Bạo lực gia đình là hành vi cố ý của một thành viên trong gia đình gây tổn hại, hoặc có thể gây tổn hại, cho thành viên khác về thể chất, tinh thần, kinh tế. Phạm vi của nó rộng hơn chuyện đánh nhau: chửi bới, cô lập, kiểm soát tiền bạc, ép con học quá sức cũng nằm trong danh sách. Người ta còn gọi là bạo hành gia đình; trong tiếng Anh là domestic violence.
| Nghĩa ngắn | Hành vi cố ý gây tổn hại giữa những người trong cùng gia đình |
| Căn cứ | Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 (số 13/2022/QH15), hiệu lực từ 1/7/2023 |
| Các mặt tổn hại | Thân thể, tinh thần, kinh tế và các dạng xâm hại khác luật liệt kê |
| Gọi trợ giúp | Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 (miễn phí), công an 113 |
Bạo lực gia đình không phải chuyện riêng
Người Việt quen câu “đóng cửa bảo nhau”, và nhiều năm, tiếng quát tháo hay tiếng khóc sau cánh cửa hàng xóm vẫn bị coi là việc nội bộ. Luật Phòng, chống bạo lực gia đình 2022 nói khác: một hành vi được tính là bạo lực gia đình khi người làm là thành viên gia đình, làm một cách cố ý, và gây ra hoặc có khả năng gây ra tổn hại. Chữ “có khả năng” quan trọng ở chỗ không cần chờ đến khi có thương tích mới gọi đúng tên sự việc.
Luật mới thay cho luật năm 2007 và mở rộng danh sách hành vi bị cấm lên 16 nhóm. Ngoài những hành vi quen thuộc như hành hạ, đánh đập, lăng mạ, có thêm các dạng ít ai nghĩ tới: buộc người khác phải chứng kiến cảnh bạo lực, bỏ mặc người già, trẻ nhỏ, người khuyết tật không chăm sóc, tiết lộ chuyện riêng tư để làm nhục, phân biệt đối xử vì giới tính hay ngoại hình, và cưỡng ép thành viên gia đình học tập. Dòng cuối cùng khiến nhiều phụ huynh bất ngờ, vì “bắt con học” vẫn thường được coi là thương con.
Phân biệt cho gọn: bắt nạt giữa học sinh ở trường lớp là bạo lực học đường; còn khi người gây tổn hại là cha mẹ, vợ chồng, anh chị em, ông bà hay con cháu thì đó là bạo lực gia đình.
Cả hai đều là nhánh của một khái niệm rộng hơn; các dạng bạo lực nói chung, từ thể chất tới tinh thần, được phân loại kỹ ở bài riêng.
Vì sao người thân lại làm tổn thương nhau?
Không có một nguyên nhân duy nhất, và hiểu nguyên nhân không có nghĩa là bào chữa. Những yếu tố hay được các cơ quan tuyên truyền pháp luật nhắc tới gồm:
- Nếp nghĩ gia trưởng. Khi một người tin mình có quyền quyết mọi việc trong nhà, việc quát nạt, cấm đoán dễ bị xem là “dạy dỗ”. Bài giải nghĩa chữ gia trưởng trong nếp nhà nói kĩ hơn về lối nghĩ này.
- Áp lực tiền bạc, việc làm. Túng quẫn, nợ nần làm người ta cáu gắt và trút giận lên người gần nhất.
- Rượu bia và chất kích thích làm mất kiểm soát hành vi.
- Thiếu kĩ năng giải quyết mâu thuẫn. Lớn lên trong ngôi nhà mà cãi nhau luôn đi kèm đập phá, nhiều người lặp lại đúng kịch bản ấy khi có gia đình riêng.
Hậu quả để lại thường dài hơn bản thân sự việc. Người bị bạo hành dễ sống trong sợ hãi, mất tự tin, học hành và công việc sa sút. Trẻ em lớn lên giữa những trận cãi vã, kể cả khi không bị đánh, vẫn có thể mang theo nỗi bất an rất lâu. Còn mái nhà, thứ lẽ ra là nơi nương tựa của mỗi người, trở thành chỗ người ta muốn trốn đi.
Những dấu hiệu không nằm trên da thịt
Bạo lực gia đình không phải lúc nào cũng để lại vết thương nhìn thấy được. Ở mức đời sống, có thể để ý mấy nhóm dấu hiệu sau:
- Một người thường xuyên bị chê bai, lăng mạ, dọa nạt, bị so sánh để hạ thấp trước mặt người khác.
- Bị kiểm soát quá mức: không được giữ tiền mình làm ra, không được gặp bạn bè, điện thoại bị kiểm tra liên tục.
- Bị phớt lờ kéo dài, bị bỏ đói, bỏ mặc khi ốm đau, nhất là người già và trẻ nhỏ.
- Thay đổi hành vi: một bạn học đang vui vẻ bỗng ít nói, sợ về nhà, giật mình khi có tiếng động mạnh.
Kiểu tổn thương tinh thần âm thầm, như liên tục bị nói rằng mình nhớ sai, mình “làm quá”, có khi còn khó nhận ra hơn. Đó là lối thao túng khiến người kia nghi ngờ cảm nhận của chính mình, có thể xảy ra ngay trong nhà.
Khi cần giúp đỡ, gọi ai và nói gì
Nếu bạn hoặc người quen đang ở trong hoàn cảnh này, việc đầu tiên là giữ an toàn. Một vài lối đi cụ thể:
- Trẻ em và người chưa thành niên gọi Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111, miễn phí, hoạt động suốt ngày đêm. Chỉ cần kể điều đang xảy ra, ở đâu.
- Khi có nguy hiểm ngay trước mắt, gọi 113 hoặc báo công an xã, phường gần nhất.
- Có thể báo với Ủy ban nhân dân cấp xã, người đứng đầu cộng đồng dân cư, hoặc nhà trường nếu người bị hại là học sinh. Luật quy định các nơi này phải tiếp nhận tin báo.
- Kể với một người lớn đáng tin: thầy cô chủ nhiệm, cô chú họ hàng. Không ai phải chịu đựng một mình.
Những tổn thương tinh thần sau một thời gian dài sống trong sợ hãi cần được chăm sóc nghiêm túc. Hãy tìm đến chuyên gia tâm lý, nhân viên công tác xã hội hoặc bác sĩ để được hỗ trợ phù hợp.
Người đàn bà hàng chài và câu hỏi “sao không bỏ đi”
Văn học Việt Nam có một trang rất ám ảnh về bạo lực gia đình: truyện ngắn Chiếc thuyền ngoài xa của Nguyễn Minh Châu. Người nghệ sĩ nhiếp ảnh Phùng vừa chụp được cảnh chiếc thuyền đẹp như tranh trong sương sớm, thì chứng kiến chính con thuyền ấy là nơi người chồng hàng chài trút giận lên vợ. Khi được khuyên bỏ chồng, người đàn bà từ chối, vì cái nghèo, vì đàn con và cuộc mưu sinh trên biển.
Truyện không đưa ra lời giải dễ dàng. Nó buộc người đọc nhìn vào những lí do khiến người bị hại ở lại, điều mà người ngoài cuộc hay phán xét vội. Ai cần ôn tác phẩm có thể xem bố cục và nội dung truyện Chiếc thuyền ngoài xa. Điều đáng ghi nhớ từ trang văn ấy: câu “sao không bỏ đi” dễ nói, còn giúp một người có lối thoát an toàn mới là việc cần làm.
Gia đình, luật pháp và mấy điều nên biết rõ
Bạo hành gia đình là gì, có khác bạo lực gia đình không?
Hai cách gọi gần như dùng thay nhau. Văn bản pháp luật dùng “bạo lực gia đình”; “bạo hành” hay xuất hiện trên báo và trong lời nói, thường nhấn vào tính chất lặp đi lặp lại, kéo dài.
Bạo lực gia đình gồm những hình thức nào?
Có thể gom thành các nhóm: thân thể (đánh, hành hạ), tinh thần (lăng mạ, đe dọa, cô lập, bỏ mặc), kinh tế (kiểm soát tiền, phá tài sản, ép làm việc quá sức) và các dạng xâm hại khác luật liệt kê. Luật 2022 nêu 16 nhóm hành vi cụ thể.
Cha mẹ ép con học có bị coi là bạo lực gia đình không?
Luật 2022 có ghi hành vi cưỡng ép thành viên gia đình học tập. Điều này không có nghĩa nhắc con học bài là phạm luật; ranh giới nằm ở chỗ ép buộc vượt sức, kèm đe dọa, gây tổn hại cho con.
Chứng kiến bạo lực gia đình ở nhà hàng xóm thì nên làm gì?
Đừng xông vào nếu thấy nguy hiểm cho bản thân. Hãy gọi 113 khi khẩn cấp, gọi 111 nếu nạn nhân là trẻ em, hoặc báo công an, chính quyền xã phường. Lời báo kịp thời có thể ngăn một sự việc tệ hơn.