Phân tích Cốm Vòng (Vũ Bằng) – Dàn ý + 4 bài văn mẫu hay nhất

Vũ Bằng là nhà văn có nhiều trang viết đặc sắc về các món ăn và về Hà Nội. Bài tuỳ bút Cốm Vòng, trích từ tập Miếng ngon Hà Nội, là một trang văn như thế: tác giả viết về một thức quà bình dị bằng tất cả sự nâng niu và lòng tự hào về quê hương.

Mở đầu, Vũ Bằng liên tưởng rất thú vị: hồng và cốm giống như đôi trai gái đẹp đôi. Một bên đỏ thắm, một bên xanh mộc; một thứ rực rỡ, một thứ thanh khiết, nhưng khi ăn cùng thì vị ngọt của hồng làm hương cốm dậy lên. Những mảnh lá chuối lót hồng được ông ví như “những sợi tơ hồng quấn quýt”. Nhờ liên tưởng ấy, ta hiểu vì sao hồng và cốm thường có mặt trong lễ ăn hỏi của người Hà Nội.

Tác giả tiếp tục dẫn ta về làng Vòng, nơi những cô gái mộc mạc gánh cốm vào phố từ sáng sớm. Ông say sưa kể cách làm cốm: hạt non của lúa “thóc nếp hoa vàng” được tuốt, rang, giã, sàng, hồ màu bằng nước lá mạ rồi tãi lên lá sen. Mỗi công đoạn đều đòi hỏi sự khéo tay và kinh nghiệm, từ ngọn lửa phải đều đến nhịp chày phải đặn. Qua đó, nhà văn bày tỏ sự cảm phục trước người làng nghề.

Đặc biệt, Vũ Bằng có những suy nghĩ rất tinh tế về cách gói và cách ăn cốm. Ông không chấp nhận gói cốm bằng giấy bóng kính hay buộc bằng dây lụa, vì như thế thì “Còn gì là cốm nữa!”. Cốm phải được ăn chậm rãi, nhón từng chút một, để thấy mình đang nuốt cả hương thơm đồng quê của ông cha.

Bằng giọng văn trữ tình, giàu hình ảnh, Cốm Vòng giúp em hiểu rằng mỗi món quà quê đều chứa đựng công sức và tâm hồn của con người. Em càng thêm yêu và muốn gìn giữ những sản vật truyền thống của đất nước.

Mỗi mùa thu Hà Nội có những thức quà riêng, và cốm Vòng được xem là thức quà thanh tao bậc nhất. Viết về cốm, Thạch Lam từng có những trang văn đẹp; nhưng với Vũ Bằng, cốm còn là nỗi nhớ của người xa Hà Nội. Bài tuỳ bút Cốm Vòng, trích tập Miếng ngon Hà Nội, đã nâng một món ăn dân dã thành biểu tượng của sự tinh khiết và thanh lịch, đồng thời cho thấy một tâm hồn rất mực tinh tế, yêu quê hương.

Bài tuỳ bút mở đầu không phải bằng việc tả cốm mà bằng một lời thách đố. Vũ Bằng cho rằng không ai tìm được sản vật nào thể hiện nhân duyên giữa trai gái đẹp “như hồng và cốm”. Ông phân tích sự kết hợp ấy bằng con mắt của người sành ăn và tâm hồn của thi sĩ: màu sắc tương phản mà tôn nhau lên; vị tưởng xung khắc mà hoà quyện; một thứ giản dị, thanh khiết, một thứ chói lọi, vương giả. Khi ăn, vị ngọt của hồng nâng hương thơm của cốm, và những mảnh lá chuối tước nhỏ đệm hồng trở thành “những sợi tơ hồng quấn quýt”. Từ một chuyện ẩm thực, nhà văn chạm đến phong tục: hồng và cốm vốn là lễ vật quen thuộc trong ngày ăn hỏi. Lối vào đề ấy đặt cốm ngay vào vị trí trang trọng của những điều tốt đẹp trong đời sống.

Tiếp đó là bóng dáng các cô gái làng Vòng giữa sáng thu. Họ mộc mạc, ưa nhìn, đội nón lá, rời làng khi trời còn mờ sương để vào phố bán cốm cho người Hà Nội sành ăn. Tác giả hỏi: có ai thấy cảnh ấy mà không rộn ràng? Câu hỏi tu từ cho thấy cốm đâu chỉ để ăn, nó còn gắn với một vẻ đẹp con người, một khung cảnh làm say lòng người. Ông cũng tự đặt câu hỏi vì sao chỉ làng Vòng làm ra được cốm, rồi đưa ra hai giả thuyết – do đất, do cách chăm bón hay do nghệ thuật truyền đời – mà không khẳng định điều nào. Thái độ ấy thể hiện sự trân trọng: bí quyết làng nghề là một điều quý giá, khó giải thích hết.

Phần đặc sắc nhất của bài là đoạn kể về cách làm cốm. Nguyên liệu là hạt non của lúa “thóc nếp hoa vàng”, nhỏ và tròn hơn thóc nếp thường, nhấm thử thấy “ngọt như sữa người”. Lúa ngắt về phải chế biến ngay trong một ngày đêm. Tác giả kể lần lượt từng việc: tuốt lấy hạt chứ không vò, không đập; rang trong nồi với lửa lúc nào cũng đều, đun bằng củi gỗ cháy âm; giã nhẹ mà đều tay, đảo đều cả lớp trên lẫn lớp dưới; sàng để chia ra cốm đầu nia, cốm thường; rồi hồ bằng nước giã từ lá mạ. Ông còn tinh ý phân biệt hạt vừa độ thì dẻo, già thì cứng, non quá thì dính thành “cốm dót”. Cách kể tỉ mỉ ấy cho thấy nhà văn hiểu nghề như một người trong cuộc và thật sự cảm phục đôi bàn tay khéo léo, kinh nghiệm truyền đời của người làng Vòng. Hình ảnh so sánh cốm sau khi hồ “duyên dáng như cô gái dậy thì” khiến hạt cốm như có linh hồn, có vẻ đẹp tươi mới, rạng rỡ.

Đến phần cuối, cảm xúc của tác giả lắng sâu thành những suy ngẫm. Ngồi nhìn người hàng cốm gói cốm vào lá sen, ông thắc mắc tại sao nhất thiết phải dùng lá sen và rơm tươi. Rồi ông tưởng tượng cốm được gói bằng giấy bóng kính, buộc bằng dây lụa và thấy ngay đó là “tất cả một sự… khó thương!”. Với ông, cốm là “một món quà trang nhã của Thần Nông”, sinh ra từ đồng quê nên chỉ hợp với những vật liệu của đồng quê, và “không thể hứng chịu được những cái gì phàm tục”. Vì thế, người ăn cũng phải quý từng hạt rơi vãi, nhón từng chút một, nhai nhỏ nhẹ để cảm nhận hương lúa đòng đòng, vị ngọt nhẹ như khí trời. Câu văn khép lại bài tuỳ bút – ăn một miếng cốm là “ta nuốt cả hương thơm của những cánh đồng quê của ông cha ta vào lòng” – đã nâng việc thưởng thức món ăn lên thành sự giao cảm với quê hương, với cội nguồn.

Về nghệ thuật, Cốm Vòng mang đậm đặc trưng của thể tuỳ bút. Cái tôi tác giả hiện diện trong từng câu chữ với những liên tưởng bất ngờ, những câu hỏi tu từ, những tiếng cảm thán. Ngôn ngữ giàu chất thơ, giàu hình ảnh, nhiều phép so sánh, nhân hoá; câu văn có khi dài, nhịp nhàng như lời tâm tình. Bên cạnh cảm xúc, bài viết còn cung cấp những hiểu biết cụ thể về làng Vòng và nghề làm cốm, khiến trang văn vừa đẹp vừa có giá trị như một tư liệu văn hoá.

Đọc Cốm Vòng, ta thấy một thức quà nhỏ bé có thể mang trong nó cả tình yêu, phong tục và tâm hồn của một vùng đất. Bài tuỳ bút nhắc ta quý trọng sản vật quê hương và công sức của những người làm ra chúng, để hương cốm mùa thu còn mãi trong đời sống hôm nay.

Đọc Cốm Vòng, điều làm em ấn tượng không chỉ là hạt cốm xanh thơm mà còn là tâm hồn của người viết. Qua bài tuỳ bút, Vũ Bằng hiện lên là một con người tinh tế, giàu tình cảm và hết mực yêu quê hương.

Trước hết, đó là một tâm hồn nhạy cảm, giàu liên tưởng. Chỉ từ hai thức quà quen thuộc là hồng và cốm, ông đã nhìn ra hình ảnh đôi trai gái đẹp đôi, nhìn những mảnh lá chuối thành sợi tơ duyên. Một sáng thu, bắt gặp các cô gái làng Vòng quẩy gánh cốm vào phố, ông thấy lòng xao xuyến. Người không có tâm hồn tinh tế khó có thể nhìn một món ăn bằng con mắt lãng mạn như vậy.

Vũ Bằng còn là người biết trân trọng lao động. Ông kể kĩ từng công đoạn làm cốm, từ việc chọn củi, giữ lửa, giã chày đến hồ màu, như muốn người đọc thấy được bao nhiêu công sức và kinh nghiệm đã kết tinh trong mỗi hạt cốm. Câu hỏi về bí quyết riêng của làng Vòng cũng là cách ông bày tỏ sự nể phục với người làng nghề.

Đặc biệt, tác giả có một quan niệm rất thanh lịch về việc thưởng thức. Ông cho rằng cốm phải gói bằng lá sen, buộc bằng rơm; phải ăn từng chút một, tiếc từng hạt rơi. Ông viết rằng phải biết “ăn miếng cốm cho ra miếng cốm”. Em hiểu đó không phải là sự cầu kì mà là thái độ tôn trọng món quà của thiên nhiên và của con người.

Sâu xa hơn cả là tình yêu quê hương. Trong hạt cốm, Vũ Bằng thấy hương lúa non, thấy những cánh đồng của ông cha, và ông thốt lên: “Dịu dàng biết chừng nào! Mà cảm khái nhường bao!”. Tiếng reo ấy chứa cả niềm tự hào lẫn xúc động của một người con gắn bó với quê hương.

Tâm hồn tinh tế, trân trọng và đầy yêu thương ấy đã làm nên sức hấp dẫn của Cốm Vòng. Bài tuỳ bút giúp em biết nhìn những điều bình dị quanh mình bằng con mắt trìu mến hơn.

Trong Cốm Vòng, Vũ Bằng tự hỏi “sao cứ phải là lá sen mới gói được cốm?” và vì sao phải buộc bằng rơm tươi. Theo em, có ba lí do. Thứ nhất, lá sen và rơm lúa đều là sản vật của đồng quê, giống như chính hạt cốm, nên chúng hài hoà với nhau về màu sắc, chất liệu và tinh thần. Thứ hai, lá sen có hương thơm thanh nhẹ, giữ cho cốm mềm, ẩm và thơm lâu, còn rơm tươi mộc mạc giúp gói cốm giữ nguyên vẻ giản dị vốn có. Thứ ba, đó là nét văn hoá đã thành nếp của người Hà Nội: gói cốm bằng lá sen là cách thể hiện sự trân trọng một món quà thanh khiết. Nếu thay bằng giấy bóng kính hay dây lụa, gói cốm sẽ trở nên phô trương, xa lạ và mất đi cái hồn quê – điều mà tác giả gọi là “khó thương”.

Kết luận

Khi phân tích Cốm Vòng, em nên đi theo mạch cảm xúc của tác giả: hồng và cốm, cô gái làng Vòng, quy trình làm cốm, cách gói và cách thưởng thức; đồng thời làm rõ đặc điểm tuỳ bút qua cái tôi trữ tình và ngôn ngữ giàu hình ảnh. Xem thêm:

• Soạn bài Cốm Vòng – lời giải câu hỏi Suy ngẫm và phản hồi.
• Cốm Vòng (Vũ Bằng): tác giả, tác phẩm – tác giả, thể loại, bố cục.
• Những tác phẩm tiêu biểu của Vũ Bằng – Thương nhớ mười hai, Miếng ngon Hà Nội…
• Soạn bài Mùa thu về Trùng Khánh nghe hạt dẻ hát – văn bản tản văn cùng Bài 4.