Từ đồng nghĩa với thay đổi là đổi thay, biến đổi, đổi khác; khi việc đổi diễn ra theo chiều tốt lên thì có chuyển biến, khi chỉ đổi một phần thì có điều chỉnh, sửa đổi. Từ trái nghĩa với thay đổi là giữ nguyên, không đổi, trang trọng hơn là bất biến; nói về tính người thì là kiên định.
| Đồng nghĩa | đổi thay, biến đổi, đổi khác, chuyển biến; đổi một phần: điều chỉnh, sửa đổi |
| Trái nghĩa | giữ nguyên, không đổi, cố định, ổn định, bất biến; về tính người: kiên định |
| Loại từ | động từ (thay đổi kế hoạch, trời thay đổi) |
| Nghĩa | thay cái này bằng cái khác, hoặc tự trở nên khác trước |
Thay đổi theo hai nghĩa: đổi một thứ và tự khác đi
Hoàng Phê tách hai nghĩa: đổi một thứ (thay đổi trang phục) và tự khác đi (cảnh vật thay đổi):
| Từ | Thuộc nghĩa | Sắc thái, dùng khi nào |
|---|---|---|
| đổi, thay | thứ nhất | khẩu ngữ, gọn: đổi áo, thay lịch trực |
| điều chỉnh, sửa đổi | thứ nhất, đổi một phần | kế hoạch, giờ giấc, văn bản |
| đổi thay | thứ hai | từ điển ghi đồng nghĩa; giọng văn, hay nói về thời thế, lòng người |
| biến đổi | cả hai | trung tính, hợp văn bản khoa học: biến đổi khí hậu |
| chuyển biến | thứ hai | tư tưởng, tình hình, bệnh tình |
| đổi khác | thứ hai | nhẹ, gần lời nói thường |
Đổi mới chỉ gần nghĩa vì luôn có chủ đích và hướng tới cái tốt hơn, xem đổi mới khác thay đổi ở chỗ nào.
Giữ nguyên, bất biến, kiên định: phía đứng yên
- giữ nguyên: đối với nghĩa thứ nhất, quen dùng nhất: giữ nguyên kế hoạch.
- không đổi, cố định: con số, vị trí, lịch: giá vé cố định cả năm.
- ổn định: mức nhẹ, vẫn có thể xê dịch chút ít: sức khỏe ổn định.
- bất biến: Hán Việt, nghĩa tuyệt đối, hay gặp trong văn nghị luận.
- kiên định: chỉ đối với “hay thay đổi” về lập trường; nét khác với cố chấp có ở bài giữ vững lập trường khác cố chấp.
Lúc nào dùng biến đổi, chuyển biến thay cho thay đổi?
- “Thời tiết thay đổi thất thường” → “biến đổi thất thường”: được.
- “Mấy năm xa nhà, quê em đã thay đổi nhiều” → “đổi thay nhiều”: được, có chất văn hơn.
- “Nhà trường thay đổi giờ vào lớp” → “điều chỉnh giờ vào lớp”: được.
- “Bạn Hà thay đổi chỗ ngồi” → “chuyển biến chỗ ngồi”: sai, chuyển biến không đi với vật bị đổi.
Khi sự thay đổi xảy ra bất ngờ và mạnh, chữ đột biến cùng các từ như nhảy vọt, tiệm tiến được bàn ở đồng nghĩa, trái nghĩa với đột biến.
Thay da đổi thịt và những cách nói có chữ đổi
Thay da đổi thịt nói về một vùng đất đổi khác hẳn, thường theo hướng tốt. Thay lòng đổi dạ chỉ người bội bạc trong tình cảm; đối với nó là chung thủy, sắt son. Truyện Kiều có hai câu dùng chữ đổi thay để chỉ năm tháng trôi qua:
Những là phiền muộn đêm ngày,
Xuân thu biết đã đổi thay mấy lần.
Viết câu với đổi thay, biến đổi, giữ nguyên
- Phố huyện đổi thay từng ngày từ khi có cây cầu mới.
- Băng tan là dấu hiệu rõ của biến đổi khí hậu.
- Sau buổi nói chuyện với cô chủ nhiệm, Nam chuyển biến hẳn.
- Ban tổ chức điều chỉnh giờ thi vì mưa bão.
- Dù bị dỗ dành, cậu bé vẫn giữ nguyên ý định nuôi con mèo hoang.
- Tình cảm ông bà dành cho nhau gần sáu mươi năm vẫn không đổi.
Thay đổi: mấy câu hỏi thường gặp
Đồng nghĩa với thay đổi là những từ nào?
Đổi thay, biến đổi, đổi khác, chuyển biến; khi đổi một phần là điều chỉnh, sửa đổi.
Từ đồng nghĩa với từ thay đổi nào hợp bài văn tả quê hương?
Đổi thay, đổi khác, hoặc thành ngữ thay da đổi thịt.
Thay đổi trái nghĩa với từ nào?
Giữ nguyên, không đổi, cố định, bất biến; về tính cách là kiên định. Cụm thay đổi bản thân có bài riêng về chuyện đổi mình và vì sao hay bỏ dở.