùa, Dưới bóng hoàng lan.

Thông tin tác phẩm Hai đứa trẻ

Xuất xứ và hoàn cảnh sáng tác

Truyện được in trong tập Nắng trong vườn, xuất bản năm 1938. Bối cảnh truyện là một phố huyện nghèo ven đường xe lửa trước Cách mạng tháng Tám, gợi từ kí ức của tác giả về những năm tháng sống ở Cẩm Giàng.

Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể

Thể loại: truyện ngắn trữ tình (truyện không có cốt truyện gay cấn).
Phương thức biểu đạt: tự sự kết hợp miêu tả và biểu cảm.
Ngôi kể: ngôi thứ ba, điểm nhìn chủ yếu đặt vào nhân vật Liên.

Bố cục Hai đứa trẻ

Hai đứa trẻ có mấy phần? Truyện có thể chia làm 3 phần theo thời gian:

Phần 1 (từ đầu đến “nhỏ dần về phía làng”): cảnh phố huyện lúc chiều tàn và tâm trạng buồn man mác của Liên.
Phần 2 (tiếp đến “sự sống nghèo khổ hằng ngày của họ”): cảnh phố huyện khi đêm xuống, những kiếp người quanh ngọn đèn hàng nước.
Phần 3 (còn lại): chuyến tàu đêm đi qua và những mơ tưởng của Liên.

Giá trị nội dung

Tái hiện chân thực cuộc sống nghèo khổ, quẩn quanh, tăm tối của người dân phố huyện trước Cách mạng tháng Tám.
Thể hiện niềm cảm thương sâu sắc của nhà văn với những kiếp người nhỏ bé, sống lặng lẽ, mòn mỏi.
Trân trọng những khát khao, dù mơ hồ, về một cuộc sống tươi sáng hơn; đó là giá trị nhân đạo đặc sắc của truyện.

Giá trị nghệ thuật

Truyện không có cốt truyện, sức hấp dẫn đến từ không khí, cảm xúc và chất thơ.
Miêu tả tinh tế diễn biến tâm trạng nhân vật qua những rung động mơ hồ.
Thủ pháp đối lập giữa bóng tối và ánh sáng, giữa phố huyện nghèo và đoàn tàu rực rỡ.
Hệ thống hình ảnh mang ý nghĩa biểu tượng: ngọn đèn chị Tí, bóng tối, đoàn tàu.
Ngôn ngữ trong sáng, giàu nhịp điệu; giọng văn nhẹ nhàng, thấm buồn.

Ý nghĩa nhan đề Hai đứa trẻ

Nhan đề hướng sự chú ý vào hai nhân vật Liên và An, những đứa trẻ sớm phải trông hàng, sớm chịu cảnh sống nghèo ở phố huyện. Hai đứa trẻ là những người quan sát và cảm nhận mọi đổi thay của phố huyện, đồng thời là những người duy nhất còn giữ được niềm mong đợi trong trẻo. Qua cái nhìn của trẻ thơ, nỗi buồn của cuộc sống trở nên nhẹ nhàng mà xót xa hơn.

Sơ đồ tư duy Hai đứa trẻ

Sơ đồ dưới đây tóm tắt các ý chính về tác giả và tác phẩm.

Sơ đồ tư duy Hai đứa trẻ (Thạch Lam)

Tóm tắt Hai đứa trẻ

Mẫu 1 – Tóm tắt Hai đứa trẻ ngắn nhất

Ở một phố huyện nghèo, Liên cùng em trai trông gian hàng nhỏ của mẹ. Chiều tàn rồi đêm xuống, các em quan sát cảnh vật và những người dân nghèo quanh ngọn đèn hàng nước chị Tí. Đêm nào hai em cũng gắng thức để được thấy đoàn tàu đêm, vì con tàu mang đến một thứ ánh sáng khác hẳn cuộc sống tối tăm nơi đây.

Mẫu 2 – Tóm tắt Hai đứa trẻ theo trình tự thời gian

Khi tiếng trống thu không vang lên, Liên ngồi bên cửa hàng, buồn man mác trước cảnh chiều quê. Chị nhìn chợ tàn, thương những đứa trẻ nhặt nhạnh rác, trò chuyện với chị Tí, bán rượu cho bà cụ Thi điên. Đêm xuống, Liên và An ngồi trên chõng tre, ngắm sao trời, nhìn ngọn đèn của chị Tí, bếp lửa của bác Siêu, gia đình bác xẩm; Liên nhớ lại thời ở Hà Nội. Khuya, hai chị em gượng thức chờ tàu. Đoàn tàu sáng rực vụt qua rồi khuất, Liên nhớ về thủ đô với bao ánh đèn. Phố huyện lại chìm vào bóng tối, hai chị em vào hàng ngủ.

Lời kết

Hai đứa trẻ là truyện ngắn trữ tình đặc sắc, dung hòa chất hiện thực với cảm hứng lãng mạn, thể hiện rõ phong cách Thạch Lam. Khi ôn tập, em cần nắm bố cục ba phần theo thời gian, ý nghĩa các hình ảnh biểu tượng và giá trị nhân đạo của tác phẩm.

Xem thêm:

Tài liệu cùng tác phẩm trên Văn VN: