Chiếc thuyền ngoài xa là truyện ngắn tiêu biểu cho chặng sáng tác sau năm 1975 của Nguyễn Minh Châu, được học ở phần Thực hành đọc hiểu, Bài 1 sách Ngữ văn 12 Cánh diều (tập 1). Bài viết tổng hợp những điều cần nắm: nội dung đoạn trích, tác giả, xuất xứ, hoàn cảnh sáng tác, tình huống truyện, cách chia bố cục, các giá trị nội dung và nghệ thuật, kèm sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt ngắn.
Nội dung văn bản Chiếc thuyền ngoài xa
Đoạn trích trong sách mở đầu bằng phần lược thuật: nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng được trưởng phòng giao đi chụp thêm một tấm ảnh cảnh biển sớm có sương mù cho bộ lịch nghệ thuật. Anh chọn vùng phá miền Trung, nơi người đồng đội cũ là Đẩu đang làm chánh án huyện. Một buổi sớm, Phùng bắt gặp chiếc thuyền lưới vó trong sương và ví nó như “một bức tranh mực tàu của một danh hoạ thời cổ”. Anh bấm máy liên tục, lòng tràn ngập hạnh phúc.
Ngay sau đó, chính chiếc thuyền ấy cập vào bờ. Một người đàn bà xấu xí, mệt mỏi và một gã đàn ông dữ tợn bước xuống. Trên bãi xe tăng hỏng, gã chồng rút thắt lưng quật vợ tới tấp, còn người vợ lặng im chịu đòn. Thằng Phác, con trai họ, lao đến giằng lấy thắt lưng đánh lại bố để bảo vệ mẹ. Sau một lần can thiệp và bị thương, Phùng được đưa về toà án huyện. Ở đây, người đàn bà van xin Đẩu đừng bắt chị bỏ chồng, rồi kể chuyện đời mình: lão chồng vốn hiền lành, chỉ vì nghèo khổ, thuyền chật, con đông mà sinh ra đánh vợ; đàn bà trên thuyền không thể thiếu một người đàn ông đỡ đần những lúc biển động. Đẩu và Phùng chợt hiểu ra nhiều điều.
Cuối truyện, tấm ảnh chiếc thuyền được chọn in lịch và treo ở nhiều nơi. Nhưng mỗi lần ngắm, Phùng lại thấy người đàn bà vùng biển thô kệch, mệt mỏi bước ra khỏi tấm ảnh, hoà vào đám đông. Lời giải từng câu hỏi trong sách có ở phần soạn bài thuộc chuyên mục Ngữ văn 12 Cánh diều.
Thông tin tác giả Nguyễn Minh Châu
Nguyễn Minh Châu sinh năm 1930, mất năm 1989, người làng Thơi (Quỳnh Lưu, Nghệ An). Năm 1950, ông rời ghế nhà trường vào bộ đội, học trường Sĩ quan Lục quân Trần Quốc Tuấn, sau đó công tác ở Sư đoàn 320 trong nhiều năm. Năm 1962, ông chuyển sang làm việc ở Phòng Văn nghệ Quân đội rồi gắn bó với tạp chí Văn nghệ Quân đội cho đến cuối đời.
Trước năm 1975, ông là cây bút sử thi tiêu biểu với các tiểu thuyết Cửa sông, Dấu chân người lính, Miền cháy, ngợi ca người lính và vẻ đẹp con người trong chiến tranh. Từ đầu thập niên 1980, ngòi bút của ông chuyển hướng rõ rệt sang đời sống thế sự, trăn trở về đạo đức và lẽ sống của con người với các truyện ngắn Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê, Chiếc thuyền ngoài xa, Cỏ lau. Nhà văn Nguyên Ngọc từng coi ông là một người tiên phong, mở lối đầy tài năng cho văn xuôi Việt Nam giai đoạn Đổi mới.
Phong cách của Nguyễn Minh Châu kết hợp chất triết lí với chất trữ tình: truyện thường dựng những tình huống nhận thức, nhân vật tự vấn, câu văn chậm rãi, giàu suy tư. Năm 2000, ông được truy tặng Giải thưởng Hồ Chí Minh về văn học nghệ thuật. Tìm hiểu thêm về cuộc đời ông trong bài Nhà văn Nguyễn Minh Châu.
Thông tin tác phẩm Chiếc thuyền ngoài xa
Những mục dưới đây trả lời các câu hỏi thường gặp khi học truyện ngắn này.
Chiếc thuyền ngoài xa được sáng tác năm nào, in ở đâu?
Truyện được viết tháng 8 năm 1983 (sách giáo khoa ghi ở cuối văn bản), có mặt lần đầu trong tập Bến quê (1985); hai năm sau, Nguyễn Minh Châu chọn chính nhan đề này đặt cho tuyển tập truyện ngắn xuất bản năm 1987. Đoạn trích trong sách Cánh diều lấy từ tập 3 bộ Toàn tập của nhà văn do NXB Văn học in năm 2001.
Hoàn cảnh sáng tác
Chiến tranh kết thúc đã gần mười năm, đất nước bước vào thời bình nhưng đời sống còn nhiều khó khăn, đói nghèo; văn học bắt đầu chuyển từ cảm hứng sử thi sang những vấn đề của con người cá nhân, đời thường. Truyện ra đời đúng trong bước chuyển ấy, khi Nguyễn Minh Châu đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của người nghệ sĩ trước những góc khuất của đời sống.
Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể
- Thể loại: truyện ngắn hiện đại.
- Phương thức biểu đạt chủ yếu là kể, đan xen miêu tả, biểu cảm và nghị luận (những đoạn Phùng tự vấn).
- Ngôi kể: ngôi thứ nhất, người kể xưng “tôi” là nghệ sĩ Phùng; điểm nhìn đặt vào nhân vật này.
Tình huống truyện Chiếc thuyền ngoài xa là gì?
Đây là tình huống nhận thức. Người nghệ sĩ vừa chụp được cảnh chiếc thuyền ngoài xa đẹp như mơ thì phát hiện ngay trên chiếc thuyền ấy là cảnh người chồng đánh vợ tàn nhẫn, rồi ở toà án huyện lại nghe người vợ xin đừng bắt bỏ chồng. Những nghịch lí nối tiếp buộc Phùng (và cả Đẩu) phải thay đổi cách nhìn về nghệ thuật và cuộc đời.
Bố cục Chiếc thuyền ngoài xa có mấy phần?
Đoạn trích trong sách Cánh diều có 4 phần, đúng theo các số đánh trong văn bản:
- Phần 1 (từ “Lúc bấy giờ…” đến chỗ Phùng nghĩ mình có thể về ngay nếu bạn không níu ở lại): phát hiện thứ nhất: khung cảnh con thuyền trong sương hài hoà, thơ mộng.
- Phần 2 (từ “Ngay lúc ấy…” đến chỗ chiếc thuyền lưới vó biến mất): phát hiện thứ hai, cảnh bạo hành trên bãi xe tăng hỏng.
- Phần 3 (từ “Vào một buổi sáng có chiếc mảng…” đến lời tuyên bố của thằng Phác với các bác thợ đóng thuyền): người đàn bà trò chuyện với Đẩu và Phùng ở toà án huyện.
- Phần 4 (còn lại): chiếc thuyền giữa giông bão và tấm ảnh được chọn.
Giá trị nội dung
Xuất phát từ một tấm ảnh đẹp và sự thật đau lòng ẩn sau nó, truyện đem đến bài học về cách nhìn: cuộc sống và con người luôn phức tạp, không thể phán xét qua vẻ bề ngoài hay bằng cái nhìn một chiều. Truyện khẳng định nghệ thuật chân chính không tách rời đời sống, người nghệ sĩ phải gắn bó và thấu hiểu con người. Đồng thời, tác phẩm bày tỏ niềm xót thương với số phận người lao động nghèo, nhất là người phụ nữ, và trăn trở về đói nghèo, bạo lực gia đình còn tồn tại sau chiến tranh.
Giá trị nghệ thuật
- Tình huống nhận thức độc đáo, giàu ý nghĩa khái quát.
- Điểm nhìn ngôi thứ nhất qua nhân vật nghệ sĩ, khiến câu chuyện vừa chân thực vừa đầy suy tư.
- Xây dựng nhân vật đa diện, đặc biệt là người đàn bà hàng chài không tên; ngôn ngữ nhân vật phù hợp tính cách.
- Hình ảnh mang tính biểu tượng (chiếc thuyền ngoài xa, tấm ảnh), giọng văn trầm tĩnh, triết lí mà giàu cảm xúc.
Ý nghĩa nhan đề Chiếc thuyền ngoài xa
“Ngoài xa” là khoảng cách để cái đẹp hiện lên trọn vẹn, nhưng cũng là khoảng cách khiến người ta chưa thấy hết sự thật. Nhan đề vì thế gợi bài học: nhìn đời từ xa chỉ thấy vẻ thơ mộng, phải đến gần mới hiểu số phận con người. Chiếc thuyền còn là hình ảnh của gia đình hàng chài và thân phận người lao động giữa sóng gió cuộc đời.
Sơ đồ tư duy Chiếc thuyền ngoài xa
Sơ đồ dưới đây gom các ý chính về tác giả, hoàn cảnh, thể loại, bố cục, nội dung và nghệ thuật để em ôn nhanh.
Tóm tắt Chiếc thuyền ngoài xa
Dưới đây là hai cách tóm tắt văn bản trong sách với độ dài khác nhau.
Mẫu 1 – Tóm tắt Chiếc thuyền ngoài xa ngắn nhất
Đi chụp ảnh lịch ở một vùng biển, nghệ sĩ Phùng bắt được cảnh chiếc thuyền trong sương đẹp như tranh, nhưng rồi lại chứng kiến người đàn ông trên thuyền đánh vợ dã man. Ở toà án huyện, người vợ khẩn khoản xin không bỏ chồng vì chị cần người chèo chống để nuôi con. Phùng và Đẩu hiểu ra cuộc đời phức tạp hơn họ nghĩ; tấm ảnh được treo nhiều nơi nhưng Phùng luôn thấy người đàn bà ấy hiện lên trong đó.
Mẫu 2 – Tóm tắt Chiếc thuyền ngoài xa đầy đủ
Để hoàn thành bộ lịch về thuyền và biển, Phùng trở lại vùng phá từng là chiến trường cũ, nơi bạn anh là Đẩu làm chánh án. Một sáng sương mù, anh chụp được cảnh chiếc thuyền lưới vó đang về bờ, một vẻ đẹp khiến anh tưởng mình vừa chạm tới sự toàn thiện. Nhưng chiếc thuyền vừa cập bến, anh thấy gã chồng dùng thắt lưng đánh vợ không thương tiếc, người vợ không kêu một tiếng; thằng Phác chạy đến đánh lại bố để bênh mẹ. Lần thứ hai can ngăn, Phùng bị gã đánh bị thương. Đẩu mời người đàn bà lên toà khuyên li hôn, nhưng chị vái lạy xin đừng bắt chị bỏ chồng. Chị kể mình xấu, rỗ mặt, lấy chồng là người hàng chài vốn hiền lành; vì nghèo, con đông, thuyền chật nên chồng mới sinh đánh vợ. Đàn bà trên thuyền phải sống cho con, phải có đàn ông cầm chèo mỗi khi biển động. Phùng và Đẩu lặng người suy ngẫm. Về sau tấm ảnh được chọn, nhưng cứ nhìn vào nó, anh lại bắt gặp hình bóng người đàn bà lam lũ.
Lời kết
Đây là một trong những truyện ngắn mở đầu cho cách viết mới của văn xuôi sau năm 1975. Khi học, em cần nắm tình huống nhận thức, hai phát hiện của Phùng, những điều người đàn bà hàng chài giãi bày và thông điệp về cách nhìn đời đa chiều.
Xem thêm: