Thượng vàng hạ cám là thành ngữ chỉ đủ mọi thứ, mọi loại, từ cái quý giá nhất tới cái rẻ rúng nhất; dùng cho công việc thì nghĩa là đủ mọi việc, từ sang đến hèn. Đây là lối nói khẩu ngữ, thường nghe khi người ta tả một sạp hàng bán đủ thứ, một cái kho chất đủ loại đồ, hay một người phải ôm đủ việc lớn nhỏ.
| Nghĩa ngắn | Đủ mọi thứ, từ quý đến rẻ; đủ mọi việc, từ sang đến hèn |
| Loại | Thành ngữ, sắc thái khẩu ngữ, thông tục |
| Cấu tạo | Hai vế đối nhau: thượng (trên) + vàng, hạ (dưới) + cám |
| Sắc thái | Trung tính khi kể; hơi chê khi ý là lẫn lộn, không chọn lọc |
Thượng vàng hạ cám nghĩa là gì?
Thử hình dung một gian hàng tạp hóa ở chợ quê. Trên kệ cao có hộp nữ trang, dưới nền là bao cám nuôi lợn. Đứng ở cửa nhìn vào thì thấy cái gì cũng có. Thành ngữ này chụp đúng cái cảnh ấy: phía trên là thứ đắt nhất, phía dưới là thứ rẻ nhất, ở giữa là tất cả những gì còn lại.
Từ hình ảnh đó, người nói dùng thành ngữ theo hai hướng.
- Nói về đồ vật, hàng hóa, thông tin: có đủ loại, không thiếu thứ gì, bất kể quý hay tầm thường. Ví dụ: Chợ phiên cuối năm bán thượng vàng hạ cám, từ cành đào đến mớ rau thơm.
- Nói về công việc: phải làm đủ mọi việc, việc sang lẫn việc hèn, không được kén. Ví dụ: Mới vào xưởng, cậu ấy làm thượng vàng hạ cám, từ ghi sổ đến quét nền.
Trong từ điển mở Wiktionary, thành ngữ được ghi nhãn thông tục, kèm câu ví dụ về một phiên chợ có đủ mọi thứ. Vì là lời ăn tiếng nói thường ngày, câu này hợp với văn kể, văn tả, lời thoại; trong văn bản hành chính thì nên thay bằng “nhiều loại”, “đủ chủng loại“.
Một chị phụ bếp trong truyện Vua chích chòe
Học sinh lớp 7 (bộ Kết nối tri thức) gặp thành ngữ này trong một bài tập về thành ngữ. Câu được đưa ra làm ngữ liệu lấy từ truyện cổ Grimm Vua chích chòe, đoạn nàng công chúa kiêu kỳ phải xuống làm việc trong bếp:
Giờ đây, công chúa là một chị phụ bếp, thôi thì thượng vàng hạ cám, việc gì cũng phải làm.
Đề bài yêu cầu thay thành ngữ bằng một cách nói thường. Thay bằng “từ sang đến hèn” hay “mọi việc lớn nhỏ” thì câu vẫn đúng nghĩa, nhưng mất đi cái tương phản giữa nàng công chúa quen dùng đồ quý với cảnh cầm bao cám trong bếp. Thành ngữ ngắn hơn mà gợi hình hơn, đó cũng là ý mà bài tập muốn học sinh tự rút ra. Muốn đọc lại cả câu chuyện, xem phần soạn truyện cổ Grimm về nàng công chúa kén chồng.
Vì sao lại là vàng và cám?
Bốn chữ của thành ngữ là hai lớp từ đứng chung một chỗ. Thượng (上, trên) và hạ (下, dưới) là hai chữ Hán Việt quen thuộc, gặp trong thượng nguồn, hạ lưu, thượng cấp, hạ cấp. Còn vàng và cám là từ thuần Việt, gần gũi với đời sống nhà nông.
Chọn hai vật này là rất khéo. Vàng là thứ người xưa cất kín, quý nhất trong nhà. Cám là lớp vỏ lụa bong ra khi xay xát gạo, thứ để nấu cho lợn ăn, gần như không ai tính tiền. Đặt hai cực ấy ở hai đầu, người nói không cần kể tên từng món; người nghe tự hiểu rằng mọi thứ nằm giữa vàng và cám đều có mặt.
Lối cấu tạo hai vế đối xứng như vậy rất hay gặp trong thành ngữ tiếng Việt: đầu voi đuôi chuột, ăn trên ngồi trốc, lên voi xuống chó. Bài đặc điểm của thành ngữ tiếng Việt có nói thêm về kiểu thành ngữ đối này.
Gần nghĩa, trái nghĩa và chỗ dễ dùng lệch
| Cách nói | Giống và khác thượng vàng hạ cám |
|---|---|
| Đủ thứ, đủ loại | Cùng ý có nhiều loại, nhưng trơn, không có hình ảnh |
| Từ sang đến hèn | Gần nhất ở nghĩa công việc |
| Tạp nham, hổ lốn | Nặng về chê: lẫn lộn, kém chất lượng |
| Hàng tuyển, chọn lọc | Trái nghĩa: chỉ giữ thứ tốt nhất |
| Kén cá chọn canh | Thái độ ngược lại: kén chọn, việc gì không vừa ý thì không làm |
Chỗ dễ dùng lệch là sắc thái. Khen một cửa hàng “bán thượng vàng hạ cám” là khen đủ hàng. Nhưng nói một tờ báo “đăng tin thượng vàng hạ cám” thì lại thành chê, ý là chuyện lớn chuyện vặt trộn lẫn. Một lỗi khác là dùng thành ngữ cho thứ chỉ có một loại: “quán bán thượng vàng hạ cám các món phở” nghe khiên cưỡng, vì cả quán chỉ có phở. Cũng đừng tách “vàng” ra hiểu là màu vàng; ở đây vàng là kim loại quý, đứng đối với cám.
Khi đống lẫn lộn ấy toàn thứ bỏ đi, người miền Nam có chữ xà bần, gạch vụn công trình, gốc là gạch vụn, rác thải xây dựng.
Thượng vàng hạ cám trong lời nói hằng ngày
Thượng vàng hạ cám là thành ngữ hay tục ngữ?
Là thành ngữ. Nó chỉ là một cụm từ cố định dùng để gọi tên một tính chất (đủ mọi thứ), chưa phải một câu trọn vẹn nêu kinh nghiệm hay lời khuyên như tục ngữ. Vì thế nó luôn phải nằm trong một câu khác mới đủ nghĩa.
Đặt câu với thượng vàng hạ cám như thế nào?
Có thể dùng làm vị ngữ hoặc bổ ngữ: Cái gác xép nhà ông chất thượng vàng hạ cám, từ radio cũ đến chồng báo Tết. Hoặc nói về việc: Ngày đầu đi làm thêm, tôi làm thượng vàng hạ cám, rửa ly xong lại ra trông xe.
Thượng vàng hạ cám tiếng Anh nói thế nào?
Không có câu tương ứng từng chữ. Tùy ngữ cảnh, người ta dịch thoát là all sorts of things hoặc everything under the sun khi nói về hàng hóa, đồ vật; nói về công việc thì có thể dùng do all kinds of jobs.
Dùng thượng vàng hạ cám trong bài văn có được không?
Được, nhất là trong văn kể chuyện, văn tả cảnh chợ, lời nhân vật. Chỉ nên tránh trong văn nghị luận trang trọng hay báo cáo, vì sắc thái của nó là thông tục.
Đem đủ thứ trộn vào một chỗ thì người Bắc còn gọi đùa là tả pí lù, hổ lốn, từ gốc là nồi lẩu của người Hoa.