Bồng bột là hăng hái, sôi nổi mà thiếu chín chắn, cảm xúc đến nhanh và nguội cũng nhanh. Người ta hay nói tuổi trẻ bồng bột, một phút bồng bột để chỉ lúc làm theo cảm xúc, đến khi bình tĩnh lại mới thấy mình vội. Ít ai để ý rằng từ này còn một nghĩa khen: khí thế sôi nổi, mạnh mẽ của cả một tập thể.
| Nghĩa ngắn | Hăng hái, sôi nổi mà thiếu suy xét, không bền |
| Loại từ | Tính từ; từ điển tiếng Việt xếp vào từ láy âm đầu “b” |
| Sắc thái | Chê nhẹ, thường kèm chút bao dung; nghĩa khen ít gặp hơn |
| Trái nghĩa | Chín chắn, điềm tĩnh, thận trọng, đằm tính |
Bồng bột và chữ 蓬勃 của tiếng Hán
Đặt bồng bột cạnh chữ Hán là thấy một sự trùng hợp thú vị. Tiếng Hán có từ 蓬勃, đọc theo âm Hán Việt cũng là “bồng bột”. Chữ 蓬 là cỏ bồng, loại cỏ mọc um tùm; chữ 勃 là chữ “bột” trong bột phát, chỉ cái gì bừng lên bất chợt. Ghép lại, 蓬勃 tả cây cỏ xanh tốt, rồi nghĩa rộng ra thành hưng thịnh, tràn trề sức sống. Người Trung Quốc khen thanh niên bằng thành ngữ 朝氣蓬勃: hăng hái như buổi sáng, sức sống dâng đầy.
Trong khi đó, các từ điển tiếng Việt lại xếp bồng bột vào nhóm từ láy thuần Việt, láy âm đầu “b” cùng kiểu với bập bềnh, bối rối, bỡ ngỡ. Bồng bột của tiếng Việt cũng nghiêng hẳn về phía chê: sôi nổi đấy, nhưng non và chóng tàn.
Hai chữ cùng âm, một bên khen sức sống, một bên chê sự nông nóng. Riêng nghĩa khen “khí thế bồng bột” của tiếng Việt thì lại rất gần với 蓬勃. Giữa hai từ có quan hệ vay mượn hay chỉ tình cờ trùng âm, hiện chưa có tài liệu nào kết luận chắc, nên cứ xem đây là một chuyện chữ để nhớ từ cho lâu.
Một phút bồng bột là phút nào?
Từ điển ghi bồng bột là tính từ, với hai nét nghĩa dùng ở hai kiểu câu khác nhau.
- Sôi nổi, có khí thế mạnh. Nghĩa này hay gặp trong văn viết cũ, khi tả phong trào, tả một tập thể đang hăng say. Ví dụ: Ngày khai trường, cả đội văn nghệ tập luyện với khí thế bồng bột.
- Hăng say nhất thời, chưa đủ chín chắn và khó bền lâu. Đây là nghĩa phổ biến nhất. Ví dụ: Chỉ vì một phút bồng bột, cậu ấy nộp đơn nghỉ việc ngay giữa buổi họp.
Nghĩa thứ hai luôn có hai vế: cảm xúc dâng cao, và sự thiếu cân nhắc đi kèm. Người bồng bột không xấu bụng; họ chỉ để lửa cháy trước khi kịp nhìn xem lửa sẽ lan tới đâu. Chữ “không lâu bền” cũng đáng để ý: lời hứa bồng bột, mối tình bồng bột, lời thề bồng bột thường tắt nhanh như đống rơm bén lửa.
Từ này hay đi cùng: tuổi trẻ, tình cảm, quyết định, phút, lời hứa. Ít ai nói “ông cụ bồng bột”, vì người ta mặc định tuổi già đã qua cái thời nông nóng.
Bồng bột, bốc đồng, nông nổi, hấp tấp
Bốn từ này đều chê sự thiếu suy nghĩ, nhưng gốc rễ của mỗi từ nằm ở một chỗ khác:
| Từ | Gốc của sự “vội” | Ví dụ |
|---|---|---|
| Bồng bột | Cảm xúc dâng cao, nhiệt tình mà chóng nguội | Mối tình bồng bột tuổi mười bảy |
| Bốc đồng | Bộc phát theo cơn hứng hoặc cơn giận, làm ngay tức thì | Bốc đồng đập vỡ điện thoại |
| Nông nổi | Suy nghĩ cạn, chưa thấy hết hậu quả | Lời nói nông nổi làm bạn buồn |
| Hấp tấp | Vội vàng trong cách làm, thiếu cẩn thận | Hấp tấp nên ghi sai đề |
Nói gần đúng thì bồng bột là chuyện của trái tim, nông nổi là chuyện của cái đầu, còn hấp tấp là chuyện của đôi tay. Bốc đồng thì đứng giữa, thiên về phản ứng tức thời; nghĩa và gốc chữ đồng có ở bài giải nghĩa tính bốc đồng. Riêng chữ nông nổi, nhiều người gõ nhầm thành dấu ngã, xem bài nông nổi viết dấu hỏi hay dấu ngã.
Ở phía trái nghĩa có chín chắn, điềm tĩnh, thận trọng, đằm tính. Người ta hay coi đây là dấu hiệu của sự trưởng thành; ranh giới ấy được bàn kĩ hơn ở bài khi nào thì gọi là chín chắn, trưởng thành.
Tuổi trẻ bồng bột trong bài văn nghị luận
Gặp đề nghị luận về sự bồng bột của tuổi trẻ, một bài viết thuyết phục thường không chê hẳn mà đặt bồng bột lên bàn cân:
- Mặt sáng: bồng bột đi kèm với dám thử, dám bắt đầu. Nhiều dự định lớn khởi đầu từ một lúc hăng hái chưa kịp sợ.
- Cái giá: quyết định vội về học hành, tiền bạc, tình cảm có thể để lại hậu quả dài; một bình luận nóng giận trên mạng có khi theo người viết nhiều năm.
- Cách giữ lửa mà không cháy nhà: giữ nhiệt huyết nhưng tập thói quen chờ một ngày trước những việc lớn, hỏi ý người đi trước, chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình.
Muốn đọc bài hoàn chỉnh về những chủ đề gần như vậy, có thể tham khảo văn mẫu nghị luận về người trẻ lớp 12.
Một lưu ý khi dùng từ: trong văn bản trang trọng, viết “phong trào thi đua diễn ra bồng bột” rất dễ bị đọc thành lời chê, dù người viết muốn khen. Muốn khen thì chọn “sôi nổi” hay “rầm rộ” cho chắc.
Bồng bột qua mấy câu nói quen
Tuổi trẻ bồng bột nghĩa là gì?
Là cách nói về quãng đời trẻ, khi người ta nhiệt tình, dám làm nhưng chưa đủ trải nghiệm để cân nhắc kĩ. Câu này thường mang giọng bao dung, ngầm nhận rằng ai cũng từng có lúc như thế.
Bồng bột tiếng Anh là gì?
Nghĩa thiếu chín chắn thường dịch là impulsive hoặc rash; “một phút bồng bột” có thể nói a moment of impulse. Nghĩa khí thế sôi nổi gần với vigorous hay full of enthusiasm.
Bồng bột là tốt hay xấu?
Phần nhiều là chê nhẹ, vì nó gắn với quyết định thiếu suy nghĩ. Nhưng phía sau bồng bột thường là nhiệt huyết thật, nên người lớn hay nhìn nó như một tật dễ sửa của tuổi trẻ hơn là một thói xấu.
Bồng bột là từ láy hay từ ghép?
Các từ điển tiếng Việt xếp bồng bột vào từ láy, láy âm đầu “b”. Tách riêng “bồng” hay “bột” ra thì không còn nghĩa như cả từ.