Cảm hứng chủ đạo là gì? Cách xác định và ví dụ trong tác phẩm SGK

Cảm hứng chủ đạo là trạng thái cảm xúc mạnh mẽ, chủ yếu của người sáng tác, thấm vào toàn bộ tác phẩm và gắn với một tư tưởng, một cách đánh giá nhất định về đời sống. Nó là “nhiệt độ” chung của bài thơ, truyện ngắn: ngợi ca hay xót thương, tự hào hay phẫn nộ. Đề đọc hiểu và nghị luận văn học hay hỏi cảm hứng chủ đạo của tác phẩm, nên bên dưới có cả cách xác định và bài tập.

Khái niệm	Tình cảm, cảm xúc chủ yếu và mãnh liệt xuyên suốt tác phẩm, gắn với tư tưởng của tác giả
Nghĩa từng chữ	Cảm hứng: sự rung động thúc đẩy sáng tác; chủ đạo: giữ vai trò dẫn dắt, chi phối
Thuộc	Thuật ngữ lí luận văn học, nằm trong phần nội dung của tác phẩm
Dấu hiệu nhận biết	Giọng điệu chung, hình ảnh lặp lại, thái độ của người viết với đối tượng
Học ở	Ngữ văn 10 (thơ, sử thi, văn nghị luận trung đại), ôn lại khi luyện đọc hiểu thơ

Sách Ngữ văn định nghĩa cảm hứng chủ đạo ra sao?

Phần kiến thức trong sách Ngữ văn 10 Kết nối tri thức (bài thơ tự do) nói gọn: cảm hứng chủ đạo là trạng thái cảm xúc, tình cảm mãnh liệt, đi suốt tác phẩm, gắn với một tư tưởng, một cách đánh giá của tác giả. Các tài liệu lí luận văn học diễn đạt đầy đủ hơn: nó dẫn dắt nhà văn trong lúc viết, hiện diện suốt tác phẩm và lay động cảm xúc người đọc.

Sách Ngữ văn 10 chương trình cũ gọi thuật ngữ gần nghĩa là cảm hứng nghệ thuật, xem nó là phần nội dung tình cảm chủ đạo của văn bản. Qua cảm hứng, người đọc chạm được vào tư tưởng và tình cảm tác giả gửi gắm. Hai cách gọi trỏ cùng một thứ; khi làm bài, dùng chữ nào cũng được, miễn nói đúng bản chất.

Có ba nét cần giữ khi nói về cảm hứng chủ đạo. Thứ nhất, nó là cảm xúc, không phải sự việc hay vấn đề. Thứ hai, nó bao trùm, không phải một thoáng cảm xúc ở một câu. Thứ ba, nó luôn đi kèm một thái độ đánh giá: tự hào vì cái gì, xót thương cho ai.

Nhận ra cảm hứng chủ đạo qua những dấu hiệu nào

Cảm hứng không được tác giả ghi thành một câu, nên ta phải lần theo dấu vết. Có thể đi theo ba bước, gần với cách các tài liệu ôn thi hướng dẫn:

1. Xác định ai đang cất lời và hướng cảm xúc vào đâu. Với thơ, đó là nhân vật trữ tình và đối tượng mà nhân vật ấy bày tỏ cảm xúc. Với truyện, đó là người kể chuyện và nhân vật trung tâm.
2. Ghi lại cảm xúc ở từng đoạn, từng khổ. Khổ đầu nhớ thương, khổ giữa tự hào, khổ cuối quyết tâm chẳng hạn.
3. Gộp lại thành một trạng thái chung. Cảm xúc nào xuất hiện đậm nhất, trở đi trở lại, và chi phối cách chọn hình ảnh, giọng điệu? Đó là cảm hứng chủ đạo.

Vài dấu hiệu bề mặt giúp đoán nhanh: giọng văn hào sảng, nhiều hình ảnh kì vĩ thường đi với cảm hứng ngợi ca, tự hào; giọng trầm, nhiều chi tiết đau khổ thường gợi cảm hứng xót thương, nhân đạo; giọng mỉa mai, cường điệu là dấu hiệu của cảm hứng châm biếm, phê phán. Khi phân tích kĩ cách các hình ảnh được nối với nhau, em sẽ thấy cảm hứng và cách nhà thơ dựng tứ cho bài thơ gắn bó rất chặt.

Những kiểu cảm hứng hay gặp trong chương trình

Không có danh sách cố định, nhưng các bài học và đề thi thường gọi tên những cảm hứng sau:

• Yêu nước, tự hào dân tộc: thường gặp ở văn học trung đại viết về chống ngoại xâm và văn học kháng chiến.
• Nhân đạo: thương cảm với số phận con người, trân trọng vẻ đẹp và lên án cái ác chà đạp con người.
• Lãng mạn: đề cao cảm xúc cá nhân, khát vọng, vẻ đẹp lí tưởng, nhìn đời qua lăng kính say mê.
• Hiện thực, phê phán: soi rõ những mặt tối của xã hội, thái độ tố cáo.
• Sử thi, bi tráng: ca ngợi người anh hùng đại diện cho cộng đồng; cái đau thương được nâng lên thành cao cả.

Một tác phẩm có thể mang hai dòng cảm hứng hòa vào nhau, như lãng mạn và bi tráng. Khi ấy nên nêu cả hai, nói rõ mối quan hệ giữa chúng.

Cảm hứng chủ đạo của vài tác phẩm quen trong sách giáo khoa

Bình Ngô đại cáo (Nguyễn Trãi) mang cảm hứng yêu nước và niềm tự hào dân tộc, gắn với tư tưởng nhân nghĩa “yên dân, trừ bạo”. Từ việc khẳng định nền văn hiến riêng của Đại Việt, kể tội giặc Minh, đến lúc thuật lại chiến thắng và tuyên bố hòa bình, giọng văn lúc căm giận, lúc hào hùng, nhưng mạch chung là tự hào về chính nghĩa và sức mạnh của dân tộc. Vì thế người ta hay gọi tác phẩm là một bản anh hùng ca. Câu hỏi SGK về bố cục và giọng điệu có trong bài soạn Bình Ngô đại cáo lớp 10.

Thơ mới (khoảng 1932–1945) nổi bật với cảm hứng lãng mạn: cái tôi cá nhân được nói thẳng nỗi buồn, niềm say mê, khát khao giao cảm với đời. Vội vàng của Xuân Diệu là ví dụ hay được chọn, với cảm hứng yêu đời, ham sống đến cuống quýt trước thời gian trôi; có thể đối chiếu ở phần soạn Vội vàng sách Kết nối tri thức. Muốn hiểu vì sao chữ “tôi” quan trọng với Thơ mới, đọc thêm cái tôi trữ tình trong thơ.

Tây Tiến (Quang Dũng) thường được phân tích theo hai dòng cảm hứng đan vào nhau: lãng mạn khi nhớ về thiên nhiên Tây Bắc và vẻ hào hoa của người lính, bi tráng khi nói về gian khổ và sự hi sinh. Cái chết trong bài không bi lụy mà thiêng liêng. Thông tin hoàn cảnh sáng tác có ở trang tác giả, tác phẩm Tây Tiến.

Lão Hạc (Nam Cao) cho thấy cảm hứng hiện thực đi cùng cảm hứng nhân đạo: nhà văn phơi bày cảnh nghèo đói của người nông dân trước Cách mạng, đồng thời trân trọng lòng tự trọng và tình thương con của lão Hạc.

Cảm hứng chủ đạo, chủ đề, tư tưởng và cảm xúc khác nhau ra sao?

Bốn khái niệm này đều thuộc phần nội dung của tác phẩm nên dễ viết lẫn. Bảng dưới lấy Bình Ngô đại cáo làm ví dụ chung.

Khái niệm	Trả lời câu hỏi	Phạm vi	Ví dụ với Bình Ngô đại cáo
Chủ đề	Tác phẩm nêu lên vấn đề gì?	Vấn đề cơ bản của cả tác phẩm	Tổng kết cuộc kháng chiến chống quân Minh, tuyên bố độc lập
Tư tưởng	Tác giả nghĩ gì, lí giải vấn đề ra sao?	Nhận thức, quan điểm của tác giả	Nhân nghĩa là yên dân, trừ bạo; Đại Việt là nước độc lập có văn hiến
Cảm hứng chủ đạo	Tác giả mang tâm thế cảm xúc gì suốt tác phẩm?	Trạng thái tình cảm bao trùm	Yêu nước, tự hào dân tộc, hào hùng
Cảm xúc	Ở đoạn này người viết đang cảm thấy gì?	Có thể chỉ ở một đoạn, một câu	Căm giận khi kể tội giặc, xót thương khi nói nỗi khổ của dân

Mẹo nhớ: chủ đề là “chuyện gì”, tư tưởng là “nghĩ gì về chuyện ấy”, cảm hứng là “mang lòng thế nào khi nói chuyện ấy”. Cảm xúc từng đoạn cộng lại, lọc ra phần đậm nhất, mới thành cảm hứng chủ đạo. Có đề bắt em chỉ ra ba yếu tố ấy ăn khớp với nhau thế nào; lúc đó hãy chỉ ra tư tưởng định hướng cho cảm xúc ra sao.

Riêng với bài thơ trữ tình, đề kiểm tra hay hỏi cảm xúc chủ đạo của bài thơ, tức dòng cảm xúc bao trùm của nhân vật trữ tình, và cách tìm có vài bước riêng.

Bài tập xác định cảm hứng chủ đạo

Học sinh hỏi gì về cảm hứng chủ đạo của tác phẩm?

Cảm hứng chủ đạo của tác phẩm là gì?

Đó là cảm xúc chủ yếu, mãnh liệt mà tác giả gửi vào tác phẩm, xuyên suốt từ đầu đến cuối và gắn với tư tưởng của tác giả. Nó giúp người đọc nhận ra tác giả yêu, ghét, tự hào hay xót thương điều gì.

Cách xác định cảm hứng chủ đạo nhanh nhất là gì?

Ghi lại cảm xúc ở từng đoạn, rồi tìm cảm xúc đậm nhất, trở đi trở lại và chi phối giọng điệu chung. Diễn đạt bằng một cụm danh từ chỉ cảm xúc kèm đối tượng, như “niềm tự hào về đất nước”.

Một tác phẩm có thể có hai cảm hứng chủ đạo không?

Có. Nhiều tác phẩm kết hợp hai dòng cảm hứng hòa quyện, như lãng mạn và bi tráng, hiện thực và nhân đạo. Khi làm bài, nêu cả hai và cho thấy chúng bổ sung cho nhau thế nào.

Cảm hứng chủ đạo có giống mạch cảm xúc không?

Không hẳn. Mạch cảm xúc là đường đi, sự chuyển biến của cảm xúc qua từng phần; cảm hứng chủ đạo là trạng thái chung bao trùm con đường ấy. Mạch cảm xúc có thể thay đổi, cảm hứng chủ đạo thì nhất quán.