Soạn bài Đây thôn Vĩ Dạ (Hàn Mặc Tử) – Ngữ văn 11 Cánh diều (trang 41–42)

Trả lời: So sánh màu lá vườn với ngọc là lấy một thứ quý giá, trong và có ánh để tả cây cỏ. Màu xanh ấy không đứng yên mà được nắng sớm chiếu vào, như phát sáng từ bên trong lá còn đọng sương. Thêm từ cảm thán “mướt quá” đứng trước, dòng thơ thành một tiếng reo: người nhìn ngỡ ngàng trước vẻ đẹp non tơ, sạch sẽ của khu vườn – vẻ đẹp mà người đang bệnh tật, xa Huế càng thấy quý.

Trả lời: Theo lẽ thường, gió thổi thì mây bay, gió và mây đi cùng chiều. Dòng thơ “Gió theo lối gió, mây đường mây” lại tách đôi chúng: dấu phẩy cắt câu thành hai vế, mỗi vế một hướng. Cái nghịch lí ấy không thuộc về thiên nhiên mà thuộc về cảm giác của người nhìn: mọi thứ đang rời nhau, kể cả những gì vốn gắn bó. Đó là dự cảm chia lìa của một người biết mình đang dần bị tách khỏi cuộc đời.

Trả lời: “Ở đây” là không gian của chính chủ thể trữ tình – nơi người đang nằm bệnh, xa thôn Vĩ, chỉ có sương khói làm mờ cả bóng người. Nó vừa là nơi chốn thật (chốn cô quạnh của người bệnh), vừa là không gian tâm tưởng mờ mịt, không nhìn rõ ai và không chắc ai còn nhớ mình. Đặt cạnh nhan đề Đây thôn Vĩ Dạ sẽ thấy hai chữ “đây” chỉ hai thế giới khác nhau: một bên là thôn Vĩ đầy nắng, một bên là chốn mờ sương của người ở xa.

Bức tranh thôn Vĩ ở khổ 1 có đặc điểm gì? Bức tranh đó được nhìn từ con mắt của ai? Qua đó, ta thấy được tâm trạng gì của nhân vật trữ tình?

Trả lời:

• Đặc điểm: bức tranh buổi sớm, rất nhiều ánh sáng và màu xanh. Điệp từ nắng trong “Nhìn nắng hàng cau nắng mới lên” dồn ánh sáng lên ngọn cau – thứ nắng đầu tiên, tinh khôi. Khu vườn mượt, xanh như ngọc. Con người chỉ hiện ra một phần: khuôn mặt chữ điền phúc hậu thấp thoáng sau lá trúc. Cảnh đẹp, người hiền, nhưng tất cả đều hơi xa và có gì đó khuất lấp.
• Con mắt nhìn: đó là con mắt của nhân vật trữ tình – người được hỏi “anh” ở dòng đầu, đang nhớ về thôn Vĩ từ một nơi xa. Bức tranh được dựng bằng kí ức và tưởng tượng chứ không phải cảnh đang đứng trước mặt; vì thế mới có chữ “Nhìn” đầy chủ động như người đang cố hình dung lại.
• Tâm trạng: nhớ thương, khao khát trở về và say mê vẻ đẹp thôn Vĩ; đồng thời có một chút ngậm ngùi, mặc cảm. Đại từ phiếm chỉ ai trong “Vườn ai” và lá trúc “che ngang” cho thấy người nhìn tự đặt mình bên ngoài: cảnh và người ấy đẹp nhưng không thuộc về mình.

Bức tranh thiên nhiên ở khổ 2 có điểm nào khác so với khổ 1? Sự khác biệt đó cho biết điều gì về tâm trạng, tình cảm của nhân vật trữ tình?

Trả lời:

• Khác về thời gian và ánh sáng: khổ 1 là nắng sớm; khổ 2 chuyển sang chiều tối rồi đêm trăng, ánh sáng không còn rực rỡ mà dịu, lạnh.
• Khác về không gian: từ khu vườn gần gũi chuyển ra dòng sông, gió, mây – rộng hơn nhưng trống hơn.
• Khác về trạng thái: khổ 1 tươi tắn, đầy sức sống; khổ 2 chia lìa (gió một ngả, mây một ngả), dòng nước mang nỗi buồn của người, hoa bắp chỉ lay khẽ. Cảnh còn nửa thực nửa mộng với con thuyền đậu trên “bến sông trăng”.
• Tâm trạng bộc lộ: niềm vui nhớ về thôn Vĩ đã nhường chỗ cho nỗi buồn và dự cảm chia xa. Câu hỏi “Có chở trăng về kịp tối nay?” cho thấy nhân vật trữ tình vẫn hi vọng, vẫn chờ một điều tốt đẹp đến với mình, nhưng chữ kịp lộ ra nỗi lo: thời gian của mình không còn nhiều, sợ điều mong chờ đến muộn.

Trả lời: Mỗi khổ thơ khép lại hoặc mở ra bằng một câu hỏi, và ba câu hỏi này là ba trụ đỡ của cả bài:

• Khổ 1 mở bằng câu hỏi vừa trách vừa mời: “Sao anh không về chơi thôn Vĩ?” – có thể nghe như lời cô gái thôn Vĩ, hoặc như nhà thơ đang tự vấn.
• Khổ 2 khép bằng câu hỏi mong chờ mà thấp thỏm: “Có chở trăng về kịp tối nay?”
• Khổ 3 khép bằng câu hỏi hoài nghi: “Ai biết tình ai có đậm đà?” – hai chữ ai làm cả người hỏi lẫn người được hỏi đều nhoè đi.

⇒ Bài thơ được cấu tứ theo dòng tâm tưởng chứ không theo một cảnh liền mạch: từ một lời mời gọi, nhân vật trữ tình nhớ về thôn Vĩ (thực), rồi trôi sang dòng sông trăng (thực – mộng), cuối cùng chìm vào cõi sương khói của chính mình (mộng). Ba câu hỏi đánh dấu ba bước lùi xa dần khỏi thôn Vĩ, đồng thời là ba bước đi sâu vào nỗi cô đơn. Các khổ thơ tưởng rời rạc nhưng được nối bằng mạch cảm xúc ấy – một cách cấu tứ rất hiện đại so với thơ cùng thời.

Trong bài Nhớ thương, Hàn Mặc Tử khắc hoạ tâm trạng của người cung nữ thông qua hình ảnh đối lập giữa “ngoài kia” và “trong đây”:

Ngoài kia xuân đã thắm duyên chưa
Trời ở trong đây chẳng có mùa
Không có niềm trăng và ý nhạc
Có người cung nữ nhớ thương vua

Theo em, sự đối lập không gian được thể hiện thế nào trong Đây thôn Vĩ Dạ? Ý nghĩa của sự đối lập này là gì?

Trả lời:

• Hai không gian đối lập:
  • Thôn Vĩ – tương ứng với “ngoài kia”: nắng mới, vườn xanh, hàng cau, lá trúc, dòng sông, con thuyền, ánh trăng, con người phúc hậu. Đó là không gian của sự sống, của ánh sáng và tình người.
  • “Ở đây” – tương ứng với “trong đây”: chỉ có sương khói, bóng người mờ đi, người thương thành “khách đường xa”, áo trắng đến mức “nhìn không ra”. Đó là không gian khép kín, nhạt nhoà, cô quạnh.
• Cách thể hiện: sự đối lập không nói thẳng mà hiện dần qua ba khổ – ánh sáng giảm từ nắng xuống trăng rồi đến sương; khoảng cách tăng từ “về chơi” đến “đường xa”; màu sắc từ xanh ngọc chuyển sang trắng nhoè.
• Ý nghĩa: giống người cung nữ trong Nhớ thương bị giam trong cung cấm nhìn ra mùa xuân bên ngoài, nhân vật trữ tình trong Đây thôn Vĩ Dạ là người bị bệnh tật ngăn cách khỏi cuộc đời, chỉ còn nhìn về thế giới tươi đẹp kia bằng nỗi nhớ. Sự đối lập vừa làm nổi bật vẻ đẹp của cuộc sống bên ngoài, vừa làm thấm thía bi kịch của người phải đứng ngoài nó. Càng thấy thôn Vĩ đẹp, nỗi cô đơn ở “đây” càng sâu – và tình yêu đời của nhà thơ càng lộ rõ.

Trả lời: Em chọn hình ảnh trăng ở khổ 2: “Thuyền ai đậu bến sông trăng đó / Có chở trăng về kịp tối nay?”

• Nhận diện: trăng ở đây không chỉ là ánh trăng soi sông Hương. Trăng tràn xuống thành cả “bến sông trăng”, lại có thể được thuyền chở đi như một món hàng. Hình ảnh đã vượt khỏi cảnh thực để trở thành biểu tượng.
• Ý nghĩa tượng trưng: trăng là cái đẹp, là tình yêu, niềm vui sống, là sự giao cảm mà nhân vật trữ tình mong được trao tới. Trong thơ Hàn Mặc Tử, trăng xuất hiện dày đặc như một người bạn, một nơi gửi lòng; ở bài này trăng gắn với người thôn Vĩ và với hạnh phúc ở ngoài tầm tay.
• Tác dụng với nội dung: nhờ biểu tượng trăng, khát vọng của nhân vật trữ tình được nói ra một cách kín đáo mà đẹp: không đòi gặp, chỉ mong một con thuyền chở trăng về. Câu hỏi “kịp tối nay” vì thế mang hai lớp nghĩa – mong trăng đến kịp đêm nay và lo cuộc đời mình không chờ được lâu. Biểu tượng làm dòng sông Huế trở thành dòng sông mộng, chuẩn bị cho không gian sương khói ở khổ cuối.

Em cũng có thể chọn yếu tố khác như “sương khói” (tượng trưng cho khoảng cách mờ mịt giữa người với người) hay màu áo trắng (vẻ đẹp tinh khiết nhưng xa vời) và phân tích theo cùng cách: chỉ ra hình ảnh – nghĩa biểu tượng – tác dụng làm rõ tâm trạng.

Sự day dứt về thân phận như bị bỏ rơi, bị quên lãng của chủ thể trữ tình gợi cho em cảm xúc gì? Hãy viết một đoạn văn (khoảng 8 – 10 dòng) trình bày cảm xúc đó.

Trả lời: Gợi ý: nêu cảm xúc chính (thương cảm, xót xa, trân trọng), chỉ ra chi tiết thơ khơi dậy cảm xúc, liên hệ hoàn cảnh nhà thơ và rút ra suy nghĩ của bản thân.

Đoạn văn tham khảo: Đọc đến dòng “Ai biết tình ai có đậm đà?”, em thấy lòng mình chùng xuống. Người hỏi câu ấy từng được mời “về chơi thôn Vĩ”, từng nhìn thấy nắng hàng cau và khu vườn xanh như ngọc, vậy mà giờ chỉ còn là “khách đường xa” đứng trong sương khói. Em thương nhà thơ vì nỗi sợ bị lãng quên của ông không phải tưởng tượng: bệnh tật đã đẩy ông ra rìa cuộc sống, bạn bè và người thương đều ở xa. Điều làm em xúc động nhất là ngay cả khi tuyệt vọng, ông vẫn không oán giận ai mà chỉ khẽ hỏi, vẫn mong một con thuyền chở trăng về kịp. Nỗi day dứt ấy nhắc em rằng quanh mình cũng có những người đang lặng lẽ cô đơn – người ốm, người già, người bạn bị xa lánh. Một lời hỏi thăm đúng lúc đôi khi chính là con thuyền chở trăng mà họ chờ đợi.