Rừng xà nu (Nguyễn Trung Thành): Tác giả, hoàn cảnh, bố cục

Rừng xà nu được xem là truyện ngắn nổi bật nhất trong sáng tác của nhà văn Nguyên Ngọc (ký tên Nguyễn Trung Thành), từng là văn bản đọc chính trong sách Ngữ văn 12 tập hai chương trình cũ và đến nay vẫn được nhiều thầy cô dùng khi ôn tập văn xuôi kháng chiến chống Mĩ; các bài khác của khối 12 có ở chuyên mục Ngữ văn lớp 12. Bài viết tổng hợp những kiến thức cần nắm: nội dung truyện, tác giả, hoàn cảnh sáng tác, xuất xứ, ngôi kể, bố cục, hình tượng cây xà nu, những giá trị nổi bật về nội dung, nghệ thuật, kèm sơ đồ tư duy và hai mẫu tóm tắt.

Tác giả, tác phẩm Rừng xà nu – Nguyễn Trung Thành

Nội dung văn bản Rừng xà nu

Câu chuyện bắt đầu với cánh rừng xà nu bên con nước lớn của làng Xô Man, ngôi làng nằm gọn trong tầm bắn đại bác của đồn giặc. Ngày nào cũng trúng đạn, “Cả rừng xà nu hàng vạn cây không có cây nào không bị thương.”, nhưng cây con vẫn mọc lên thay thế cây đổ, che chở cho dân làng.

Đi lực lượng đã ba năm, Tnú mới được phép ghé làng một đêm. Bé Heng dẫn anh qua những con đường nay đã đầy hầm chông, hố chông. Cả làng mừng rỡ đón anh; Dít, em gái của Mai, giờ đã là bí thư chi bộ kiêm chính trị viên xã đội, nghiêm túc kiểm tra giấy phép của anh. Tối hôm ấy, bên bếp lửa nhà cụ Mết, cả làng ngồi nghe cụ kể lại cuộc đời Tnú, một câu chuyện cụ dặn phải nhớ để kể cho con cháu.

Thời Mĩ – Diệm, anh Xút bị treo cổ, bà Nhan bị chặt đầu vì nuôi cán bộ; Tnú và Mai khi còn nhỏ đã mang gạo vào rừng nuôi anh Quyết, được anh dạy chữ. Tnú bị giặc bắt khi đi liên lạc, bị tra tấn rồi bị đưa đi giam ở Kon Tum; sau ba năm, anh trốn tù trở về, cùng dân làng chuẩn bị vũ khí theo lời dặn của anh Quyết. Thằng Dục kéo quân về vây làng, đánh chết mẹ con Mai. Tnú lao ra cứu nhưng bị bắt; chúng lấy giẻ thấm nhựa xà nu quấn quanh các đầu ngón tay anh rồi châm lửa. Đúng lúc đó cụ Mết cùng thanh niên xông vào giết sạch bọn lính; cả làng Xô Man đứng dậy cầm vũ khí. Cuối truyện, Tnú tiếp tục lên đường; cụ Mết và Dít tiễn anh tới rừng xà nu, nơi những cây non vẫn đang mọc lên. Văn bản còn bảo hộ bản quyền nên bài chỉ trích ngắn; phần soạn câu hỏi có ở bài soạn cùng tác phẩm.

Thông tin tác giả Nguyễn Trung Thành (Nguyên Ngọc)

Nguyễn Trung Thành là bút danh nhà văn Nguyên Ngọc dùng khi công tác ở chiến trường Khu V (Liên khu 5); ông có tên khai sinh Nguyễn Văn Báu, chào đời ngày 5/9/1932 tại Đà Nẵng; quê gốc của ông là xã Bình Triều, huyện Thăng Bình, tỉnh Quảng Nam. Ông nhập ngũ năm 1950 và từng là phóng viên của báo Quân đội nhân dân Liên khu V. Sau Hiệp định Giơ-ne-vơ, ông ra miền Bắc và cho ra đời Đất nước đứng lên, cuốn tiểu thuyết đoạt giải Nhất Giải thưởng của Hội Văn nghệ Việt Nam 1954 – 1955, kể về anh hùng Núp và dân làng Kông Hoa.

Từ năm 1962, ông quay về chiến trường miền Nam, gắn bó với Quảng Nam và Tây Nguyên, viết dưới bút danh Nguyễn Trung Thành. Các tác phẩm tiêu biểu: Rẻo cao (truyện ngắn), bút kí Đường chúng ta đi (1965), tập Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc (truyện, kí; 1969), tiểu thuyết Đất Quảng (viết trong những năm 1971 – 1974). Sau 1975, ông từng làm Tổng biên tập báo Văn nghệ; nghỉ hưu rồi, ông vẫn dấn thân vào nhiều hoạt động văn hóa, giáo dục.

Sáng tác của Nguyên Ngọc gắn bó sâu nặng với mảnh đất và con người Tây Nguyên; văn ông giàu chất sử thi, thấm đẫm lãng mạn cách mạng: nhân vật thường là những anh hùng mang tầm vóc đại diện cho cả cộng đồng, giọng văn trang trọng, hào hùng. Cụm tác phẩm có Rừng xà nu đã đem về cho ông Giải thưởng Nhà nước về Văn học Nghệ thuật; đó là đợt trao năm 2001. Xem thêm bài tuyển tập tác phẩm Nguyễn Trung Thành (Nguyên Ngọc).

Thông tin tác phẩm Rừng xà nu

Các mục dưới đây trả lời những câu hỏi học sinh hay gặp về tác phẩm.

Rừng xà nu được sáng tác năm nào, in ở đâu?

Truyện ra đời năm 1965. Bạn đọc biết tới tác phẩm lần đầu qua số 2 năm 1965 của tạp chí Văn nghệ Quân giải phóng Trung Trung Bộ; về sau truyện được tuyển vào tập Trên quê hương những anh hùng Điện Ngọc (truyện và kí).

Hoàn cảnh sáng tác

Năm 1965, Mĩ ồ ạt đổ quân vào miền Nam, mở rộng chiến tranh. Trong không khí cả dân tộc đứng lên đánh Mĩ, Nguyễn Trung Thành, khi ấy đang có mặt ở chiến trường Khu V, viết Rừng xà nu như một bản hùng ca về sự nổi dậy của người Tây Nguyên, đồng thời khẳng định con đường cầm vũ khí bảo vệ quê hương là con đường tất yếu.

Thể loại, phương thức biểu đạt, ngôi kể

Thể loại: truyện ngắn mang đậm tính sử thi.
Phương thức biểu đạt: tự sự là chính, kết hợp miêu tả, biểu cảm.
Ngôi kể: ngôi thứ ba; phần lớn câu chuyện về Tnú và làng Xô Man được kể lại qua lời cụ Mết bên bếp lửa, đan xen hồi ức của chính Tnú. Lối kể này gợi hình thức kể “khan” (sử thi) của đồng bào Tây Nguyên.

Bố cục Rừng xà nu có mấy phần?

Theo cách chia phổ biến, truyện gồm 3 phần:

Phần 1 (đoạn mở đầu, khép lại bằng câu tả những đồi xà nu trải tới tận chân trời): cánh rừng xà nu bị thương nhưng vẫn sinh sôi mạnh mẽ.
Phần 2 (tiếp theo đến đoạn Tnú để vòi nước đầu làng xối lên người như những ngày xưa): sau ba năm xa cách, Tnú trở lại làng.
Phần 3 (còn lại): những gì cụ Mết kể về đời Tnú và đêm làng Xô Man đứng dậy; cuối truyện Tnú lại lên đường.

Ranh giới giữa phần 2 và phần 3 ở các tài liệu không hoàn toàn giống nhau: có nơi kéo phần 2 tới lúc dân làng kéo đến nhà cụ Mết, ngay trước khi cụ bắt đầu kể. Một số tài liệu khác tách đoạn kết (cảnh hai người trong làng tiễn Tnú ra rừng xà nu) thành phần thứ tư để làm rõ kết cấu vòng tròn của truyện.

Hình tượng cây xà nu có ý nghĩa gì?

Cây xà nu có mặt trong mọi mặt sinh hoạt của làng Xô Man: khói xà nu làm đen những tấm bảng nứa Tnú và Mai dùng để học chữ, đuốc xà nu soi đêm dân làng nghe chuyện, lửa xà nu thiêu mười ngón tay Tnú, rừng xà nu chắn đạn cho làng.
Rừng xà nu bị đại bác tàn phá là hình ảnh những mất mát, đau thương của dân tộc; khả năng tự lành, sinh sôi của cây là biểu tượng cho sức sống bất diệt và sự nối tiếp các thế hệ. Lời cụ Mết “Cây mẹ ngã, cây con mọc lên.” đã nói lên điều đó.
Đặc tính ưa ánh sáng, vươn nhanh lên đón nắng của loài cây này gợi khát vọng tự do của người Tây Nguyên.

Giá trị nội dung

Qua số phận Tnú và cuộc đứng dậy của làng Xô Man, truyện ngợi ca tinh thần bất khuất, căm thù giặc và một lòng đi theo cách mạng của người Tây Nguyên những năm chống Mĩ. Tác phẩm đặt ra chân lí của thời đại: để bảo vệ sự sống của quê hương, dân tộc, con đường duy nhất là cầm vũ khí đứng lên chống lại kẻ thù, như lời cụ Mết “Chúng nó đã cầm súng mình phải cầm giáo!”.

Giá trị nghệ thuật

Đậm tính sử thi, giàu chất lãng mạn: đề tài mang tầm vóc cộng đồng, nhân vật anh hùng tiêu biểu, thiên nhiên hùng vĩ, giọng văn trang trọng.
Kết cấu vòng tròn: truyện mở ra và khép lại bằng cảnh rừng xà nu mênh mông tít tắp.
Lối kể chuyện bên bếp lửa qua lời già làng, kết hợp hồi ức, gợi không khí kể khan của Tây Nguyên.
Xây dựng thành công các thế hệ nhân vật (cụ Mết, Tnú, Mai, Dít, bé Heng) vừa có cá tính riêng vừa mang phẩm chất chung của cộng đồng.
Chi tiết nghệ thuật đắt giá: đôi bàn tay Tnú bị đốt cháy, mười ngón tay cụt mà vẫn cầm súng, tiêu diệt kẻ thù.

Ý nghĩa nhan đề Rừng xà nu

Nhan đề nêu đúng hình tượng trung tâm của truyện. Rừng xà nu vừa là cảnh thực của núi rừng Tây Nguyên, vừa là biểu tượng cho con người nơi đây: chịu nhiều thương tích nhưng không gục ngã, thế hệ trước ngã xuống thì thế hệ sau tiếp bước. Nhan đề vì thế chứa chủ đề và cảm hứng sử thi của toàn tác phẩm.

Sơ đồ tư duy Rừng xà nu

Sơ đồ dưới đây gom sáu nhóm ý chính về tác giả, hoàn cảnh, thể loại, bố cục, nội dung và nghệ thuật.

Sơ đồ tư duy tác giả, tác phẩm Rừng xà nu

Tóm tắt Rừng xà nu

Hai mẫu dưới đây giúp em nhớ nhanh cốt truyện; bản đầy đủ hơn có ở bài tóm tắt riêng.

Mẫu 1 – Tóm tắt Rừng xà nu ngắn nhất

Rời làng đi bộ đội ba năm, Tnú được về Xô Man một đêm. Bên bếp lửa, cụ Mết kể cả làng nghe về cuộc đời anh: tuổi nhỏ nuôi giấu cán bộ, bị giặc bắt, vợ con bị giặc đánh chết, mười ngón tay bị đốt bằng nhựa xà nu, và đêm cả làng cầm vũ khí giết giặc. Sáng ra, Tnú lại đi; hai người tiễn anh là cụ Mết và Dít, nơi bìa rừng xà nu đang sinh sôi.

Mẫu 2 – Tóm tắt Rừng xà nu đầy đủ

Làng Xô Man nằm dưới họng đại bác của đồn giặc, rừng xà nu quanh làng ngày nào cũng trúng đạn mà vẫn sinh sôi. Ba năm sau ngày ra đi, Tnú được về thăm làng một đêm. Bé Heng dẫn đường, cả làng ra đón, cô bé Dít ngày nào giờ giữ chức bí thư chi bộ. Đêm đó, cụ Mết kể lại chuyện cũ: hồi giặc lùng sục, Tnú và Mai còn nhỏ đã thay người lớn mang gạo nuôi anh Quyết, được anh dạy cho biết chữ. Tnú bị bắt khi đi liên lạc, bị tra tấn, giam ở Kon Tum, ba năm sau trốn được về làng, nên vợ chồng với Mai, rồi cùng mọi người mài giáo mác theo lời dặn của anh Quyết trước lúc hi sinh. Thằng Dục đưa lính về làng, đánh chết vợ con Tnú; anh xông ra với hai bàn tay không nên bị bắt, mười đầu ngón tay bị lửa thiêu. Cụ Mết dẫn thanh niên ập vào giết sạch bọn lính, rồi cả làng nổi dậy. Tnú lành vết thương thì đi lực lượng. Nghe hết chuyện, Tnú kể mình đã giết một tên chỉ huy giặc bằng chính đôi tay cụt ngón. Sớm hôm sau, anh lại lên đường; cụ Mết cùng Dít tiễn anh ra tận rừng xà nu, nơi cây non vẫn đang nhú lên khắp nơi.

Lời kết

Rừng xà nu là bản anh hùng ca về núi rừng và con người Tây Nguyên những năm đánh Mĩ. Khi ôn tập, em cần nắm hoàn cảnh ra đời, bố cục, hình tượng cây xà nu, các thế hệ nhân vật và chân lí phải cầm vũ khí đứng lên mà tác phẩm khẳng định.

Xem thêm: