Chủng loại là loại, kiểu của một nhóm sự vật, nói một cách khái quát; trong sinh học từ này còn có nghĩa giống loài. Ngoài chợ, trên hóa đơn hay trong quảng cáo, người ta dùng nó gần như chỉ cho hàng hóa: “đa dạng chủng loại”, “chủng loại hàng hóa”, “ghi rõ chủng loại, xuất xứ”. Hiểu chủng loại nghĩa là gì thì đọc các cụm ấy sẽ không còn thấy khô.
| Nghĩa ngắn | Loại, kiểu (nói khái quát); giống loài |
| Gốc từ | Hán Việt 種類: chủng (giống, hạt giống) + loại (loài, loại) |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Văn viết, hay gặp trong thương mại, kỹ thuật, sinh học |
Chủng loại: từ hạt giống đến kệ hàng
Chữ chủng (種) theo Thiều Chửu trước hết là giống thóc, hạt giống; rồi rộng ra là giống, loài, như hoàng chủng là giống da vàng. Cùng một mặt chữ nhưng đọc theo nghĩa động từ thì là gieo, trồng; người xưa nói chủng đậu vì “gieo” mầm vắc-xin đậu mùa vào da, và chữ chủng ngừa ở miền Nam vẫn giữ dấu vết ấy.
Chữ loại (類) là loài, giống, thứ; ta gặp nó trong nhân loại, phân loại, đồng loại, đại loại. Đặt hai chữ cạnh nhau, chủng loại vốn là “giống nào loài nấy”, một cách chia muôn vật theo cái gốc sinh ra chúng.
Đường đi của từ này khá thú vị: từ ruộng lúa sang sách sinh vật, rồi từ sách sinh vật lên kệ siêu thị. Ngày trước người ta nói “các chủng loại thực vật”; giờ đây cụm quen tai hơn lại là “chủng loại điện thoại”, “chủng loại vật tư”.
Hai cách hiểu chữ chủng loại trong câu
Từ điển của Viện Ngôn ngữ học tách hai nét nghĩa. Nét thứ nhất là giống loài, ví dụ “các chủng loại thực vật”. Nét thứ hai là loại hàng hóa, nói khái quát, ví dụ “chủng loại hàng hoá”, “có nhiều chủng loại xe con mới”. Wiktionary tiếng Việt chỉ ghi nét đầu, nét sát với chữ Hán nhất; vậy mà ngoài đời, nét nghĩa hàng hóa mới là nét người ta gặp hằng ngày.
Chữ “khái quát” trong định nghĩa là điểm mấu chốt. Chủng loại không chỉ một món cụ thể mà chỉ cả một nhóm có chung đặc điểm. Nói “cửa hàng có ba chủng loại quạt” nghĩa là có quạt đứng, quạt trần, quạt hộp chẳng hạn, chứ không phải có ba cái quạt.
- Vườn quốc gia này lưu giữ hàng trăm chủng loại lan rừng.
- Phiếu nhập kho phải ghi đủ chủng loại, số lượng và đơn giá.
- Gian hàng tết năm nay đa dạng chủng loại, từ mứt gừng đến hạt điều rang muối.
Chủng loại hàng hóa và cụm “đa dạng chủng loại”
Trong buôn bán, chủng loại hàng hóa là cách gom những mặt hàng gần nhau về công dụng hay cấu tạo vào một nhóm, để quản lý, báo giá, kê khai. Một cửa hàng điện máy có thể chia: tủ lạnh, máy giặt, điều hòa; trong mỗi nhóm lại có nhiều mẫu, nhiều cỡ. Hồ sơ mua sắm thường đòi “ghi rõ chủng loại, ký mã hiệu, xuất xứ” để hai bên không hiểu khác nhau về món hàng.
Còn “đa dạng chủng loại” là câu quảng cáo quen thuộc, nghĩa là có nhiều loại cho khách chọn. Câu này đúng ngữ pháp, chỉ nên tránh ghép thừa thành “đa dạng nhiều chủng loại” vì “đa dạng” đã mang sẵn nghĩa nhiều.
Chủng loại đặt cạnh loại, thể loại, chủng tộc
| Từ | Nghĩa gọn | Dùng cho | Ví dụ |
|---|---|---|---|
| Chủng loại | Loại, nhóm nói khái quát; giống loài | Hàng hóa, vật tư, sinh vật | chủng loại phân bón |
| Loại | Tập hợp cùng đặc điểm | Hầu như mọi thứ, khẩu ngữ lẫn văn viết | loại vải này mát |
| Thể loại | Dạng, kiểu của tác phẩm | Văn học, phim, nhạc | thể loại truyện ngắn |
| Chủng tộc | Nhóm người cùng đặc điểm di truyền bề ngoài | Con người | không phân biệt chủng tộc |
| Phân loại | Chia ra thành từng loại (động từ) | Hoạt động sắp xếp | phân loại rác tại nguồn |
Đồng nghĩa gần nhất với chủng loại là loại, kiểu loại, giống loại; nói về sinh vật thì gần với giống loài. Từ này không có trái nghĩa theo cặp; muốn nói ngược lại thì dùng cách diễn đạt như “chỉ có một loại”, “hàng đơn điệu”.
Lỗi hay gặp nhất là dùng chủng loại cho tác phẩm: viết “chủng loại truyện ngắn” nghe rất lạ tai, vì với sách vở người ta nói thể loại; bài phân biệt loại và thể trong văn học giải thích kỹ chữ này. Muốn hiểu vì sao những từ như chủng loại, nhân loại, phân loại nghe “sách vở” hơn từ “loại” đứng một mình, xem thêm bài yếu tố Hán Việt và cách nhận biết.
Chủng loại trên hóa đơn, trong sách sinh học và khi dịch
Chủng loại hàng hóa là gì?
Là nhóm các mặt hàng có chung công dụng hoặc đặc điểm, được gọi chung một tên để quản lý và mua bán. Ví dụ trong ngành văn phòng phẩm: bút, giấy, sổ là ba chủng loại khác nhau.
Đa dạng chủng loại là gì?
Là có nhiều loại khác nhau để lựa chọn. Cụm này hay đứng trên biển hiệu, tờ rơi, bài đăng bán hàng, như “phụ tùng xe máy đa dạng chủng loại”.
Chủng loại tiếng Anh là gì?
Tùy ngữ cảnh: hàng hóa thì dùng type, kind, category; “đa dạng chủng loại” có thể dịch là a wide range of products. Trong sinh học, nghĩa giống loài gần với species.
Chủng loại và chủng tộc khác nhau ở chỗ nào?
Hai từ chung chữ chủng nhưng khác đối tượng. Chủng loại dùng cho đồ vật, hàng hóa, cây cối, con vật; chủng tộc chỉ dùng cho con người. Không ai nói “chủng tộc điện thoại”, và nói “chủng loại người” thì vừa sai vừa dễ gây khó chịu.