Thay đổi bản thân là việc một người chủ động sửa lại cách nghĩ, thói quen hoặc cách cư xử của chính mình để sống tốt hơn so với trước. Khi nói thay đổi bản thân theo hướng tích cực, người ta thường muốn bỏ một tật xấu, tập một nếp mới hay học cách nhìn mọi việc bình tĩnh hơn. Cái khó không nằm ở quyết tâm ban đầu mà ở những tuần lặng lẽ sau đó.
| Nghĩa ngắn | Tự điều chỉnh suy nghĩ, thói quen, hành vi của mình theo hướng mình mong muốn |
| Loại cụm từ | Cụm động từ; dùng như danh từ trong “sự thay đổi bản thân” |
| Tiếng Anh gần nghĩa | self-improvement, personal growth, behavior change |
| Sắc thái | Tích cực khi xuất phát từ chính mình; dễ thành gượng ép nếu chỉ để vừa lòng người khác |
Thay đổi bản thân nghĩa là đổi những gì?
Cụm từ này không có mục riêng trong từ điển vì nghĩa của nó khá rõ: “thay đổi” là làm cho khác đi, “bản thân” là chính mình. Ghép lại, ta có một việc mà người làm và người bị làm là cùng một người. Đó cũng là lý do nó khó hơn mọi kiểu thay đổi khác.
Trong tâm lý học, chuyện này thường được bàn dưới tên gọi thay đổi hành vi. Điều đáng chú ý là các nhà nghiên cứu ít nói tới “trở thành con người khác”, họ nói tới những đơn vị nhỏ hơn nhiều: một thói quen, một phản ứng, một cách diễn giải sự việc. Có thể chia những gì một người hay muốn đổi thành ba lớp:
- Lớp hành vi, dễ thấy nhất: dậy sớm, bớt thức khuya lướt điện thoại, tập thể dục, đọc sách đều.
- Lớp cảm xúc và phản ứng: bớt nóng nảy khi bị phê bình, không còn im lặng chịu đựng khi thấy mình bị đối xử bất công.
- Lớp niềm tin về chính mình: từ “mình dốt Toán bẩm sinh” sang “mình chưa học đúng cách”.
Lớp thứ ba nằm sâu nhất nhưng lại kéo theo hai lớp kia. Đây chính là chỗ gặp nhau với khái niệm lối nghĩ cho rằng năng lực có thể bồi đắp.
Muốn tìm chữ thay cho thay đổi khi viết đoạn văn, hay chữ đối lập như giữ nguyên, kiên định, có thể xem các từ cùng nghĩa và ngược nghĩa với thay đổi.
Đổi để lớn lên khác với gồng mình chiều người khác
Không phải sự đổi khác nào cũng đáng khen. Có người đổi cách ăn mặc, giọng nói, sở thích chỉ để được một nhóm bạn chấp nhận, rồi càng ngày càng thấy mệt và trống rỗng. Ranh giới nằm ở câu hỏi: mình đổi vì mình thấy điều đó đúng, hay vì sợ bị bỏ rơi?
| Thay đổi để trưởng thành | Gồng mình để vừa lòng | |
|---|---|---|
| Động cơ | Tự thấy cần, hiểu vì sao cần | Sợ bị chê, sợ mất lòng |
| Cảm giác lâu dài | Mệt lúc đầu, sau đó nhẹ nhõm | Càng lâu càng gượng, phải diễn |
| Khi không ai nhìn | Vẫn giữ nếp mới | Quay về như cũ |
Câu “thay đổi bản thân là thần, thay đổi người khác là thần kinh” lan truyền trên mạng cũng chạm đúng ý này: ta chỉ thật sự điều khiển được phần của mình.
Đổi khác theo hướng ấy, bền bỉ và có chủ đích, chính là điều người ta gọi là phát triển bản thân, với những biểu hiện và lợi ích nhìn thấy được.
Năm chặng của một lần đổi khác
Hai nhà tâm lý học James Prochaska và Carlo DiClemente đưa ra mô hình các giai đoạn thay đổi, ban đầu từ nghiên cứu về việc bỏ thuốc lá, về sau được dùng rộng rãi để bàn về mọi kiểu thay đổi hành vi. Mô hình chia hành trình thành năm chặng:
- Chưa nghĩ tới: chưa thấy có gì cần sửa, thậm chí khó chịu khi bị nhắc.
- Cân nhắc: bắt đầu nhận ra vấn đề, đặt lên bàn cân được và mất, nhưng chưa làm.
- Chuẩn bị: lên kế hoạch, thử những bước nhỏ.
- Hành động: thay đổi rõ ràng, người xung quanh nhìn thấy.
- Duy trì: giữ nếp mới và đề phòng trượt về thói cũ.
Điều hữu ích ở mô hình là nó coi việc tái phạm như một phần quen thuộc của quá trình chứ không phải dấu chấm hết. Ai từng quyết tâm “từ mai bỏ điện thoại trước giờ ngủ” rồi thất bại ba lần sẽ thấy nhẹ lòng hơn khi biết điều này.
Những dấu hiệu cho thấy ai đó đang đổi khác thật
Thay đổi thật thường chậm và kém ồn ào hơn những lời tuyên bố đầu năm. Có vài dấu hiệu đời thường để nhận ra:
- Việc mới làm lâu dần không cần đến ý chí nữa, như đánh răng, cứ đến giờ là làm.
- Người đó tự nhận ra lúc mình sắp lặp lại phản ứng cũ và dừng được một nhịp.
- Họ kể về sai lầm cũ bằng giọng bình thản, không còn chống chế.
- Người thân nhận ra trước cả khi họ nói.
Muốn đi tới những dấu hiệu ấy, bước đầu thường là khả năng tự nhìn rõ con người mình, vì không ai sửa được điều mình chưa thấy.
Vì sao ta muốn đổi, và vì sao hay bỏ dở?
Động lực thường đến từ một cú va: điểm kém bất ngờ, một lần cãi nhau to với bố mẹ, một người bạn đi trước mình quá xa. Cũng có khi là những mốc thời gian như năm học mới, sinh nhật, ngày đầu năm, những lúc người ta dễ muốn “làm lại từ đầu”.
Vậy tại sao hay bỏ cuộc? Một phần vì kỳ vọng sai về thời gian. Nhóm nghiên cứu của Phillippa Lally tại University College London, công bố năm 2009, theo dõi 96 người tập một hành vi mới mỗi ngày. Trung bình phải khoảng 66 ngày thì việc đó mới gần như tự động, và khoảng cách giữa người nhanh với người chậm rất lớn. Họ cũng thấy bỏ lỡ một hôm không làm hỏng cả quá trình. Người tưởng “21 ngày là xong” vì thế dễ nản đúng vào tuần thứ tư.
Phần còn lại nằm ở môi trường. Muốn bớt chơi game mà máy vẫn nằm trên bàn học, muốn ăn ít ngọt mà tủ lạnh đầy trà sữa, thì ý chí sẽ thua. Hiểu cách một nếp sinh hoạt hình thành rồi bám rễ giúp ta sắp lại hoàn cảnh thay vì chỉ trách mình yếu đuối. Và nếu mong muốn đổi khác bắt nguồn từ cảm giác chán ghét bản thân kéo dài, buồn bã, mất ngủ nhiều tuần, hãy tâm sự với người thân, thầy cô hoặc tìm gặp chuyên gia tâm lý.
Viết nghị luận về thay đổi bản thân
Đề nghị luận xã hội hay hỏi về sự cần thiết của việc thay đổi bản thân theo hướng tích cực. Có thể triển khai theo ba luận điểm: thay đổi là cách con người thích nghi với hoàn cảnh luôn chuyển động; thay đổi đúng phải xuất phát từ việc tự nhận ra hạn chế, không phải chạy theo đám đông; và thay đổi là một quá trình có vấp ngã chứ không phải một quyết định. Dẫn chứng nên lấy từ chính lớp học, gia đình, những người quanh mình, sẽ thuyết phục hơn những tấm gương nổi tiếng đã quá quen. Kiểu bài này gần với dạng bài luận khuyên người khác từ bỏ một nếp cũ, chỉ khác là người cần thuyết phục ở đây là chính mình.
Một câu kết đắt cho bài viết kiểu này: người thay đổi thật thường không tuyên bố “mình đã khác”, họ chỉ lặng lẽ không còn làm điều cũ nữa.
Đổi mình bao lâu, đổi đến đâu thì vừa?
Thay đổi bản thân theo hướng tích cực là gì?
Đó là thay đổi giúp mình khỏe hơn, tử tế hơn, làm việc hiệu quả hơn mà vẫn giữ được những giá trị cốt lõi của mình. Bỏ thức khuya, học cách lắng nghe, bớt so sánh mình với bạn bè trên mạng là vài ví dụ quen thuộc.
Thay đổi bản thân mất bao lâu?
Không có con số chung. Nghiên cứu về hình thành thói quen cho thấy trung bình hơn hai tháng, có người nhanh hơn, có người lâu hơn nhiều. Những thay đổi về niềm tin và tính cách thường còn lâu hơn thế.
Thay đổi bản thân có phải là sống giả tạo không?
Không, nếu bạn đổi vì chính mình thấy cần. Nó chỉ thành giả tạo khi bạn đóng một vai để làm vừa lòng người khác, và vai ấy rơi ra ngay khi không ai nhìn.
Thay đổi bản thân tiếng Anh là gì?
Có thể dịch là change oneself; khi nói về quá trình hoàn thiện mình, tiếng Anh hay dùng self-improvement hoặc personal growth. Trong nghiên cứu tâm lý, cụm behavior change (thay đổi hành vi) phổ biến hơn.