Đối tượng trữ tình là người, sự vật, cảnh vật hay điều mà cảm xúc trong bài thơ hướng tới: người được nhớ, được thương, được ngợi ca hoặc bị trách móc. Nếu nhân vật trữ tình trả lời câu “ai đang cảm xúc”, thì đối tượng trữ tình trả lời câu “cảm xúc ấy dành cho ai, cho cái gì”. Đề đọc hiểu hỏi “đối tượng trữ tình là ai” hay “xác định đối tượng trữ tình” đều xoay quanh chỗ này.
| Khái niệm | Đối tượng mà chủ thể trữ tình hướng tình cảm, suy tư tới |
| Thuộc | Lí luận văn học, phần đọc hiểu thơ trữ tình (Ngữ văn 6–12) |
| Có thể là | Một con người, thiên nhiên, quê hương, một kỉ niệm, một ý niệm trừu tượng |
| Dấu hiệu nhận biết | Lời gọi, đại từ ngôi thứ hai, hình ảnh được nhắc đi nhắc lại, nhan đề |
Đối tượng trữ tình: cảm xúc hướng về đâu?
Mọi cảm xúc đều có hướng. Ta nhớ một ai đó, thương một nơi nào đó, tiếc một điều gì đó. Thơ trữ tình cũng vậy: bên cạnh người đang nói ra cảm xúc luôn có một phía nhận lấy cảm xúc ấy. Phía đó được gọi là đối tượng trữ tình.
Các tài liệu ôn tập Ngữ văn hiểu khái niệm này khá thống nhất: đó là cái đích mà nỗi nhớ, niềm vui, sự day dứt của người trong bài thơ nhắm tới. Có bài nó là một người rất cụ thể có tên có tuổi; có bài nó là một dòng sông, một mùa thu; có bài lại là thứ không cầm nắm được như tuổi trẻ hay thời gian đang trôi.
Khái niệm này không đứng riêng một mình. Muốn tìm nó, gần như lúc nào cũng phải tìm trước người đang cất tiếng trong bài thơ, rồi lần theo ánh nhìn, lời gọi của người ấy. Cả hai cùng nằm trong một hệ khái niệm rộng hơn của phương thức trữ tình và thơ trữ tình.
Người nói, người được nói tới và người viết
Học sinh hay gộp ba vai này làm một, nhất là khi bài thơ xưng “tôi”. Bảng dưới đây tách riêng từng vai.
| Khái niệm | Câu hỏi để tìm | Ví dụ: Bếp lửa (Bằng Việt) |
|---|---|---|
| Tác giả | Ai viết ra bài thơ? | Nhà thơ Bằng Việt |
| Nhân vật trữ tình (chủ thể trữ tình) | Ai đang bộc lộ cảm xúc? | Người cháu đi xa nhớ về tuổi thơ |
| Đối tượng trữ tình | Cảm xúc ấy hướng tới ai, cái gì? | Người bà, cùng hình ảnh bếp lửa gắn với bà |
| Cảm xúc chủ đạo | Người nói cảm thấy gì? | Nhớ thương, biết ơn bà |
Hai dòng giữa là cặp dễ đảo nhất. Một mẹo nhớ: nhân vật trữ tình là chủ ngữ của cảm xúc (“cháu nhớ”), còn đối tượng trữ tình là bổ ngữ (“nhớ bà”).
Ba cách lần ra đối tượng trữ tình
- Nghe lời gọi. Các đại từ ngôi thứ hai và lời gọi (“bác”, “em”, “mẹ ơi”, “hỡi”, “ơi”) thường chỉ thẳng vào người được nói tới. Bài thơ xưng “tôi” mà gọi “em” thì “em” rất có thể là đối tượng trữ tình.
- Đếm hình ảnh lặp lại. Thứ được nhắc đi nhắc lại, nhất là khi đứng ở nhan đề, thường là tâm điểm của cảm xúc. Nhan đề như “Bếp lửa”, “Sang thu” đã gợi ý gần đủ.
- Đặt câu “ai/cái gì”. Viết ra câu: “Nhân vật trữ tình nhớ/thương/ca ngợi/trách … “. Chỗ trống trong câu ấy chính là đối tượng trữ tình.
Bài thơ không có lời gọi nào vẫn có đối tượng trữ tình. Thơ tả cảnh thường để cảnh vật làm đối tượng, còn người ngắm cảnh lặng lẽ đứng phía sau.
Những dạng đối tượng trữ tình thường gặp
- Một con người cụ thể: người thân (bà, mẹ, cha), bạn bè, người yêu, một vị lãnh tụ, một người lính.
- Thiên nhiên, cảnh vật: mùa thu, dòng sông, ánh trăng, một làng quê.
- Quê hương, đất nước: cảm xúc dành cho một vùng đất hay cả một dân tộc.
- Ý niệm trừu tượng: tuổi trẻ, thời gian, tình yêu, sự sống ngắn ngủi.
- Chính mình: có bài thơ tự bạch, nhân vật trữ tình vừa nói vừa là đối tượng của nỗi buồn, nỗi giận của mình.
Một bài thơ cũng có thể có hơn một đối tượng. Bếp lửa vừa hướng về bà vừa hướng về hình ảnh bếp lửa; hai thứ quấn vào nhau đến mức tách ra là mất nghĩa.
Soi đối tượng trữ tình trong mấy bài thơ quen
Khóc Dương Khuê: tiếng gọi một người bạn đã khuất
Bác Dương thôi đã thôi rồi,
Nước mây man mác ngậm ngùi lòng ta.
Người nói là “ta”, nhà thơ già vừa nghe tin bạn mất. Đối tượng trữ tình là “bác Dương”, người bạn thân thiết đã gắn bó với ông từ thuở cùng đỗ đạt. Tiếng gọi “bác” ở ngay chữ đầu bài cho thấy cảm xúc hướng thẳng tới người đã khuất, như thể ông vẫn đang trò chuyện với bạn. Có thể đọc lại toàn văn trong phần soạn bài thơ khóc bạn Dương Khuê.
Bạn đến chơi nhà: người bạn trở thành trung tâm
Cũng của Nguyễn Khuyến, nhưng giọng vui hơn. Cả bài kể nhà không có gì để đãi, mà người được nói tới vẫn là “bác”, người bạn lâu ngày mới ghé. Đối tượng trữ tình là người bạn, còn cảm xúc là niềm vui, sự quý trọng một tình bạn không cần mâm cao cỗ đầy. Câu kết gói lại cả bài vào hai chữ “ta với ta”. Xem thêm phần trả lời câu hỏi bài Bạn đến chơi nhà.
Nhớ rừng: cái bẫy quen thuộc
Nhiều bài giải ghi “đối tượng trữ tình là con hổ”, nhưng đọc kĩ sẽ thấy con hổ là người nói, tức nhân vật trữ tình mà Thế Lữ nhập vai. Thứ con hổ nhớ, tiếc, khao khát mới là đối tượng: cảnh rừng đại ngàn với những đêm vàng, ngày mưa, bình minh, hoàng hôn ngày trước. Đặt cạnh đó là cảnh vườn bách thú tầm thường mà nó khinh ghét. Chỗ này đáng ghi nhớ vì đề kiểm tra hay hỏi đúng bài này; phần soạn Nhớ rừng theo sách Chân trời sáng tạo có phân tích từng đoạn.
Bốn câu luyện xác định đối tượng trữ tình
Câu 1: Đọc hai câu thơ tự đặt: “Mẹ ơi, chiều nay con lại nhớ / Đôi bàn tay gầy giữa nắng trưa”. Xác định nhân vật trữ tình và đối tượng trữ tình.
Đáp án: Nhân vật trữ tình là người con (xưng “con”). Đối tượng trữ tình là người mẹ, gợi ra qua lời gọi “Mẹ ơi” và hình ảnh “đôi bàn tay gầy”.
Câu 2: Trong bài Khóc Dương Khuê, vì sao có thể khẳng định đối tượng trữ tình là người bạn đã mất chứ không phải chính nhà thơ?
Đáp án: Vì cảm xúc thương tiếc hướng về “bác Dương”: nhà thơ gọi bạn, nhắc kỉ niệm chung, kể những lần gặp gỡ. Nhà thơ (“ta”) là người bộc lộ cảm xúc, tức nhân vật trữ tình.
Câu 3: Một bạn viết “Đối tượng trữ tình trong Nhớ rừng là con hổ”. Nhận xét câu trả lời ấy.
Đáp án: Chưa đúng. Con hổ là nhân vật trữ tình vì bài thơ là lời con hổ. Đối tượng trữ tình là cảnh núi rừng tự do ngày trước (mà hổ nhớ tiếc), đối lập với cảnh vườn bách thú hiện tại (mà hổ chán ghét).
Câu 4: Đọc khổ thơ tự đặt không có đại từ nhân xưng: “Sông quê chiều nay đầy nắng / Con đò cũ vẫn nằm im / Bờ tre nghiêng nghiêng như đợi”. Đối tượng trữ tình là gì? Dựa vào đâu?
Đáp án: Đối tượng trữ tình là cảnh sông quê (dòng sông, con đò, bờ tre). Dù không có đại từ, ta nhận ra qua việc mọi hình ảnh đều thuộc về một cảnh vật và được tả bằng giọng thương mến (“vẫn nằm im”, “như đợi”), cho thấy một người đang nhìn quê với nỗi nhớ.
Đối tượng trữ tình trong đề đọc hiểu
Đối tượng trữ tình là ai trong một bài thơ?
Đó là người hoặc vật mà cảm xúc của bài thơ hướng tới. Có thể là một con người, nhưng không bắt buộc: thiên nhiên, quê hương, một ý niệm như thời gian cũng làm đối tượng trữ tình được. Khi trả lời nên nêu kèm căn cứ trong văn bản.
Đối tượng trữ tình khác nhân vật trữ tình ra sao?
Nhân vật trữ tình là người bộc lộ cảm xúc; đối tượng trữ tình là phía nhận cảm xúc ấy. Trong câu “con nhớ mẹ”, “con” là nhân vật trữ tình, “mẹ” là đối tượng trữ tình.
Đối tượng trữ tình có thể trùng với nhân vật trữ tình không?
Có. Ở những bài thơ tự bạch, người nói tự nhìn lại mình, buồn cho mình hoặc tự nhắc mình. Khi ấy nhân vật trữ tình vừa là người cảm xúc vừa là đối tượng của cảm xúc.
Cách xác định đối tượng trữ tình nhanh khi làm bài là gì?
Tìm nhân vật trữ tình trước, rồi đặt câu “người ấy đang nhớ, thương, ca ngợi hay trách ai, cái gì?”. Lời gọi, đại từ ngôi thứ hai, hình ảnh lặp lại và nhan đề là những căn cứ nên trích dẫn khi trình bày.