Soạn bài Gió lạnh đầu mùa (Thạch Lam) – Ngữ văn 8 Cánh diều (trang 18–24)

Trả lời: Nhan đề gợi thời điểm chuyển mùa – cơn gió lạnh đầu tiên của mùa đông. Bối cảnh là một làng quê nghèo ở Bắc Bộ, buổi sáng mùa đông đến đột ngột; gió bấc thổi mạnh, trời rét. Cái lạnh của thời tiết là cái nền để làm nổi bật hơi ấm của tình người trong truyện.

Trả lời: Sơn thức dậy thấy lạnh, phải rúc tay vào chăn; mọi người trong nhà đã mặc áo rét; chị Lan ngồi quạt lò, mẹ pha ấm chè nóng; bầu trời xám, gió bấc thổi vào cành lá khô xào xạc; ngoài chợ, lũ trẻ con nhà nghèo môi tím lại, run lên cầm cập.

Trả lời: Chiếc áo bông cũ vốn của Duyên – đứa em gái Sơn qua đời năm lên bốn. Mỗi lần nhắc tới áo, mẹ Sơn lại rơm rớm nước mắt, vì đó là kỉ vật của đứa con đã khuất. Chi tiết này chuẩn bị cho tình huống sau: chị em Sơn đem chính chiếc áo ấy cho Hiên, khiến hai chị em lo bị mẹ mắng.

Trả lời: Sơn được mặc áo ấm, đẹp, lòng thấy vui vẻ, hãnh diện; cậu bé ngắm nghía bộ quần áo, xoay người cho chị xem rồi hăm hở chạy ra chợ chơi. Dáng vẻ hồn nhiên, nhanh nhảu của một đứa trẻ được cưng chiều.

Trả lời: Lũ trẻ nghèo quý mến chị em Sơn vì hai chị em hiền lành, không kiêu ngạo, hay chơi với chúng nên chúng vui khi gặp. Nhưng chị em Sơn là con nhà khá giả, quần áo đẹp đẽ, nên lũ trẻ tự ti, giữ khoảng cách, không dám xô tới thân mật như với nhau.

Trả lời: Bọn trẻ trầm trồ khen áo của Sơn đẹp, nói rằng áo ấy chắc nhiều tiền, có đứa còn khoe áo của nhà mình. Lời nói vừa ngưỡng mộ, vừa thèm muốn, vừa có chút ganh đua trẻ con; cũng cho thấy cuộc sống thiếu thốn của chúng.

Trả lời: Hiên là con bé hàng xóm, nép mình bên cột quán trong chiếc áo cũ rách bươm, gió lùa vào lưng, vào tay; nhà rất nghèo, mẹ làm nghề mò cua bắt ốc nên không có tiền may áo mới cho con. Hoàn cảnh ấy khiến Sơn động lòng thương.

Trả lời: Vì Sơn vừa nghĩ ra và làm được một việc tốt: cùng chị quyết định đem chiếc áo bông cũ cho Hiên để bạn khỏi rét. Niềm vui khi giúp đỡ người khác làm Sơn thấy lòng ấm lên giữa ngày gió lạnh – hơi ấm của lòng tốt.

Trả lời: Biết đứa em họ định đem chuyện đi mách mẹ, Sơn buông đũa đứng bật dậy, van vú chỉ cách; hai chị em cuống cuồng đi tìm Hiên khắp chợ, đến tận nhà, ra cả ngoài đồng mà chẳng thấy; Lan trách em, Sơn cãi lại; đến chiều, hai chị em nắm tay nhau rón rén, khép nép về nhà.

Trả lời: Vì đó là kỉ vật của bé Duyên – đứa con mẹ đã mất – mẹ rất quý, nhắc tới là xúc động; vả lại hai chị em tự ý lấy đồ trong nhà đem cho người khác mà không xin phép mẹ.

Trả lời: Mẹ Hiên thấy con mặc áo của cậu Sơn liền vội mang áo sang trả, nói rằng biết cậu đùa nên phải đem lại. Câu nói thể hiện một người mẹ nghèo nhưng tự trọng, thật thà, biết điều, không muốn nhận của người khác khi chưa được người lớn đồng ý, lại tế nhị đỡ lời cho bọn trẻ.

Trả lời: Hai chị em tưởng sẽ bị mắng, nhưng mẹ Sơn chẳng hề giận, lại đưa mẹ Hiên năm hào bảo cầm về may áo cho con, xong âu yếm gọi hai con lại, khen các con đáng quý. Kết thúc bất ngờ mà ấm áp, cho thấy tấm lòng hiền hậu, độ lượng của người mẹ và lan tỏa tình thương trong câu chuyện.

Hãy tóm tắt nội dung chính của truyện Gió lạnh đầu mùa. Xét về cốt truyện, văn bản Gió lạnh đầu mùa (Thạch Lam) và Tôi đi học (Thanh Tịnh) có gì giống nhau?

Trả lời:

• Tóm tắt: Gió bấc tràn về báo hiệu mùa đông. Sơn cùng chị gái là Lan diện áo ấm đi chơi chợ cùng lũ trẻ trong xóm. Gặp Hiên run rẩy vì thiếu áo, Sơn rủ chị lấy chiếc áo bông của Duyên – em gái đã mất – tặng bạn. Nghe tin đứa em họ sẽ đi mách, hai chị em hốt hoảng tìm Hiên để lấy lại áo nhưng không gặp. Chiều đến, về tới nhà, hai đứa bắt gặp mẹ Hiên đang trả lại chiếc áo. Mẹ Sơn không trách mắng, còn đưa tiền cho mẹ Hiên may áo mới cho con, rồi trìu mến ôm hai con.
• Điểm giống về cốt truyện: cả hai truyện đều có cốt truyện đơn giản, ít sự kiện, hầu như không có biến cố; sức hấp dẫn nằm ở những cảm xúc, tâm trạng tinh tế của nhân vật trước những việc nhỏ bình thường (ngày đầu đi học; cho chiếc áo); đều đậm chất trữ tình.

Trả lời:

• Chi tiết: mùa đông đến đột ngột, gió bấc thổi lạnh buốt; chợ quê vắng, quán hàng trơ trọi giữa gió; lũ trẻ con nhà nghèo quần áo rách, môi tím lại, run cầm cập; Hiên co ro bên cột quán trong manh áo rách; mẹ Hiên mò cua bắt ốc, không có tiền may áo.
• Bối cảnh cho biết: cuộc sống ở làng quê nghèo trước Cách mạng tháng Tám: nhiều gia đình thiếu thốn, trẻ em không đủ áo ấm; sự chênh lệch giàu nghèo hiện rõ, nhưng con người vẫn biết thương yêu, chia sẻ với nhau.

Trả lời:

Chi tiết xúc động nhất (gợi ý): Sơn thì thầm đề nghị chị đem cái áo bông cũ cho Hiên. Em xúc động vì một cậu bé được sống đủ đầy đã biết đặt mình vào hoàn cảnh của bạn nghèo, tấm lòng thương người ấy hồn nhiên mà đẹp đẽ.

Nhận xét về thái độ và cách ứng xử của hai bà mẹ (mẹ Sơn và mẹ Hiên) trong phần cuối của truyện. Theo em, vì sao mẹ Sơn lại không hài lòng khi chị em Sơn cho Hiên chiếc áo bông ấy?

Trả lời:

• Mẹ Hiên: túng thiếu mà vẫn giữ lòng tự trọng, thật thà; tự mang áo sang trả, nói khéo để giữ thể diện cho bọn trẻ và cho gia đình Sơn.
• Mẹ Sơn: lúc đầu nghiêm nghị hỏi các con vì sao tự tiện đem áo cho; nhưng khi biết hoàn cảnh nhà Hiên thì đưa tiền giúp may áo mới, rồi âu yếm khen các con. Đó là người mẹ nghiêm khắc mà nhân hậu, biết dạy con và biết thương người.
• Vì sao mẹ Sơn không hài lòng: đó là món đồ gợi nhớ đứa con gái đã khuất, mẹ muốn giữ lại; hơn nữa các con tự ý lấy đồ trong nhà mà không hỏi ý người lớn. Mẹ không trách lòng tốt của con mà muốn con biết hỏi ý kiến cha mẹ trước khi làm.

Có người cho rằng truyện Gió lạnh đầu mùa chỉ có ý nghĩa đơn giản là việc cho chiếc áo bông cũ. Em có đồng ý không? Vì sao? Theo em, truyện ngắn này có ý nghĩa như thế nào?

Trả lời: Theo em, ý kiến ấy chưa đúng. Việc cho chiếc áo chỉ là bề mặt; qua đó, truyện nói về những điều sâu xa hơn:

• Lòng thương người, sự sẻ chia hồn nhiên của trẻ thơ có thể sưởi ấm những số phận nghèo khó.
• Phẩm giá của người nghèo (mẹ Hiên) và sự bao dung, hiền hậu của người mẹ biết dạy con (mẹ Sơn).
• Lời nhắc nhở người đọc biết quan tâm đến những người xung quanh, nhất là trong lúc khó khăn; đồng thời khi làm điều tốt cũng cần suy nghĩ chu đáo.

Ý nghĩa của truyện: ca ngợi tình người ấm áp giữa ngày gió lạnh, khơi dậy lòng nhân ái trong mỗi người.

Vẻ đẹp của truyện Gió lạnh đầu mùa không chỉ hiện lên qua hình thức (câu chữ, hình ảnh,…) mà còn ở tình cảm trong sáng của những tấm lòng nhân hậu, bao dung. Hãy viết đoạn văn (khoảng 10 – 12 dòng) làm rõ điều đó.

Trả lời: Đoạn văn tham khảo: Đọc Gió lạnh đầu mùa, điều đọng lại trong em không phải là cái rét buổi đầu đông mà là hơi ấm của những tấm lòng tốt. Đó là Sơn – cậu bé vừa được mặc áo đẹp đã chợt thấy thương đứa bạn nghèo run rẩy trong gió. Đó là chị Lan, không chút do dự, chạy ngay về nhà lấy chiếc áo bông cũ cho bạn. Đó còn là mẹ Hiên, nghèo đến nỗi không may nổi cho con chiếc áo, vẫn tự tay mang áo sang trả vì không muốn nhận thứ chưa được người lớn cho phép. Và đẹp nhất là mẹ Sơn: bà không mắng con, lại giúp mẹ Hiên tiền may áo rồi dịu dàng ôm các con. Mỗi nhân vật một cách, nhưng đều sống tử tế với nhau. Thạch Lam không kể những việc lớn lao; ông chỉ ghi lại những cử chỉ bình thường mà chứa chan tình người, khiến câu chuyện nhẹ như một bài thơ và ấm áp đến lạ.