Xà bần là đồ phế thải từ các công trình xây dựng như gạch vỡ, ngói, vôi vữa, bê tông vụn, còn gọi là rác thải xây dựng. Ngoài nghĩa này, trong bữa cơm của nhiều gia đình, xà bần còn là tên một món nấu chung từ đủ thứ thức ăn còn dư, nhất là sau Tết. Xà bần nghĩa là gì vì vậy có hai câu trả lời, nhưng đều xoay quanh ý “nhiều thứ trộn lẫn”.
| Nghĩa 1 | Phế thải xây dựng: gạch, ngói, vôi vữa, bê tông vỡ |
| Nghĩa 2 | Món nấu từ nhiều thức ăn thừa gom lại một nồi |
| Loại từ | Danh từ (phương ngữ, khẩu ngữ) |
| Cách gọi khác | Chất thải rắn xây dựng, rác xây dựng; món “hổ lốn” |
Nghĩa gốc của xà bần: gạch vụn xây dựng
Từ điển tiếng Việt (Hoàng Phê chủ biên) ghi xà bần là danh từ thuộc phương ngữ, khẩu ngữ, chỉ đồ phế thải như gạch ngói, vôi vữa từ các công trình xây dựng, nói khái quát. Ví dụ quen thuộc là “thu dọn các đống xà bần”. Đây là nghĩa người ta gặp hằng ngày: sửa nhà, đập tường, phá dỡ một ngôi nhà cũ đều để lại những đống xà bần cần chở đi.
Trên báo chí và văn bản quản lý, xà bần được gọi bằng tên chính thức là chất thải rắn xây dựng. Các bài báo về đô thị như của Sài Gòn Giải Phóng, Tiền Phong nhiều lần phản ánh chuyện xà bần đổ trộm ở bãi đất trống, ven kênh, chất cao thành đống sau khi giải tỏa mặt bằng, gây bụi bặm và mất mỹ quan.
Câu ví dụ:
- Nhà bên cạnh sửa lại bếp, xà bần chất kín nửa con hẻm.
- Phường cấm đổ xà bần ra bờ kênh.
- Thợ dùng xà bần đã đập nhỏ để san lấp nền sân.
Chuyện xà bần chất đống là một mặt trái quen thuộc của quá trình phố xá mở rộng nhanh, khi hết dãy nhà cũ này tới dãy nhà cũ khác bị phá dỡ.
Nồi xà bần của má: một món ăn từ đồ thừa
Nghĩa thứ hai ít người ngoài bếp biết tới. Trong ký ức của nhiều gia đình, sau mấy ngày Tết, các món còn dư mỗi thứ một ít, như khổ qua, dưa cải, chả lụa, lạp xưởng, được gom lại, nấu chung một nồi rồi hâm đi hâm lại ăn dần. Món ấy được gọi vui là “xà bần”. Một bài tản văn trên báo Tuổi Trẻ và một bài trên báo Đại Đoàn Kết đều kể về nồi xà bần của mẹ như món ăn của những nhà đông con, khó khăn, biết tiết kiệm.
Tác giả bài báo Đại Đoàn Kết nói rõ chữ xà bần trong nhà mình chẳng dính gì tới công trường, mà là tên một món ăn hổ lốn. Cái tên rõ ràng mượn từ nghĩa gốc: đống phế thải xây dựng là đủ loại vật liệu trộn lẫn, nồi thức ăn này cũng là đủ loại món trộn lẫn. Tên gọi nghe có vẻ chê, nhưng chứa nhiều thương mến. Nồi xà bần thường đi liền với không khí những ngày sau dịp Tết cổ truyền của người Việt.
Từ hai nghĩa trên, trong lời nói hằng ngày, có người còn ví một chỗ bừa bộn, lộn xộn là “như bãi xà bần”: “Phòng em sau tuần thi y như bãi xà bần”. Đây là cách so sánh vui, từ điển không ghi thành nghĩa riêng.
Những từ cùng ý và những từ dễ nhầm với xà bần
| Từ | Quan hệ với xà bần | Ghi chú |
|---|---|---|
| Chất thải rắn xây dựng | Đồng nghĩa (nghĩa 1) | Cách gọi trong văn bản, báo chí |
| Gạch vụn, phế thải | Gần nghĩa (nghĩa 1) | Chỉ một phần của xà bần |
| Hổ lốn, thập cẩm | Gần nghĩa (nghĩa 2) | Món trộn nhiều thứ |
| Vật liệu xây dựng | Trái nghĩa tương đối | Còn mới, chưa dùng, khác với đồ đã bỏ đi |
| Xà phòng, xà beng | Dễ nhầm vì cùng chữ “xà” | Không liên quan về nghĩa |
Chữ xà trong xà bần không có nghĩa riêng như xà (thanh gỗ, thanh sắt ngang) trong “xà nhà”. Cả cụm chỉ có nghĩa khi đi liền nhau, và từ điển chưa ghi rõ nguồn gốc của nó.
Miền Bắc có một chữ gốc Hoa cũng chỉ món nấu lẫn lộn là món tả pí lù, xưa vốn là tên một nồi lẩu.
Xà bần bỏ đi hay dùng lại?
Nhiều người coi xà bần là rác, nhưng thành phần chính của nó, như bê tông, gạch, vữa xi măng, đều có thể tái chế. Một bài trên báo Nông nghiệp và Môi trường dẫn lời một nhà khoa học vật liệu: đây là nhóm khoáng vô cơ, tái chế được rất tốt, nếu được phân loại ngay từ công trường thì có thể quay lại làm vật liệu cho hạ tầng, nền đường. Một đống xà bần đổ bừa thì gây ô nhiễm, còn được thu gom đúng chỗ thì lại thành nguyên liệu.
Với học sinh, đây là một đề tài gần gũi khi viết bài nghị luận về môi trường hay ý thức giữ gìn đường phố: đổ xà bần đúng nơi quy định cũng là một việc nhỏ của người dân văn minh.
Hỏi han quanh hai chữ xà bần
Xà bần nghĩa là gì trong xây dựng?
Là phế thải sau khi xây, sửa hoặc phá dỡ công trình: gạch ngói vỡ, vôi vữa, bê tông vụn, đất đá thừa. Văn bản chính thức gọi là chất thải rắn xây dựng.
Món xà bần là món gì?
Là món nấu từ nhiều thức ăn còn dư, thường sau Tết, gom chung một nồi rồi hâm lại. Món này không có công thức cố định, nhà nào còn gì thì nấu nấy.
Viết xà bần hay xà bầng?
Từ điển ghi là xà bần, chữ “bần” không có “g”. Từ điển chỉ ghi “xà bần”, nên viết theo cách này.
Xà bần có tái chế được không?
Có. Gạch, bê tông, vữa trong xà bần có thể tái chế thành vật liệu san lấp, vật liệu nền đường, với điều kiện được phân loại, không lẫn rác sinh hoạt.