Mở bài Chiếc thuyền ngoài xa hay nhất – 13 mẫu trực tiếp, gián tiếp, theo đề

Trong số những người khơi dòng đổi mới cho văn xuôi Việt Nam sau năm 1975, Nguyễn Minh Châu có một vị trí đặc biệt. Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa, sáng tác năm 1983, kể lại chuyến đi chụp ảnh của nghệ sĩ Phùng ở một vùng biển miền Trung. Từ câu chuyện ấy, nhà văn đặt ra một câu hỏi day dứt: nghệ thuật đứng ở đâu trước cuộc đời, và vẻ đẹp bên ngoài có che lấp sự thật phía sau hay không.

Nguyễn Minh Châu (1930–1989), quê ở Quỳnh Lưu, Nghệ An, bước vào văn đàn với tư cách một nhà văn quân đội. Trước năm 1975, những trang viết như tiểu thuyết Dấu chân người lính hay truyện ngắn Mảnh trăng cuối rừng mang âm hưởng sử thi, tràn đầy niềm tin lãng mạn. Từ đầu thập niên 1980, ông chuyển hẳn sang những câu chuyện đời thường, đạo đức và thế sự, trở thành người tiên phong trong việc làm mới cách nghĩ về văn chương. Chiếc thuyền ngoài xa, viết tháng 8 năm 1983 rồi có mặt trong tập truyện Bến quê hai năm sau đó, là kết tinh của chặng đường ấy. Mượn câu chuyện một bức ảnh đẹp và điều ẩn sau khung hình, tác phẩm vừa phơi bày kiếp sống cơ cực của một nhà hàng chài đông con, vừa nhắc người cầm bút phải nhìn con người bằng con mắt đa chiều và đầy trách nhiệm.

Khi tiếng súng chiến tranh lặng đi, văn học Việt Nam cũng phải tìm cho mình một nhịp thở mới. Những trang viết về người anh hùng và số phận cộng đồng dần nhường chỗ cho câu chuyện của từng con người bình thường, với nỗi lo cơm áo và những bi kịch không tên trong mỗi gia đình. Nguyễn Minh Châu sớm nhận ra đòi hỏi ấy và dám thay đổi ngòi bút của mình; nhà văn Nguyên Ngọc từng xếp ông vào hàng những người mở lối sáng suốt, tài hoa bậc nhất của văn học những năm đổi mới. Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa là minh chứng rõ rệt: thay vì ngợi ca, nhà văn lặng lẽ đưa người đọc lại gần một con thuyền trên biển để thấy đời sống thật của những người hàng chài sau chiến tranh.

Có những nhà văn đi trọn một con đường, cũng có những nhà văn dám rẽ sang lối khác khi thời cuộc đổi thay. Nguyễn Minh Châu thuộc kiểu thứ hai. Người viết Dấu chân người lính từng say sưa với vẻ đẹp lí tưởng của con người thời chiến, nhưng bước sang thập niên 1980, chính ông lại tự hỏi văn chương đã thật sự nhìn thấu con người hay chưa. Từ câu hỏi ấy ra đời hàng loạt truyện ngắn lặng lẽ mà sắc sảo như Bức tranh, Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành, Bến quê. Chiếc thuyền ngoài xa (1983) có vị trí đặc biệt trong số đó, bởi truyện đặt chính người nghệ sĩ vào cuộc đối chất với hiện thực, buộc anh nhận ra những điều ống kính không ghi lại được.

Suốt đời cầm bút, Nguyễn Minh Châu coi viết văn là hành trình kiếm tìm những vẻ đẹp còn lẩn khuất trong tâm hồn con người, giống như người thợ đi tìm viên ngọc nằm sâu dưới lớp đất đá. Có điều, sau năm 1975, ông hiểu rằng viên ngọc ấy thường không lấp lánh ở nơi dễ thấy mà nằm lẫn giữa những gì lam lũ, xù xì nhất của đời thường. Truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa là một chuyến đi tìm như thế. Người đàn bà hàng chài thô kệch, cam chịu, tưởng chẳng có gì đáng nói, lại mang trong mình một sự từng trải sâu sắc cùng tình thương con bao la, khiến cả người nghệ sĩ lẫn vị chánh án phải ngỡ ngàng.

Nghệ thuật có thể dừng lại ở cái đẹp hay không, khi phía sau cái đẹp là nỗi đau của con người? Câu hỏi ấy từng được Nam Cao đặt ra trong truyện Trăng sáng, khi nhân vật Điền quyết định không trốn vào thứ ánh trăng mộng mơ mà quay về với những kiếp người lam lũ quanh mình. Bốn mươi năm sau, Nguyễn Minh Châu trở lại câu hỏi đó bằng một cách khác trong Chiếc thuyền ngoài xa. Người nghệ sĩ nhiếp ảnh tên Phùng vừa bấm máy được bức ảnh đẹp nhất đời mình thì cũng chứng kiến ngay trên con thuyền ấy một cảnh bạo hành tàn nhẫn. Từ khoảnh khắc vỡ mộng đó, truyện ngắn gửi tới người đọc một bài học thấm thía về trách nhiệm của nghệ thuật trước cuộc đời.

Giữa một buổi sáng mờ sương trên biển miền Trung, một chiếc thuyền lưới vó từ từ chèo vào bờ, hiện ra trước ống kính như một bức tranh thủy mặc. Người nghệ sĩ nhiếp ảnh sững sờ, thấy mình đang đứng trước “một vẻ đẹp thực đơn giản và toàn bích”. Đó là khoảnh khắc mở đầu đáng nhớ trong truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu. Nhưng cũng chính con thuyền ấy, khi vào gần, lại mở ra một sự thật hoàn toàn trái ngược. Đi từ vẻ đẹp tuyệt đối đến hiện thực trần trụi, nhà văn buộc người đọc phải suy nghĩ lại về cái nhìn của mình trước cuộc sống.

Đặt tên truyện là Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu đã gói cả tư tưởng tác phẩm vào hai chữ ngoài xa. Ở khoảng cách xa, con thuyền là biểu tượng của cái đẹp hoàn mĩ, đủ làm người nghệ sĩ xúc động đến nghẹn lòng. Đến gần, nó là nơi diễn ra những trận đòn, những giọt nước mắt và cuộc kiếm sống vất vả của cả một đàn con. Khoảng cách giữa hai hình ảnh ấy cũng là khoảng cách giữa nghệ thuật và đời sống, giữa cái nhìn hời hợt và cái nhìn thấu suốt. Tìm hiểu tác phẩm, ta sẽ hiểu vì sao nhà văn muốn người cầm bút biết bước lại gần con người hơn.

Nguyễn Minh Châu có biệt tài biến một sự việc nhỏ thành một chiêm nghiệm lớn về đời người. Trong Bến quê, nhân vật Nhĩ nằm liệt giường mới nhận ra vẻ đẹp của bãi bồi bên kia sông, thứ vẻ đẹp gần gũi mà cả đời anh từng bỏ qua. Ở Chiếc thuyền ngoài xa, Phùng lại đi theo chiều ngược lại: từ một cảnh tượng đẹp đẽ ở xa, anh phải tiến đến gần để chứng kiến sự thật nghiệt ngã. Hai truyện ngắn, hai hướng đi khác nhau, cùng chung một thông điệp: con người cần nhìn cuộc đời tỉnh táo và sâu sắc hơn. Chiếc thuyền ngoài xa vì thế là một trong những trang viết giàu chất triết lí nhất của nhà văn.

Với truyện ngắn, tình huống là nơi nhà văn dồn nén ý đồ nghệ thuật. Nguyễn Minh Châu hiểu rõ điều đó khi viết Chiếc thuyền ngoài xa. Phùng, một nghệ sĩ nhiếp ảnh, nhận nhiệm vụ săn một cảnh thuyền và biển để in lịch; anh tìm được khung cảnh tuyệt đẹp, nhưng chỉ ít phút sau lại thấy người đàn ông trên chính con thuyền ấy đánh vợ dã man. Rồi tại toà án huyện, lời kể của người đàn bà còn làm anh bất ngờ hơn nữa. Chuỗi tình huống nhận thức ấy dẫn người đọc đi từ ngỡ ngàng đến thấu hiểu, và cũng làm nên giá trị độc đáo nhất của tác phẩm.

Không ít trang văn Việt Nam đã viết về người phụ nữ lam lũ mà giàu đức hi sinh, nhưng người đàn bà hàng chài trong Chiếc thuyền ngoài xa vẫn để lại một ấn tượng riêng. Nhân vật của Nguyễn Minh Châu không có tên, xuất hiện với thân hình cao lớn, khuôn mặt rỗ và tấm áo bạc màu, lặng lẽ chịu những trận đòn của chồng mà không hề kêu than. Thế nhưng khi ngồi trước vị chánh án, chị lại nói ra những điều khiến người nghe phải lặng đi, rằng chị chấp nhận tất cả vì những đứa con: “Đàn bà ở thuyền chúng tôi phải sống cho con chứ không thể sống cho mình như ở trên đất được”. Phân tích nhân vật này, ta sẽ thấy rõ tấm lòng trân trọng mà nhà văn dành cho những con người bé nhỏ.

Trong Chiếc thuyền ngoài xa, Nguyễn Minh Châu để Phùng kể lại mọi chuyện; anh là người nghệ sĩ nhiếp ảnh từng cầm súng ở chính vùng biển này. Câu chuyện vì vậy vừa là những gì Phùng thấy, vừa là quá trình anh tự soi lại mình. Ở đầu truyện, anh say sưa trước cái đẹp đến mức tưởng như vừa tìm ra “cái chân lí của sự toàn thiện”; đến cuối truyện, anh hiểu rằng cuộc đời phức tạp hơn mọi khung hình. Qua hành trình nhận thức của nhân vật, nhà văn bày tỏ quan niệm về người nghệ sĩ chân chính: biết rung động trước cái đẹp nhưng không được quay lưng với nỗi đau của con người.

Người ta thường nói muốn thấy toàn cảnh thì phải đứng xa, muốn hiểu thấu thì phải lại gần. Với người làm nghệ thuật, chọn khoảng cách nào để nhìn cuộc sống chưa bao giờ là chuyện đơn giản. Đứng quá xa, ta dễ say mê một vẻ đẹp không có thật; đến quá gần mà thiếu lòng cảm thông, ta lại vội vàng phán xét. Chiếc thuyền ngoài xa, truyện ngắn Nguyễn Minh Châu viết năm 1983, là một chiêm nghiệm sâu sắc về điều đó. Nghệ sĩ Phùng và chánh án Đẩu, hai con người tốt bụng, đều đã nhìn lầm gia đình hàng chài trước khi nghe người đàn bà kể chuyện đời mình. Từ một câu chuyện tưởng như giản dị, nhà văn nêu lên một yêu cầu không hề giản dị: hãy nhìn con người và cuộc đời một cách đa diện, bằng cả trí tuệ lẫn trái tim.