Self awareness là năng lực nhìn rõ chính mình, hay tự nhận thức bản thân: nhận ra mình đang nghĩ gì, cảm thấy gì, hành xử ra sao, mạnh ở đâu, yếu ở đâu, và cả việc người khác đang nhìn mình thế nào. Viết là self-awareness hay self awareness đều gặp. Hỏi self awareness nghĩa là gì trong một câu: đó là lúc bạn đang bực mà vẫn kịp tự nhủ “à, mình đang bực đấy”, trước khi lỡ lời.
| Nghĩa ngắn | Tự nhận thức: hiểu rõ cảm xúc, suy nghĩ, hành vi và giá trị của chính mình |
| Gốc từ | Tiếng Anh: self (bản thân) + awareness (sự nhận biết, ý thức về điều gì) |
| Loại từ | Danh từ |
| Sắc thái | Trung tính đến tích cực; hay gặp trong tâm lý học, kỹ năng sống, môi trường công sở |
Self awareness gọi bằng tiếng Việt là gì?
Từ tương đương thông dụng nhất là “tự nhận thức” hoặc “nhận thức bản thân”. Trong tâm lý học, khái niệm này được biết đến nhiều qua lý thuyết của hai nhà nghiên cứu Shelley Duval và Robert Wicklund, công bố đầu thập niên 1970. Theo họ, khi chú ý vào chính mình, con người bắt đầu đem hành vi lúc ấy ra so với những chuẩn mực, giá trị bên trong, tức là tự trở thành người chấm điểm cho chính mình. Ai từng thấy ngượng khi nghe lại giọng mình trong đoạn ghi âm đã nếm thử trạng thái ấy.
Nhà tâm lý học tổ chức Tasha Eurich, trong một bài đăng trên Harvard Business Review năm 2018, tách self awareness làm hai mặt. Mặt thứ nhất, tự nhận thức bên trong, nghĩa là hiểu rõ giá trị, mong muốn, cảm xúc, điểm mạnh và điểm yếu của mình. Mặt thứ hai, tự nhận thức bên ngoài, nghĩa là hiểu người khác nhìn mình ra sao. Điều bất ngờ trong nghiên cứu của nhóm bà là hai mặt này gần như không đi cùng nhau: có người hiểu mình rất kỹ nhưng không hề biết mình đang làm người khác khó chịu, và ngược lại.
Chữ “nhận thức” ở đây hẹp hơn nhiều so với khái niệm nhận thức nói chung về thế giới: đối tượng được nhìn chỉ là chính mình.
Vì sao tự nhận thức lại khó hơn ta nghĩ?
Cũng trong bài viết năm 2018, Eurich kể rằng phần lớn người được khảo sát tin mình hiểu mình khá rõ, trong khi theo ước tính của nhóm nghiên cứu chỉ khoảng 10–15% thực sự đạt các tiêu chí họ đặt ra. Con số này là ước tính, không phải tỉ lệ đo chính xác, nhưng nó chỉ ra một nghịch lý: cảm giác “mình biết mình” rất dễ đánh lừa.
Vài lý do khiến việc nhìn rõ chính mình khó khăn:
- Ta có xu hướng giữ hình ảnh đẹp về bản thân, nên ngại nhìn thẳng vào lỗi của mình.
- Ta ít được góp ý thật lòng; bạn bè thường nể nang, người lạ thì không nói.
- Ta hay hỏi “tại sao mình như vậy” rồi tự tìm lời bào chữa, thay vì hỏi “mình đang làm gì và muốn đổi điều gì”.
Khi tự nhận thức tốt, người ta ra quyết định hợp với mình hơn, giao tiếp khéo hơn và kiểm soát cảm xúc tốt hơn. Thiếu nó, một người có thể lặp lại mãi một kiểu sai mà không hiểu vì sao mọi chuyện cứ đổ vỡ giống nhau. Các mô hình về trí tuệ cảm xúc, thứ người ta đo bằng EQ, cũng thường đặt tự nhận thức làm bước đầu tiên.
Giới giáo dục gọi thao tác nhìn ngược lại suy nghĩ, việc làm của chính mình là phản tư, một cách luyện tự nhận thức bằng câu hỏi “vì sao mình đã làm thế”.
Người có self awareness hành xử ra sao?
Không có bài kiểm tra nào đo chính xác, nhưng ở mức đời sống, có thể nhận ra qua vài thói quen:
- Gọi được tên cảm xúc của mình: “mình không giận, mình đang thất vọng”.
- Biết mình học tốt nhất vào lúc nào, cần yên tĩnh hay cần nhóm bạn.
- Nghe góp ý mà không vội cãi, hỏi lại để hiểu cho đúng.
- Nhận lỗi rõ ràng, không đổ cho hoàn cảnh.
- Biết giới hạn của mình, dám nói “phần này tớ chưa làm được”.
Những biểu hiện trên là để tự quan sát, không dùng để dán nhãn ai. Nếu việc nhìn lại bản thân khiến bạn dằn vặt kéo dài, thấy mình vô dụng hay mất ngủ nhiều ngày, hãy chia sẻ với người thân, thầy cô hoặc tìm gặp chuyên gia tâm lý.
Self awareness, self-consciousness và self-esteem
Ba từ bắt đầu bằng self này rất dễ bị dùng lẫn.
| Self awareness | Self-consciousness | Self-esteem | |
|---|---|---|---|
| Nghĩa gần đúng | Tự nhận thức | Ngượng ngùng, quá để ý mình trong mắt người khác | Lòng tự tôn, cảm nhận về giá trị bản thân |
| Trả lời câu | “Mình đang thế nào?” | “Mọi người đang nhìn mình kìa!” | “Mình có đáng giá không?” |
| Thường dẫn tới | Điều chỉnh hành vi có chủ ý | Lúng túng, thu mình | Tự tin hoặc tự ti |
Người tự nhận thức tốt chưa chắc tự tin, nhưng họ hiểu vì sao mình tự tin hay tự ti. Phần còn lại có trong bài viết về self-esteem và lòng tự tôn.
Hiểu mình: một đề tài quen của bài văn
Chủ đề này có mặt ngay trong sách giáo khoa: Ngữ văn 8 bộ Chân trời sáng tạo có hẳn một bài học mang tên Hiểu rõ bản thân, với phần soạn chi tiết. Khi viết nghị luận về tự nhận thức, có thể đi theo ba ý: hiểu mình là nền để chọn đúng đường đi; hiểu mình giúp sống hòa hợp với người khác; muốn hiểu mình cần cả tự soi xét lẫn lắng nghe góp ý.
Dẫn chứng đắt nhất thường là chuyện nhỏ của chính người viết: lần đầu nhận ra mình hay ngắt lời bạn, nhờ một người bạn nói thẳng. Một câu như thế thuyết phục hơn mọi định nghĩa trích dẫn.
Tự nhận thức bản thân trong học tập và chuyện thường ngày
Tự nhận thức bản thân là gì, nói cho học sinh dễ hiểu?
Là biết mình là ai: mình thích gì, giỏi gì, yếu gì, dễ nổi nóng khi nào và mình tác động tới người xung quanh ra sao. Nhờ đó bạn chọn cách học, chọn bạn và chọn hướng đi hợp với mình hơn.
Self awareness có phải là tự ti hay soi mói bản thân?
Không. Tự ti là đánh giá thấp mình, còn tự nhận thức là nhìn mình cho đúng, cả điểm tốt lẫn điểm chưa tốt. Soi mói, dằn vặt bản thân quá mức lại là dấu hiệu tự nhận thức đang lệch hướng.
Làm sao để rèn self awareness?
Mấy cách đơn giản: viết vài dòng nhật ký cuối ngày về cảm xúc và việc mình đã làm, xin góp ý thật lòng từ một người bạn tin cậy, và thay câu hỏi “tại sao mình như vậy” bằng “mình muốn làm gì khác đi”. Làm đều đặn quan trọng hơn làm nhiều.
Self awareness nghĩa là gì trong công việc?
Ở chỗ làm, self awareness là hiểu thế mạnh, giới hạn của mình và cách đồng nghiệp nhìn nhận mình. Người có khả năng này thường nhận phản hồi tốt hơn và làm việc nhóm ít va chạm hơn.