Soạn bài Muối của rừng – Ngữ văn 12 Kết nối tri thức & Cánh diều

Nêu một số tác phẩm văn học hiện đại có yếu tố kì ảo mà bạn biết. Chia sẻ cảm nghĩ của bạn về yếu tố kì ảo ở một tác phẩm trong số đó.

Trả lời: Có thể kể: Hồn Trương Ba, da hàng thịt (Lưu Quang Vũ), Trăm năm cô đơn (G. Mác-két), Hoàng tử bé (Ăng-toan đơ Xanh-tơ Ê-xu-pe-ri), Bến không chồng (Dương Hướng)… Ở Hồn Trương Ba, da hàng thịt, chi tiết hồn người này nhập vào xác người kia là yếu tố kì ảo then chốt. Em thấy nó không làm câu chuyện xa rời đời sống mà giúp tác giả đặt ra một câu hỏi rất thật: con người có thể sống trọn vẹn khi bên trong một đằng, bên ngoài một nẻo hay không.

Trả lời: Con người cần tôn trọng và sống hài hòa với thiên nhiên: khai thác có giới hạn, không săn bắt động vật hoang dã, không phá rừng bừa bãi; biết bảo vệ, phục hồi môi trường sống. Thiên nhiên không chỉ là nguồn tài nguyên mà còn là ngôi nhà chung, nơi mọi sinh vật đều có quyền được sống.

Trả lời: Ông Diểu đang thanh thản giữa rừng xuân bỗng thấy gờm, rồi xót xa khi nhìn con khỉ đầu đàn. Sự chuyển đổi ấy báo hiệu một biến cố sắp xảy ra trong cuộc đi săn, đồng thời hé lộ trong lòng ông vẫn còn sự nhạy cảm, lòng trắc ẩn trước sinh vật.

Trả lời: Đàn khỉ sống bình yên, gắn bó, có tình nghĩa: con cái canh gác, con đực che chở, con mẹ lo cho con. Trong khi đó, ông Diểu toan tính, chọn con mồi, chê bai, gán cho bầy khỉ những thói xấu của con người. Sự tương phản ấy khiến người đọc thấy con người săn bắn mới là kẻ phá vỡ trật tự hài hòa của tự nhiên.

Trả lời: Ông Diểu vừa động lòng trước tình nghĩa của bầy khỉ vừa giương súng bắn; vừa giận con khỉ cái vì nó “ngăn cản” vừa thầm kính phục sự hi sinh của nó; vừa muốn bắt bằng được con khỉ đực vừa lo lắng, sợ hãi. Mâu thuẫn ấy cho thấy cuộc giằng co giữa bản năng săn bắt và lương tâm trong con người ông.

Trả lời: Có lúc câu chuyện được kể qua cái nhìn của ông Diểu (ông tự đánh giá, tự mỉa mai mình), có lúc người kể đứng ngoài nhận xét ông. Điểm nhìn thay đổi khiến hình ảnh ông Diểu đa chiều: từ một thợ săn tự tin thành một con người biết tự soi xét, tự thấy mình đáng chê cười.

Trả lời: Qua từng biến cố, ông dần nhận ra mình tầm thường, ích kỉ, có lúc thất bại và đáng chế giễu; ông thấy thiên nhiên luôn đầy bất ngờ, con người không phải lúc nào cũng làm chủ. Đó là bước khởi đầu của quá trình tự thức tỉnh.

Trả lời: Em hình dung vực sâu thăm thẳm, sương mù từ đáy vực dâng lên cuồn cuộn, trùm kín cảnh vật, tiếng khỉ con rú thảm thiết vọng lên, không gian vừa rợn ngợp vừa ma quái – một khung cảnh khiến ông Diểu kinh hoàng.

Trả lời: Hõm Chết là nơi nguy hiểm, nhiều người từng bỏ mạng; sương mù, tiếng kêu, con khỉ trắng xuất hiện bất ngờ khiến ông liên tưởng tới hồn ma. Trước những “sự lạ” tiếp theo, tâm trạng ông chuyển từ hoảng sợ, ngờ vực sang choáng váng, bối rối; ông bắt đầu thấy mình nhỏ bé trước sức mạnh bí ẩn của rừng.

Trả lời: Lòng tham và tính hiếu thắng của thợ săn: ông đã tốn nhiều công sức, con khỉ đực bị thương đang ở ngay trước mắt, ông không muốn trắng tay và tự nhủ phải tóm bằng được nó.

Trả lời: Con khỉ đực bị thương nằm trên mỏm đá chênh vênh, đôi mắt ướt như van xin; ông vừa chạm vào thì nó run rẩy như một đứa trẻ. Đó là “sự lạ” về tình cảm, sự sống của loài vật. Em dự đoán ông sẽ động lòng, băng bó cho nó và có thể thay đổi ý định săn bắn.

Trả lời: Ông trần trụi, mất hết đồ đạc, kiệt sức sau một đêm rét; núi lở, đường xuống nguy hiểm; con khỉ đực trên tay vẫn giãy giụa, con khỉ cái bám theo. Ông rơi vào tình thế khó khăn, khổ sở, gần như bị chính cuộc đi săn trói buộc.

Trả lời: Trong thực tế, thợ săn bị con mồi “đeo bám”, bị đẩy vào tình thế trớ trêu như vậy là hiếm. Nhưng tình huống này mang tính ngụ ý: con người khi xâm phạm thiên nhiên thường phải trả giá, phải đối diện với chính lương tâm mình – điều ấy lại xảy ra rất thường xuyên.

Trả lời: Loài hoa hiếm, phải ba mươi năm mới nở, sắc trắng, vị mặn, được người ta gọi là muối của rừng và coi là điềm báo thái bình, được mùa. Hoa xuất hiện ngay sau khi ông Diểu phóng sinh con khỉ – như phần thưởng của thiên nhiên dành cho lòng tốt vừa thức tỉnh trong ông.

Trả lời: “Muối của rừng” là tên gọi hoa tử huyền – yếu tố kì ảo hiện ra ở cuối truyện, khi ông Diểu đã tha cho con khỉ. Muối là thứ kết tinh, quý giá, không thể thiếu; muối của rừng tượng trưng cho tinh túy của thiên nhiên, cho cái đẹp, cái thiện được kết tinh khi người và rừng không còn đối đầu. Nhan đề vì thế gói trọn hành trình từ săn bắt đến thức tỉnh và thông điệp của truyện.

Trả lời: Có thể vẽ sơ đồ dạng mũi tên nối các chặng:

1. Vào rừng xuân, phát hiện đàn khỉ → chọn con khỉ đực làm mồi.
2. Bắn trúng con khỉ đực; con khỉ cái lao ra cứu → ông giận dữ, bối rối.
3. Đuổi theo con khỉ đực bị thương; con khỉ con rơi xuống vực → đến Hõm Chết, sợ hãi.
4. Tìm được con khỉ đực, thấy nó run rẩy, đau đớn → băng bó, cởi bỏ dần quần áo.
5. Trần truồng, kiệt sức, núi lở, khỉ cái bám theo → nhận ra trách nhiệm nặng nề của mỗi sinh vật.
6. Phóng sinh con khỉ đực → gặp hoa tử huyền nở trắng, đi vào màn mưa xuân với lòng thanh thản.

Sơ đồ cho thấy hành trình bên ngoài (đi săn) song song với hành trình bên trong: từ ham muốn chiếm đoạt đến tự soi xét và thức tỉnh.

Trả lời: Ông nghĩ con khỉ đực là kẻ ích kỉ, chỉ lo thân mình; chê con khỉ cái lơ là canh gác; coi bầy khỉ như một “gia đình” nhiều thói xấu. Em không đồng tình, vì đó là cái nhìn áp đặt của con người, xuất phát từ ý định săn bắt; thực tế, bầy khỉ gắn bó, che chở, hi sinh cho nhau – con khỉ cái liều mình cứu con đực chính là minh chứng.

Trả lời: Sương mù dâng lên kì dị, con khỉ trắng xuất hiện, núi lở bất ngờ, con khỉ cái kiên trì bám theo, hoa tử huyền nở… Những “sự lạ” ấy khiến ông từ sợ hãi, hoang mang chuyển sang thương cảm, rồi tự vấn, thức tỉnh: ông thấy mình nhỏ bé, thấy thiên nhiên thiêng liêng và cuối cùng chọn tha cho con khỉ.

Trả lời: Đây là chi tiết kì ảo đẹp nhất của truyện. Hoa hiếm hoi, trắng muốt, mặn như muối – biểu tượng cho sự thanh bình, cho tinh túy của thiên nhiên và cho cái thiện vừa nảy nở trong lòng ông Diểu. Việc hoa nở đúng lúc ông vừa phóng sinh cho thấy thiên nhiên đáp lại lòng tốt của con người; đồng thời gửi gắm niềm tin của tác giả vào khả năng hướng thiện của con người.

Trả lời:

Thông điệp: con người phải từ bỏ thái độ chiếm đoạt, biết tôn trọng và yêu thương muôn loài; chỉ khi trút bỏ lòng tham, biết nương tựa và gìn giữ tự nhiên, con người mới tìm lại được bản tính tốt đẹp và sự bình yên.

Trả lời: Trong Đền thiêng cửa bể (truyện truyền kì trung đại), yếu tố kì ảo gắn với thần linh, âm phủ, báo mộng, thường mang tính siêu nhiên rõ ràng và phục vụ việc ca ngợi, răn dạy. Trong Muối của rừng, yếu tố kì ảo hòa lẫn vào hiện thực đời thường (sương mù, con khỉ trắng, hoa tử huyền), mờ ranh giới thực – ảo, có thể giải thích theo nhiều cách; chúng chủ yếu khắc họa thế giới nội tâm nhân vật và gợi thông điệp về quan hệ người – thiên nhiên.

Trả lời: Đoạn văn tham khảo: Trong Muối của rừng, Nguyễn Huy Thiệp đặt những chi tiết kì ảo đúng vào các khúc quanh của hành trình đi săn. Sương mù trào lên từ Hõm Chết, con khỉ trắng thoắt ẩn thoắt hiện khiến ông Diểu hoảng sợ, buộc ông lần đầu thấy mình nhỏ bé trước rừng. Núi lở bất ngờ, con khỉ cái lẽo đẽo theo sau như một lời nhắc nhở không dứt. Và khi ông vừa phóng sinh con khỉ đực, hoa tử huyền ba mươi năm mới nở lại trắng xóa lối đi. Những chi tiết ấy làm truyện thêm bí ẩn, hấp dẫn, nhưng quan trọng hơn, chúng là tấm gương soi nội tâm nhân vật: mỗi “sự lạ” đẩy ông Diểu thêm một bước từ lòng tham đến sự tỉnh thức. Nhờ yếu tố kì ảo, lời nhắn về sự hòa thuận giữa người với tự nhiên được nói lên nhẹ nhàng mà thấm thía.

Trả lời: Ông đi săn vào mùa xuân – mùa cây cối đâm chồi, mọi sinh vật đang sinh sản, lớn lên. Săn bắn vào lúc ấy là cắt đứt sự sống đang hồi sinh, đi ngược lại quy luật tự nhiên. Chi tiết gợi em suy nghĩ về sự vô tâm, tham lam của con người, đồng thời chuẩn bị cho sự đối lập giữa vẻ thanh bình của rừng xuân và hành động bạo lực của nhân vật.

Trả lời: Yếu tố lạ lùng ở đây (sương mù kì dị từ đáy vực, tiếng kêu thảm thiết ở Hõm Chết) xuất hiện đúng lúc ông Diểu đang mải đuổi theo con mồi, gây ra cái chết của con khỉ nhỏ. Nó như một lời cảnh báo của thiên nhiên, đẩy nhân vật vào trạng thái sợ hãi, buộc ông dừng lại nhìn nhận hành động của mình.

Lưu ý bên lề (trang 21, có trong bản in thử SGK): Sách nhắc chú ý việc ông Diểu đang bỏ lại dần những đồ vật trước khi tóm được con khỉ đực bị thương. Chi tiết này gợi quá trình nhân vật trút bỏ dần những gì của kẻ đi săn (súng, mũ, áo…), chuẩn bị cho hình ảnh ông trần trụi, trở về với tự nhiên ở cuối truyện.

Trả lời: Đôi mắt con khỉ ướt, như van xin, như mắt một đứa trẻ. Ông tránh nhìn vì thấy áy náy, xấu hổ trước nỗi đau mà mình gây ra; ánh mắt ấy đánh thức lòng trắc ẩn, khiến ông không còn đủ “lạnh lùng” của một thợ săn.

Trả lời: Sau khi buông lời phóng sinh, ông vội đi vì sợ mình đổi ý, vì muốn để con khỉ cái được đến bên con đực, và cũng vì ngượng ngùng trước sự thay đổi của chính mình. Bỏ đi nhanh là cách ông dứt khoát từ bỏ lòng tham.

Truyện Muối của rừng có thể chia làm mấy phần? Hãy mô hình hoá câu chuyện bằng một sơ đồ thích hợp. (Bản in thử trên hoc10 ghi: Lập bảng thống kê những sự kiện chính trong từng phần của văn bản Muối của rừng. Mô hình hoá câu chuyện bằng một sơ đồ thích hợp; các trang giải theo sách in ghi như trên – bài soạn trả lời đủ cả hai ý.)

Trả lời:

Sơ đồ gợi ý: vẽ một đường đi xuống – đi lên: Thanh thản (vào rừng) → Ham muốn (bắn khỉ) → Sợ hãi (Hõm Chết) → Thương cảm (băng bó) → Thức tỉnh (phóng sinh) → Thanh thản mới (hoa tử huyền).

Trả lời: Truyện kể ở ngôi thứ ba; người kể chủ yếu bám theo điểm nhìn của ông Diểu (thấy những gì ông thấy, nghĩ những gì ông nghĩ), xen kẽ những lời bình xét từ bên ngoài. Hai điểm nhìn đan xen giúp người đọc vừa hiểu sâu diễn biến tâm lí nhân vật, vừa giữ được khoảng cách để nhận ra sự tham lam, tức cười, rồi sự thức tỉnh của ông Diểu – tạo nên giọng kể vừa khách quan vừa giàu hàm ý.

Trả lời:

• Nguyên nhân: có trong tay khẩu súng săn tốt do con trai tặng, ông muốn thử súng, thỏa thú vui săn bắn và cũng muốn có chiến lợi phẩm.
• Miêu tả: cuộc săn được kể chi tiết, theo từng bước: chọn mồi, tính hướng gió, tiếp cận, bắn; rồi đuổi theo, leo trèo, vượt vực, qua đêm trên núi. Lúc đầu ông chủ động, thành thạo; càng về sau càng vất vả, bị động, trớ trêu – kẻ đi săn dần trở thành người bị thiên nhiên “thử thách”.

Trả lời:

• Chứng kiến tình nghĩa của đàn khỉ: khỉ cái liều mình cứu khỉ đực, kiên trì bám theo suốt đường.
• Đối diện nỗi đau của con khỉ bị thương, ánh mắt như đứa trẻ van xin – đánh thức lòng trắc ẩn.
• Những “sự lạ” của rừng (Hõm Chết, sương mù, núi lở) khiến ông sợ hãi, thấy mình nhỏ bé.
• Ông nhận ra mỗi sinh vật đều có trách nhiệm nặng nề với đồng loại; chiếm đoạt sự sống của chúng là việc tàn nhẫn.

⇒ Quyết định phóng sinh là kết quả của quá trình tự vấn, khi phần thiện trong ông thắng lòng tham.

Trả lời:

Qua các chi tiết đó, truyện làm nổi bật chủ đề: con người phải ứng xử ra sao với tự nhiên, sự thức tỉnh lương tri, hướng thiện của con người.

Theo Ha-ra-ri (Harari), có một quan niệm cho rằng: “Các sinh vật không phải người không có giá trị tự thân nào cả, chúng chỉ tồn tại vì lợi ích của chúng ta mà thôi.” Đọc truyện ngắn Muối của rừng, em có tán thành với quan niệm đó không? Vì sao?

Trả lời: Theo em, quan niệm ấy không đúng. Muối của rừng cho thấy loài vật cũng có đời sống, tình cảm, sự gắn bó và hi sinh cho nhau – con khỉ cái liều mình cứu con khỉ đực, kiên trì theo đến cùng. Chúng có giá trị tự thân, có quyền được sống như con người. Coi muôn loài chỉ là công cụ phục vụ con người sẽ dẫn đến săn bắt, tận diệt, phá vỡ cân bằng tự nhiên – rốt cuộc con người cũng phải gánh hậu quả. Hành trình của ông Diểu, từ kẻ săn bắt đến người phóng sinh, chính là lời phản bác quan niệm ấy.