Phát triển bản thân là quá trình một người tự nhìn lại mình rồi bền bỉ làm cho mình tốt lên: hiểu biết rộng hơn, kỹ năng chắc hơn, cảm xúc vững hơn, thói quen lành mạnh hơn. Tiếng Anh gọi là self-development hay personal development. Hiểu phát triển bản thân là như thế nào cho đúng thì nên nhớ một điều: đây là con đường kéo dài nhiều năm, không phải một khóa học ba buổi cuối tuần.
| Nghĩa ngắn | Tự rèn để mình tốt lên về hiểu biết, kỹ năng, tính cách, sức khỏe |
| Tiếng Anh | Self-development, personal development, self-improvement |
| Thuộc lĩnh vực | Kỹ năng sống, tâm lý học đời thường, giáo dục |
| Gần nghĩa | Hoàn thiện bản thân, tu dưỡng, rèn luyện bản thân |
Phát triển bản thân, phát triển cái gì?
Chữ “phát triển” quen thuộc khi nói cây lớn lên, kinh tế đi lên. Gắn với “bản thân”, có hai điều đổi khác: thứ cần lớn lên là chính mình, và người chăm cho nó lớn cũng là mình. Không ai phát triển bản thân hộ người khác được.
Các trang tư vấn kỹ năng và sức khỏe tinh thần ở Việt Nam mô tả khái niệm này khá giống nhau. Đó là một quá trình diễn ra suốt đời, trong đó người ta liên tục đánh giá kỹ năng, phẩm chất của mình, đặt mục tiêu rồi phát huy tiềm năng. Phạm vi của nó rộng hơn chuyện học giỏi:
- Hiểu biết: đọc sách, học thêm một môn, một ngoại ngữ.
- Kỹ năng: giao tiếp, tự học, quản lý thời gian, làm việc nhóm.
- Cảm xúc: biết gọi tên nỗi buồn, cơn giận của mình và không để chúng lái mình đi.
- Thể chất: ngủ đủ, ăn uống điều độ, vận động đều.
- Quan hệ và nghề nghiệp: cư xử tử tế hơn, định hướng được việc mình muốn làm.
Thước đo của phát triển bản thân không phải là hơn người khác, mà là hơn chính mình của năm ngoái.
Vì sao người ta muốn lớn thêm, và lợi gì?
Động lực đầu tiên là một nhu cầu rất tự nhiên: con người muốn thấy mình có giá trị, làm được việc, sống có ý nghĩa. Bên cạnh đó là sức ép từ ngoài. Học sinh đối mặt với kỳ thi chuyển cấp, người đi làm thấy nghề mình thay đổi nhanh, kỹ năng hôm qua hôm nay đã cũ. Nhiều người bắt đầu sau một cú vấp, như trượt nguyện vọng một hay bị góp ý thẳng trước tập thể, rồi mới thật sự nhìn lại mình.
Khi làm đúng cách, phát triển bản thân giúp người ta tự tin hơn, chủ động hơn và ít hoảng hơn trước thay đổi. Một học sinh từng sợ phát biểu, sau một học kỳ tập nói trước gương mỗi tối, có thể tự đứng lên thuyết trình. Thành quả ấy nhỏ nhưng có thật, và nó kéo theo những bước tiếp.
Mặt trái cũng có. Mạng xã hội đầy những lời kêu gọi “nâng cấp bản thân” bằng lịch dậy 5 giờ sáng, đọc 50 cuốn sách mỗi năm. Chạy theo nhịp của người khác dễ khiến người trẻ mệt mỏi, thấy mình lúc nào cũng thiếu. Muốn tiến thì phải dám bước ra khỏi vùng an toàn, nhưng bước bao xa là tùy sức mình, không phải tùy video ngắn trên mạng. Nếu áp lực tự đặt ra khiến bạn mất ngủ, lo âu kéo dài, hãy nói với người thân, thầy cô hoặc tìm đến chuyên gia tâm lý.
Dấu hiệu một người đang thật sự tiến lên
Phát triển bản thân khó nhìn thấy trong một ngày, nhưng qua vài tháng thì lộ ra ở những thói quen rất đời thường:
- Biết rõ mình mạnh ở đâu, yếu ở đâu. Đây là chỗ bắt đầu của khả năng tự nhận thức.
- Nghe góp ý mà không tự ái ngay, rồi sửa một chút trong lần sau.
- Có mục tiêu đủ cụ thể để kiểm tra được, ví dụ đặt mục tiêu theo cách chia nhỏ theo năm tiêu chí SMART.
- Giữ lời hứa với chính mình: nói mỗi ngày đọc mười trang là đọc mười trang, kể cả hôm lười.
- Thất bại thì buồn, nhưng tìm được bài học thay vì đổ lỗi.
Không cần đủ cả năm dấu hiệu. Một người chỉ mới làm được hai điều đầu cũng đã đi đúng hướng.
Phát triển, thay đổi hay hoàn thiện bản thân khác nhau thế nào?
| Cụm từ | Nhấn vào | Ví dụ |
|---|---|---|
| Phát triển bản thân | Lớn lên dần dần, trên nền những gì mình đã có | Từ biết chút tiếng Anh đến đọc được truyện ngắn |
| Thay đổi bản thân | Bỏ một thói quen, một nếp nghĩ cũ để thành người khác đi | Bỏ thói thức khuya lướt điện thoại |
| Hoàn thiện bản thân | Hướng tới một chuẩn mực đạo đức, nhân cách | Sống trung thực, biết nhường nhịn |
| Tu dưỡng | Từ cũ, trang trọng; rèn tâm tính và phẩm hạnh | Tu dưỡng đạo đức theo lời dạy của ông bà |
Ba cụm đầu hay được dùng lẫn. Điểm khác dễ nhận nhất: phát triển là cộng thêm, còn thay đổi có khi là bớt đi. Chuyện bỏ cái cũ và vì sao nhiều người bỏ dở giữa chừng được bàn kỹ ở bài giải nghĩa chuyện thay đổi chính mình.
Khi đề văn bàn về phát triển bản thân
Đề nghị luận kiểu “Suy nghĩ về việc phát triển bản thân của người trẻ” khá quen ở lớp 10 đến 12. Một khung bốn ý dễ triển khai:
- Giải thích: phát triển bản thân là tự rèn để tốt lên về hiểu biết, kỹ năng, nhân cách, sức khỏe.
- Vì sao cần: thế giới đổi nhanh; người không học thêm sẽ tụt lại; tự tin đến từ năng lực thật.
- Biểu hiện, dẫn chứng: tự học ngoại ngữ, tham gia câu lạc bộ, tấm gương vượt khó gần gũi.
- Phản đề và bài học: phê phán lối sống buông xuôi, nhưng cũng cảnh giác với “nâng cấp” theo trào lưu; bắt đầu từ việc nhỏ, đều đặn.
Muốn xem bài văn hoàn chỉnh cùng chủ đề, có thể đọc những bài văn nghị luận bàn chuyện của tuổi trẻ. Với đề viết về chính mình ở lớp 10, tham khảo thêm dàn ý bài luận tự giới thiệu chính mình.
Một câu đáng ghi vào sổ tay: phát triển bản thân giống tập đàn hơn là trúng số, mười lăm phút mỗi ngày đáng giá hơn ba giờ một lần rồi bỏ.
Phát triển bản thân ở tuổi học trò và ở chỗ làm
Phát triển bản thân tiếng Anh là gì?
Thường dùng nhất là self-development và personal development. Self-improvement cũng gần nghĩa, nhấn vào việc sửa cho mình tốt hơn. Ở công ty, mục này hay nằm trong phần personal development plan của nhân viên.
Học sinh nên phát triển bản thân từ đâu?
Từ những việc nhỏ nhất: ngủ đủ giấc, tự học đều mỗi ngày, đọc thêm ngoài sách giáo khoa, thử một hoạt động mới như câu lạc bộ, thể thao. Quan trọng là đều đặn chứ không cần làm nhiều.
Kế hoạch phát triển bản thân gồm những gì?
Một kế hoạch đơn giản có bốn phần: mình đang ở đâu (điểm mạnh, điểm yếu), muốn đến đâu (mục tiêu cụ thể, có thời hạn), sẽ làm gì mỗi tuần, và cách tự kiểm tra tiến bộ sau mỗi tháng.
Đọc thật nhiều sách self-help có phải là phát triển bản thân không?
Chưa chắc. Đọc chỉ là bước nhận thông tin; phát triển thật sự nằm ở chỗ áp dụng và giữ được thói quen. Đọc một cuốn rồi làm theo một điều có ích hơn đọc mười cuốn mà không đổi gì.