Nhân vật trữ tình là người đứng ra bày tỏ cảm xúc, suy nghĩ trong một bài thơ (thường gọi chung là chủ thể trữ tình). Có khi đó là “tôi”, “ta”, “anh”, “em”, có khi không xưng hô gì nhưng ta vẫn nghe thấy một giọng đang buồn, đang nhớ, đang say mê. Nhân vật này gắn bó với nhà thơ nhưng không trùng khít với nhà thơ, và đó là chỗ học sinh hay trả lời sai nhất trong đề đọc hiểu.
| Nghĩa | Người mang và nói ra cảm xúc, tâm trạng trong tác phẩm trữ tình |
| Thuộc | Lí luận văn học, phần thơ trữ tình (Ngữ văn 6–12) |
| Tên gọi khác | Chủ thể trữ tình, cái tôi trữ tình (cách gọi gần nghĩa) |
| Dấu hiệu nhận biết | Đại từ xưng hô, lời bộc lộ cảm xúc, lời hỏi han hướng tới ai đó |
Nhân vật trữ tình là gì?
Truyện có nhân vật để kể, thơ có nhân vật để cảm. Đọc một bài thơ, câu hỏi đầu tiên nên đặt ra là: ai đang nói, và người ấy đang cảm thấy gì? Người đó chính là nhân vật trữ tình.
Phần tri thức ngữ văn trong sách Ngữ văn 10 (Kết nối tri thức) xem nhân vật trữ tình là người nói ra những xúc động của mình trước một cảnh vật hay một sự việc, và nhắc rằng người ấy gắn bó chặt với nhà thơ nhưng không phải là nhà thơ. Các tài liệu lí luận văn học dùng song song hai tên: nhân vật trữ tình và chủ thể trữ tình. Ở bậc phổ thông, hai tên gọi này thường được hiểu như nhau.
Vì sao không đồng nhất với tác giả? Nhà thơ có thể nhập vai. Hồ Xuân Hương viết bằng lời một chiếc bánh trôi; Nguyễn Bính trong bài thơ Tương tư của Nguyễn Bính để chàng trai thôn Đoài lên tiếng. Ngay cả khi bài thơ xưng “tôi”, cái “tôi” ấy đã được chọn lọc, nâng lên thành cảm xúc mà nhiều người đọc nhận ra mình trong đó. Nói gọn: tác giả là người viết, nhân vật trữ tình là người “sống” trong bài thơ.
Khái niệm này gần với chữ “tôi” mà phong trào Thơ mới đề cao, có thể đọc thêm ở mục cái tôi trữ tình trong Thơ mới. Cảm xúc của nhân vật trữ tình khi lan khắp bài thơ thì thành tình cảm bao trùm toàn tác phẩm, thứ mà đề bài hay gọi là cảm hứng chủ đạo.
Ba dáng vẻ thường gặp của nhân vật trữ tình
Nhân vật trữ tình không phải lúc nào cũng đứng ra xưng tên. Có thể chia thành ba trường hợp để dễ nhận diện.
Xuất hiện trực tiếp. Bài thơ có đại từ “tôi”, “ta”, “anh”, “em”, “con”… và người đó nói về cảm xúc của chính mình. Đây là kiểu dễ tìm nhất.
Nhập vai. Người nói là một nhân vật khác hẳn tác giả: cô gái, chàng trai, người mẹ, thậm chí một đồ vật. Ca dao có rất nhiều kiểu này: “Thân em như tấm lụa đào” là lời người con gái, dù bài ca dao do tập thể sáng tác.
Ẩn đi. Không có đại từ nào, bài thơ chỉ tả cảnh. Thế nhưng cách chọn cảnh, cách dùng từ cảm thán, nhịp thơ chậm hay gấp vẫn để lộ một người đang ngắm và đang xúc động. Thơ tả cảnh trung đại hay ở dạng này.
Nhân vật trữ tình chỉ là một mảnh của khái niệm rộng hơn; gốc chữ 抒情 và những dấu hiệu nhận ra chất trữ tình trong văn bản nằm ở bài khái niệm trữ tình.
Nhân vật trữ tình, tác giả, chủ thể trữ tình và người được nói tới
Bốn khái niệm này hay bị gộp làm một. Bảng dưới đây tách chúng ra.
| Khái niệm | Là ai | Ở đâu | Ví dụ (Bánh trôi nước) |
|---|---|---|---|
| Tác giả | Người thật, có tiểu sử, viết ra bài thơ | Ngoài văn bản | Hồ Xuân Hương |
| Nhân vật trữ tình | Người bày tỏ cảm xúc trong bài | Trong văn bản | “Em”, chiếc bánh trôi, cũng là người phụ nữ |
| Chủ thể trữ tình | Tên gọi khác của nhân vật trữ tình; có tài liệu dùng rộng hơn, bao cả giọng ẩn không xưng hô | Trong văn bản | Như trên |
| Đối tượng trữ tình (người, vật được nói tới) | Người hoặc cảnh mà cảm xúc hướng tới | Trong văn bản | “Tay kẻ nặn”: những kẻ định đoạt số phận người phụ nữ |
Lỗi thường gặp: đề hỏi “nhân vật trữ tình là ai” thì ghi tên tác giả, hoặc ghi luôn đối tượng được nhắc tới. Trong bài thơ viết về mẹ, mẹ thường là đối tượng trữ tình, còn người con đang nhớ mẹ mới là nhân vật trữ tình.
Nhân vật trữ tình cũng khác nhân vật trong truyện, nơi người kể dẫn dắt sự việc theo phương thức tự sự có cốt truyện.
Bốn bước tìm nhân vật trữ tình khi làm đề đọc hiểu
Cách xác định nhân vật trữ tình dưới đây dùng được cho hầu hết đề đọc hiểu thơ.
- Khoanh đại từ xưng hô. Gạch dưới mọi chữ tôi, ta, anh, em, con, mình… Đại từ nào gắn với cảm xúc (“nhớ”, “thương”, “buồn”) thì đó là ứng viên số một.
- Hỏi “lời này của ai?”. Nếu lời thơ là của một nhân vật khác tác giả (cô gái, người lính, chiếc bánh), ghi rõ đó là nhân vật nhập vai.
- Tìm người được nói tới. Ai được gọi, được nhắc, được hỏi han? Tách người đó ra khỏi nhân vật trữ tình.
- Gọi tên cảm xúc. Câu trả lời đầy đủ nên có hai vế: nhân vật trữ tình là ai, và người ấy bày tỏ cảm xúc gì.
Mẫu câu trả lời: “Nhân vật trữ tình là người con xa quê, xưng ‘con’, bày tỏ nỗi nhớ và lòng biết ơn với mẹ.” Gọn, đủ hai ý, không lẫn sang tác giả.
Đọc nhân vật trữ tình qua vài bài thơ trong SGK
Bánh trôi nước – Hồ Xuân Hương. Cả bài là lời tự giới thiệu của chiếc bánh:
Thân em vừa trắng lại vừa tròn,
Bảy nổi ba chìm với nước non.
Rắn nát mặc dầu tay kẻ nặn,
Mà em vẫn giữ tấm lòng son.
Nhân vật trữ tình xưng “em” là chiếc bánh, và qua chiếc bánh là người phụ nữ trong xã hội cũ: đẹp, long đong, không tự quyết được số phận nhưng giữ trọn tấm lòng. Nếu ghi “nhân vật trữ tình là Hồ Xuân Hương” thì thiếu hẳn lớp nghĩa nhập vai. Muốn nắm bố cục bài thơ, xem bố cục và nội dung bài Bánh trôi nước.
Bạn đến chơi nhà – Nguyễn Khuyến. Người nói xưng “ta”, gọi bạn là “bác”, kể vui rằng nhà chẳng có gì để đãi. Ở đây nhân vật trữ tình khá gần chính nhà thơ lúc về ở ẩn. Đối tượng trữ tình là người bạn già. Câu cuối “Bác đến chơi đây, ta với ta” cho thấy niềm vui gặp gỡ lớn hơn mọi mâm cỗ.
Viếng lăng Bác – Viễn Phương. Câu mở “Con ở miền Nam ra thăm lăng Bác” xác định ngay nhân vật trữ tình: người con miền Nam, lần đầu ra thăm lăng. Bác là đối tượng trữ tình. Cảm xúc đi từ xúc động, ngưỡng mộ đến nỗi đau và ước nguyện được ở lại bên lăng.
Đây thôn Vĩ Dạ – Hàn Mặc Tử. Câu đầu “Sao anh không về chơi thôn Vĩ?” có thể là lời cô gái hỏi, cũng có thể là nhà thơ tự hỏi mình. Hai cách hiểu cùng tồn tại; đây là kiểu nhân vật trữ tình phân thân, tự nhìn mình từ bên ngoài. Câu hỏi đọc hiểu về bài này có trong phần soạn Đây thôn Vĩ Dạ theo sách Cánh diều.
Nhiều khi tâm trạng nhân vật trữ tình lộ rõ nhất qua những câu hỏi không cần lời đáp; cách nhận ra chúng có trong dấu hiệu của câu hỏi tu từ.
Thử sức xác định nhân vật trữ tình
Câu 1: Trong câu ca dao “Thân em như tấm lụa đào / Phất phơ giữa chợ biết vào tay ai”, nhân vật trữ tình là ai?
Đáp án: Người con gái xưng “em”. Đây là nhân vật nhập vai: ca dao do tập thể sáng tác nhưng lời là của người phụ nữ, than về thân phận không tự chọn được nơi nương tựa.
Câu 2: Một bài thơ viết: “Mẹ ơi, con đã về đây / Mái tranh còn đó, bàn tay mẹ gầy” (câu tự đặt). Hãy chỉ ra nhân vật trữ tình và đối tượng trữ tình.
Đáp án: Nhân vật trữ tình là người con trở về, xưng “con”. Đối tượng trữ tình là mẹ. Cảm xúc: thương mẹ vất vả, xúc động khi về nhà.
Câu 3: Bạn Nam trả lời “Nhân vật trữ tình trong Bánh trôi nước là Hồ Xuân Hương”. Câu trả lời đúng hay sai?
Đáp án: Chưa đúng. Hồ Xuân Hương là tác giả. Nhân vật trữ tình là “em” — chiếc bánh trôi, cũng là hình ảnh người phụ nữ. Có thể nói thêm rằng qua nhân vật ấy, tác giả gửi tiếng nói của mình.
Câu 4: Một bài thơ chỉ tả cảnh ao thu, không có đại từ xưng hô. Có nhân vật trữ tình không?
Đáp án: Có, ở dạng ẩn. Người ngắm cảnh lộ ra qua cách chọn chi tiết, nhịp thơ và tâm trạng thấm vào cảnh (buồn, tĩnh, cô đơn). Khi trả lời có thể ghi “nhân vật trữ tình ẩn, là người đang ngắm cảnh thu”.
Những điều học sinh còn lăn tăn về nhân vật trữ tình
Nhân vật trữ tình và chủ thể trữ tình có khác nhau không?
Ở chương trình phổ thông, hai tên gọi thường dùng thay cho nhau. Một số tài liệu dùng “chủ thể trữ tình” rộng hơn, bao cả trường hợp giọng thơ ẩn, không xưng hô. Khi làm bài, dùng tên gọi nào mà đề bài dùng là an toàn nhất.
Nhân vật trữ tình có phải là tác giả không?
Không hoàn toàn. Nhân vật trữ tình có thể rất gần tác giả, như “ta” trong Bạn đến chơi nhà, nhưng cũng có thể là vai mà tác giả nhập vào. Vì vậy không nên viết mặc định “nhân vật trữ tình là tác giả”.
Văn xuôi có nhân vật trữ tình không?
Thuật ngữ này chủ yếu dùng cho thơ và các văn bản trữ tình. Tùy bút, tản văn giàu cảm xúc cũng có “cái tôi” bộc lộ trực tiếp, nhưng truyện thì dùng khái niệm người kể chuyện và nhân vật.
Thơ trữ tình là gì?
Là những bài thơ thường không dài, nơi cảm xúc và tâm trạng của người nói được bày ra thẳng, gắn với một cảnh, một người hay một việc. Muốn hiểu thơ trữ tình, bước đầu tiên luôn là tìm xem ai đang cảm và cảm gì.