Câu hỏi tu từ là câu mượn dáng câu hỏi nhưng người nói không cần ai trả lời; câu được dùng để khẳng định, phủ định, bộc lộ cảm xúc hoặc gợi suy nghĩ. “Ai mà chẳng thương mẹ?” thực ra là lời khẳng định: ai cũng thương mẹ. Bài này đi qua dấu hiệu, tác dụng của câu hỏi tu từ, ví dụ trong thơ ca và cách phân biệt với câu hỏi thường.
| Nghĩa | Câu mang dáng câu hỏi nhưng không nhằm hỏi, đáp án đã nằm sẵn trong câu |
| Thuộc | Biện pháp tu từ cú pháp; cũng là cách dùng gián tiếp của câu nghi vấn |
| Dấu hiệu nhận biết | Có từ để hỏi, dấu chấm hỏi, nhưng ngữ cảnh cho thấy không ai cần trả lời |
| Tác dụng chính | Nhấn mạnh, tăng cảm xúc, khơi gợi người đọc tự nghĩ |
Câu hỏi tu từ: hỏi mà không chờ đáp
Mẹ thấy con để cặp sách giữa nhà, nói: “Con định để cặp ở đây đến bao giờ?” Không đứa trẻ nào đáp “đến thứ Bảy ạ”. Ai cũng hiểu đó là lời nhắc cất cặp đi. Câu hỏi tu từ hoạt động đúng như vậy: mượn hình thức câu hỏi để nói một điều khác.
Các tài liệu Ngữ văn đều mô tả câu hỏi tu từ theo hai vế. Về hình thức, nó giống hệt câu nghi vấn: có từ để hỏi (ai, sao, đâu, bao giờ, chẳng phải… sao) và kết thúc bằng dấu chấm hỏi. Về mục đích, nó không đòi thông tin; câu trả lời hoặc đã hiển nhiên, hoặc nằm ngay trong câu. Người viết dùng nó để nói mạnh hơn, xúc động hơn so với một câu kể bình thường.
Trong họ hàng các phép tu từ, câu hỏi tu từ thuộc nhóm tu từ cú pháp, đứng cạnh điệp ngữ, đảo ngữ, liệt kê. Bức tranh chung có ở bài hệ thống phép tu từ ở trường phổ thông.
Ba dấu hiệu để nhận ra một câu hỏi tu từ
- Có hình thức nghi vấn. Từ để hỏi, ngữ điệu hỏi, dấu chấm hỏi ở cuối (đôi khi là dấu chấm than hoặc chấm lửng khi cảm xúc dâng cao).
- Không có ai cần trả lời. Người nói không chờ thông tin. Trong thơ, câu hỏi có khi hướng vào trời đất, vào quá khứ, vào chính mình.
- Thay được bằng câu kể hoặc câu cảm. Thử chuyển câu hỏi thành câu khẳng định/phủ định mà nghĩa cơ bản vẫn giữ, chỉ mất bớt sức nặng cảm xúc, thì đó là câu hỏi tu từ. “Ai mà chẳng thương mẹ?” → “Ai cũng thương mẹ.”
Phép thử thứ ba là nhanh nhất khi làm bài. Câu hỏi thật thì chuyển kiểu đó sẽ hỏng nghĩa: “Mấy giờ rồi?” không đổi được thành câu kể nào mà không mất mục đích hỏi.
Câu hỏi tu từ dùng vào những việc gì
Tùy ngữ cảnh, một câu hỏi kiểu này gánh được nhiều việc khác nhau.
- Khẳng định: “Có công việc gì mà chẳng cần kiên trì?” (= việc gì cũng cần kiên trì).
- Phủ định: “Học hành kiểu ấy thì đỗ làm sao được?” (= không thể đỗ).
- Bộc lộ cảm xúc: tiếc nuối, xót xa, trách móc, ngạc nhiên. Đây là kiểu gặp nhiều nhất trong thơ.
- Đề nghị, nhắc nhở nhẹ nhàng: “Em có thể nói nhỏ một chút được không?” Ở đây câu hỏi làm việc của một câu mang ý cầu khiến, đề nghị nhưng mềm hơn, lịch sự hơn.
- Mở vấn đề: trong văn nghị luận hay bài thuyết trình, câu hỏi đặt ở đầu đoạn để kéo người nghe vào: “Vì sao người trẻ ngại đọc sách?”
Khi đề yêu cầu nêu tác dụng, nên trả lời hai lớp: lớp chung (nhấn mạnh, tăng sức biểu cảm, gây chú ý) và lớp riêng gắn với câu đang xét (nhấn mạnh điều gì, bộc lộ cảm xúc gì của ai).
Đọc thơ, nên tự hỏi những câu hỏi ấy được cất lên từ ai, tức là đi tìm nhân vật trữ tình của bài thơ.
Câu hỏi tu từ trong ca dao, Truyện Kiều và thơ Hàn Mặc Tử
Ca dao than thân có câu quen thuộc:
Ai làm cho bể kia đầy,
Cho ao kia cạn, cho gầy cò con?
Không ai trả lời được, và người hát cũng chẳng chờ. Câu hỏi là tiếng than cho thân cò, cũng là thân người lao động nghèo; xa hơn, nó ngầm hỏi tội những thế lực làm cuộc đời chênh lệch. Hỏi mà không có lời đáp nên nỗi oan càng day dứt. Muốn đọc thêm những lời than như thế, xem tuyển những câu ca dao than thân, tình nghĩa.
Trong đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích, Nguyễn Du để Kiều nghĩ về cha mẹ:
Xót người tựa cửa hôm mai,
Quạt nồng ấp lạnh những ai đó giờ?
Kiều không hỏi để biết ai đang chăm cha mẹ. Câu hỏi bộc lộ nỗi lo và nỗi day dứt của người con không thể ở bên phụng dưỡng. Đoạn trích đầy đủ được giới thiệu ở bài tác giả, bố cục đoạn Kiều ở lầu Ngưng Bích.
Hàn Mặc Tử mở đầu Đây thôn Vĩ Dạ bằng câu hỏi “Sao anh không về chơi thôn Vĩ?” và khép bài bằng “Ai biết tình ai có đậm đà?”. Câu đầu vừa như lời mời, vừa như lời trách nhẹ; câu cuối là nỗi hoài nghi, cô đơn của người đứng ngoài cuộc đời. Hai câu hỏi đóng mở bài thơ, cho thấy câu hỏi tu từ có thể làm khung cho cả một tác phẩm. Bài thơ này nằm trong chương trình lớp 11–12, có thể xem phần soạn Đây thôn Vĩ Dạ ở sách Ngữ văn 12.
Thơ hiện đại cũng dùng nhiều. Trong Nhớ rừng của Thế Lữ, con hổ kêu lên “Than ôi! Thời oanh liệt nay còn đâu?”: câu hỏi chất chứa tiếc nuối, không chờ ai trả lời.
Câu hỏi tu từ khác câu nghi vấn thường ở chỗ nào
Để phân biệt câu hỏi tu từ và câu nghi vấn dùng để hỏi thật, đặt chúng cạnh nhau theo từng tiêu chí.
| Tiêu chí | Câu nghi vấn thường (hỏi thật) | Câu hỏi tu từ |
|---|---|---|
| Mục đích | Muốn biết thông tin còn thiếu | Khẳng định, phủ định, bộc lộ cảm xúc, nhắc nhở |
| Người hỏi đã biết đáp án? | Chưa | Đã biết, hoặc đáp án không quan trọng |
| Cần người nghe trả lời? | Có | Không |
| Đổi sang câu kể | Mất nghĩa | Vẫn giữ nghĩa, chỉ giảm sắc thái |
| Ví dụ (tự đặt) | “Bạn học lớp nào?” | “Bạn bè với nhau, giúp một chút có sao đâu?” |
Lưu ý: hình thức giống nhau hoàn toàn, nên phải dựa vào ngữ cảnh. Cùng câu “Mấy giờ rồi?” hỏi người lạ ngoài đường là câu hỏi thật; mẹ nói khi con dậy muộn lại thành lời nhắc. Về cách đặt câu hỏi đúng ngữ pháp, có bài riêng cách đặt câu hỏi đúng trong tiếng Việt.
Luyện tay với câu hỏi tu từ
Câu 1: Câu nào là câu hỏi tu từ? (a) “Cậu đã làm bài tập Toán chưa?” (b) “Chẳng lẽ cậu quên sinh nhật mẹ rồi sao?”
Đáp án: Câu (b). Người nói chẳng chờ lời đáp, chỉ bày tỏ sự ngạc nhiên, trách nhẹ. Câu (a) là câu hỏi thật, người hỏi cần biết thông tin.
Câu 2: Chuyển câu hỏi tu từ “Có ai lại không yêu quê hương mình?” thành câu kể.
Đáp án: “Ai cũng yêu quê hương mình.” Câu hỏi tu từ ban đầu mang ý khẳng định, nghe mạnh và tha thiết hơn câu kể.
Câu 3: Nêu tác dụng của câu hỏi trong ca dao “Ai làm cho bể kia đầy, / Cho ao kia cạn, cho gầy cò con?”
Đáp án: Câu hỏi tu từ là lời than về thân phận nhỏ bé, khổ cực của con cò, tượng trưng cho người lao động; đồng thời ngầm tố cáo những bất công trong xã hội cũ. Câu hỏi không lời đáp làm nỗi xót xa thêm day dứt.
Câu 4: Viết một câu hỏi tu từ dùng để đề nghị bạn cùng bàn giữ trật tự.
Đáp án gợi ý: “Mình nói nhỏ một chút cho cả lớp nghe cô giảng được không?” Câu mang hình thức hỏi nhưng thực chất là lời đề nghị lịch sự.
Thêm vài câu hỏi thật về câu hỏi tu từ
Muốn lấy ví dụ về câu hỏi tu từ thì chọn câu nào?
Là câu hỏi không nhằm lấy câu trả lời mà để khẳng định, phủ định hoặc bộc lộ cảm xúc. Ví dụ: “Sao anh không về chơi thôn Vĩ?” (Hàn Mặc Tử) hay câu đời thường “Học thế này thì ai chịu nổi?”.
Tác dụng của câu hỏi tu từ là gì?
Nó nhấn mạnh ý muốn nói, tăng sức biểu cảm, gây chú ý và buộc người đọc tự nghĩ. Khi làm bài, nhớ gắn tác dụng với nội dung cụ thể của câu thơ, câu văn đang phân tích.
Có xếp câu hỏi tu từ vào biện pháp tu từ không?
Có. Câu hỏi tu từ được xếp vào nhóm biện pháp tu từ cú pháp, cùng với điệp ngữ, đảo ngữ, liệt kê. Đề đọc hiểu hay hỏi “chỉ ra biện pháp tu từ” và câu hỏi tu từ là một đáp án hợp lệ.
Có phải câu hỏi tu từ nào cũng kết thúc bằng dấu chấm hỏi?
Thường là có. Đôi khi cảm xúc mạnh, người viết dùng dấu chấm than hoặc dấu chấm lửng; nhận diện vẫn dựa trên hình thức hỏi và mục đích không cần trả lời.