Tả pí lù là cách nói khẩu ngữ chỉ một mớ hổ lốn, tạp nham, đủ thứ trộn vào nhau mà chẳng theo trật tự nào. Gốc của nó là tên một kiểu lẩu nhúng của người Hoa gốc Quảng Đông, còn được viết là tả pín lù. Ai chê “bài thuyết trình tả pí lù quá” tức là nội dung lộn xộn, mỗi thứ một ít.
| Nghĩa ngắn | Hổ lốn, tạp nham, đủ thứ lẫn lộn |
| Gốc từ | Tiếng Quảng Đông 打邊爐 (âm Hán Việt: đả biên lô), tên một kiểu lẩu nhúng |
| Cách viết khác | Tả pín lù, tạp pí lù |
| Sắc thái | Khẩu ngữ, chê nhẹ, thường pha giọng đùa |
Tả pí lù vốn là một nồi lẩu?
Đúng vậy. Ba tiếng nghe như tiếng lóng của tuổi teen thật ra là một lối phiên âm. Người Quảng Đông gọi kiểu ăn lẩu nhúng là 打邊爐, phiên âm Jyutping là daa2 bin1 lou4. Tai người Việt bắt âm thành “tả pín lù”, rồi nói nhanh rơi mất âm cuối, thành “tả pí lù”.
Từng chữ đều có chuyện. Chữ cuối 爐 là cái lò, âm Hán Việt đọc là “lô”, họ hàng gần với chữ “lò” của tiếng Việt. Chữ giữa có sách viết là 邊 (bên cạnh), có sách viết là 甂, tên một loại nồi nông lòng. Viết kiểu nào thì hình ảnh vẫn thế: một nồi nước dùng sôi lục bục trên bếp, quanh đó bày la liệt thịt, cá, tôm, rau, nấm, đậu phụ để mỗi người tự gắp, tự nhúng.
Cộng đồng người Hoa gốc Quảng Đông ở Nam Bộ mang món ăn cùng cái tên ấy theo, và nó lan ra các vùng khác. Đến nay nhiều quán ở Đà Lạt và không ít nơi khác vẫn ghi “lẩu tả pí lù” trên bảng hiệu. Còn kiểu ăn lẩu nhúng khởi phát từ đâu xa hơn thì mỗi tài liệu kể một khác, chưa có câu trả lời chắc chắn. Muốn biết vì sao tiếng Quảng Đông nghe khác hẳn tiếng phổ thông Trung Quốc, có thể đọc bài Quảng Đông thoại đặt cạnh Quan thoại.
Nghĩa bóng sinh ra từ chính cái bàn lẩu. Món gì cũng thả chung một nồi, đũa người này gắp lẫn với đũa người kia, ăn xong chẳng ai nhớ mình vừa ăn mấy thứ. Thế là người ta mượn tên món để gọi mọi thứ pha trộn lung tung, thứ gì cũng góp một chút mà chẳng thứ nào ra hồn.
Bếp người Hoa ở miền Tây còn để lại chữ xá bấu, món củ cải muối mang tên gốc tiếng Tiều.
Đặt cạnh hổ lốn, tạp nham, thập cẩm
Mấy từ này cùng nói về sự pha trộn nhưng mức độ chê khác nhau khá rõ.
| Từ | Ý chính | Sắc thái |
|---|---|---|
| Tả pí lù | Nhiều thứ lẫn lộn, thiếu trật tự | Bình dân, hay dùng khi đùa |
| Hổ lốn | Nhiều thứ rất khác nhau trộn bừa vào nhau | Chê rõ hơn |
| Tạp nham | Lẫn nhiều thứ lặt vặt, chất lượng kém | Chê, có ý coi thường |
| Lộn xộn | Không theo thứ tự, không ngăn nắp | Trung tính đến chê; không cần “nhiều thứ” |
| Thập cẩm | Gồm nhiều loại phối với nhau | Trung tính, thường là khen (chè thập cẩm) |
Thử đổi chỗ sẽ thấy ngay: “bánh nướng thập cẩm” nghe ngon, còn “bánh nướng tả pí lù” thì người bán chắc mất khách. Tả pí lù cũng gần với chữ lăng nhăng hiểu theo nghĩa vớ vẩn, không đâu vào đâu; xem thêm chữ lăng nhăng khi chỉ chuyện linh tinh.
Người Nam Bộ còn một chữ gần ý là xà bần của người miền Nam, vừa chỉ gạch vụn công trình vừa chỉ nồi đồ ăn thừa nấu chung.
Cũng nói chuyện có đủ thứ nhưng không mang ý chê là thành ngữ thượng vàng hạ cám, chỉ một nơi bày bán từ món đắt tiền đến món rẻ nhất.
Nghe tả pí lù trong những câu nói nào?
Từ này sống chủ yếu trong lời nói và tin nhắn. Mỗi ví dụ dưới đây là một hoàn cảnh khác:
- Góp ý bài nhóm: “Slide của mình đang tả pí lù lắm, mỗi trang một kiểu chữ, gom lại cho đồng bộ đi.”
- Dọn phòng: “Tủ quần áo tả pí lù thế này thì tìm cái áo trắng kiểu gì?”
- Bình luận về một quán: “Thực đơn tả pí lù, có cả phở, pizza lẫn trà sữa, chẳng biết quán mạnh món nào.”
- Tự trêu mình: “Danh sách nhạc của tôi tả pí lù lắm, bolero xong nhảy sang rap.”
- Nghĩa đen, rủ đi ăn: “Trời lạnh, tối nay cả nhà đi ăn lẩu tả pí lù nhé.”
Với nghĩa bóng, chữ này hợp để tự chê mình hoặc chê vui giữa bạn bè. Ném thẳng vào bài làm của người khác trước đám đông thì dễ thành chê bai nặng lời.
Viết bài văn thì thay bằng từ nào?
Bài văn, báo cáo hay đơn từ cần lời lẽ trang trọng, nên “tả pí lù” không hợp. Tùy ý muốn nói mà chọn:
- Bố cục, ý tứ rời rạc: thiếu mạch lạc, lộn xộn, rối.
- Thành phần pha trộn nhiều nguồn: pha tạp, hỗn tạp.
- Muốn chê mạnh: tạp nham, hổ lốn.
Ví dụ: câu nói “Dàn ý của em còn tả pí lù” khi viết vào lời phê sẽ thành “Dàn ý còn thiếu mạch lạc, các ý chưa sắp theo trình tự”. Tiếng Việt có rất nhiều chữ đi vào qua đường ăn uống, buôn bán như thế này; chuyện ấy được kể kĩ hơn ở bài cách tiếng Việt nhận chữ của tiếng khác.
Một chi tiết vui để nhớ: người gọi món ở quán lẩu Quảng Đông và người chê căn phòng bừa bộn đang dùng cùng một chữ, chỉ khác là một người thấy thèm, người kia thấy mệt.
Tả pí lù trên bàn ăn và trong lời trêu
Tả pí lù nghĩa là gì khi nói về đồ vật, công việc?
Là lộn xộn, pha trộn đủ thứ mà không có trật tự. Một cái bàn học bày sách, đồ ăn vặt, dây sạc lẫn lộn có thể bị gọi là “tả pí lù”.
Tả pín lù và tả pí lù có khác nhau không?
Không khác về nghĩa. “Tả pín lù” sát với âm Quảng Đông hơn, còn “tả pí lù” là cách đọc đã rơi bớt âm cuối, nghe quen tai hơn ở nhiều nơi. Một số người còn nói “tạp pí lù”, có lẽ vì liên tưởng đến chữ tạp.
Tả pí lù là tiếng nước nào?
Từ này đi vào tiếng Việt từ tiếng Quảng Đông, một phương ngữ lớn của tiếng Trung, qua cộng đồng người Hoa sống ở Việt Nam. Chữ gốc là 打邊爐, đọc theo âm Hán Việt thành đả biên lô.
Lẩu tả pí lù gồm những gì?
Thường có nồi nước dùng ninh từ xương, ăn kèm thịt bò, hải sản, rau xanh, nấm và đậu phụ để nhúng. Mỗi quán, mỗi vùng thêm bớt theo khẩu vị riêng, nên đúng như cái tên: nồi nào cũng mỗi thứ một ít.