Phân tích Những ngôi sao xa xôi (Lê Minh Khuê) – Dàn ý + 6 bài văn mẫu hay nhất

Văn học thời kháng chiến chống Mỹ để lại nhiều trang viết đẹp về người lính, nhưng những cô gái thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn thì hiếm có ai viết thật và gần gũi như Lê Minh Khuê. Bởi chính bà đã từng là một trong số họ. Truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi, viết năm 1971, là bức chân dung giản dị mà lung linh về ba cô gái trong tổ trinh sát mặt đường: gan góc giữa bom đạn, nhưng vẫn trong trẻo, mơ mộng như chính tuổi đôi mươi của mình.

Truyện được kể qua lời Phương Định, bắt đầu bằng những câu văn ngắn gọn như một bản khai lí lịch: “Chúng tôi có ba người. Ba cô gái.” Ba cô gái ấy sống trong một cái hang dưới chân cao điểm, trước mặt là con đường bị đánh lở loét, hai bên chỉ còn thân cây khô cháy và những thùng xăng, thành xe méo mó. Không cần một lời bình luận, khung cảnh ấy đã đủ nói lên mức độ ác liệt của chiến trường. Công việc của các cô lại càng khắc nghiệt: bom nổ thì chạy lên đo đất lấp hố bom, đếm bom chưa nổ, và nếu cần thì phá bom. Bị bom vùi là chuyện thường, trở về chỉ còn đôi mắt lấp lánh trên khuôn mặt nhem nhuốc, đến mức các cô đùa nhau là “những con quỷ mắt đen”. Cách gọi tinh nghịch ấy cho thấy cái chết luôn lởn vởn quanh họ, nhưng họ không để nó làm mình gục ngã.

Giữa hoàn cảnh ấy, ba cô gái hiện lên với những nét chung đáng quý. Họ đều rất trẻ, rời mái nhà, mái trường để vào nơi sự sống và cái chết chỉ cách nhau trong gang tấc. Họ dũng cảm, có trách nhiệm, coi việc phá bom “năm lần” một ngày là việc thường. Họ yêu thương nhau như chị em ruột: người này đi, người kia ở lại đứng ngồi không yên; một người bị thương, hai người còn lại cuống quýt chăm sóc. Và họ vẫn giữ được sự hồn nhiên của tuổi trẻ: Nho thêu gối, chị Thao chép bài hát, Định thì hát; ai cũng có ước mơ cho ngày hòa bình.

Mỗi cô gái lại có một vẻ riêng rất sống động. Chị Thao là tổ trưởng, từng trải, trong công việc thì ai cũng gờm: cương quyết, táo bạo. Trước trận bom, chị thong thả nhai bánh bích quy, bình tĩnh đến “phát bực”. Vậy mà thấy máu, thấy vắt là chị nhắm mắt, mặt tái mét; chị thích thêu chỉ màu lên áo lót, tỉa đôi lông mày nhỏ như cái tăm. Sự đối lập ấy làm chị trở nên thật, đáng yêu. Nho là em út, hồn nhiên như đứa trẻ, mơ làm thợ hàn ở nhà máy thủy điện, làm cầu thủ bóng chuyền. Khi bị thương, Nho vẫn gạt đi, không muốn đơn vị phải lo, rồi lại đòi thêm mấy viên đá khi trời đổ mưa đá.

Người để lại ấn tượng sâu nhất là Phương Định. Cô là con gái thành phố, nhạy cảm, thích hát đủ loại bài, từ hành khúc bộ đội đến quan họ, dân ca Ý. Nhưng khi làm nhiệm vụ, cô bình tĩnh đến lạ. Ở lại trực máy, cô sốt ruột, lo lắng cho đồng đội: “Có gì lí thú đâu, nếu các bạn tôi không quay về?”. Còn trong lần phá bom, từng cảm giác được ghi lại rõ nét: lưỡi xẻng chạm quả bom như cứa vào da thịt, vỏ bom nóng là “một dấu hiệu chẳng lành”, tim đập không rõ trong khi chiếc kim đồng hồ vẫn chạy đều. Cô nghĩ tới cái chết, nhưng chỉ là “một cái chết mờ nhạt”, điều cô quan tâm là mìn có nổ, bom có nổ không. Đó là sự dũng cảm không ồn ào của người đã quen với hiểm nguy.

Sau những giờ phút căng thẳng, một cơn mưa đá bất chợt khiến Định reo lên, chạy ra hứng đá như một đứa trẻ. Rồi mưa tạnh, cô thẫn thờ nhớ mẹ, nhớ cái cửa sổ, nhớ những ngôi sao to trên bầu trời thành phố. Những kỉ niệm ấy “xoáy mạnh như sóng” trong tâm trí cô. Chính chi tiết này làm nên chiều sâu cho truyện: ở giữa chiến trường, tâm hồn các cô vẫn tươi xanh, và thành phố, gia đình là điểm tựa để họ vững vàng. Đoạn trích khép lại khi Định và Nho đứng trên cao điểm nhìn đoàn xe ra trận, thấy yêu tất cả mọi người. Niềm hạnh phúc ấy thật giản dị: được sống, được bên nhau, được góp phần cho những đoàn xe đi qua.

Thành công của truyện trước hết nằm ở ngôi kể thứ nhất. Người kể là Phương Định nên mọi sự việc đều được nhìn qua cảm xúc của cô, chân thực và gần gũi như một trang nhật kí. Lê Minh Khuê đặc biệt tinh tế khi miêu tả tâm lí nhân vật. Câu văn của bà ngắn, nhiều câu đặc biệt, nhịp nhanh như hơi thở gấp giữa trận bom, rồi lại mềm mại, giàu chất thơ khi Định hồi tưởng về thành phố.

Những ngôi sao xa xôi không kể về một chiến công lớn. Truyện chỉ ghi lại một lát cắt đời thường của ba cô gái trên cao điểm, nhưng từ đó hiện lên cả một thế hệ trẻ Việt Nam anh hùng mà trong trẻo. Đọc truyện, em càng thêm biết ơn những người đã sống và chiến đấu như thế, để hôm nay chúng em được học tập dưới bầu trời bình yên.

Lê Minh Khuê viết Những ngôi sao xa xôi năm 1971, khi bà còn là thanh niên xung phong trên tuyến đường Trường Sơn. Truyện ngắn ghi lại cuộc sống chiến đấu của ba cô gái trong tổ trinh sát mặt đường và qua đó ngợi ca vẻ đẹp của tuổi trẻ Việt Nam thời chống Mỹ.

Hoàn cảnh sống của Phương Định, Nho và chị Thao hết sức khắc nghiệt. Họ ở trong một cái hang dưới chân cao điểm, giữa vùng trọng điểm bị bom địch cày xới. Mỗi ngày, họ phải đo hố bom, đếm bom chưa nổ và phá bom; Định kể bằng giọng bình thản: “Quen rồi. Một ngày chúng tôi phá bom đến năm lần.” Cái chết luôn rình rập, nhưng với họ, đó chỉ là một phần của công việc.

Điều đáng quý là các cô vẫn giữ được tâm hồn trẻ trung. Nho thêu gối, chị Thao chép bài hát, Định thích hát và hay mơ mộng. Họ gắn bó như chị em một nhà: Định lo lắng khi đồng đội chưa về, tận tình chăm sóc Nho lúc em bị thương; chị Thao nghẹn ngào mà không khóc. Mỗi người mỗi vẻ: chị Thao cương quyết mà sợ máu, Nho hồn nhiên như trẻ nhỏ, Định nhạy cảm, tự trọng và rất dũng cảm.

Đặc sắc nghệ thuật của truyện là ngôi kể thứ nhất qua lời Phương Định, giúp những suy nghĩ, cảm xúc của nhân vật hiện lên chân thực. Nhà văn miêu tả tâm lí rất tinh tế, nhất là cảnh phá bom và cảnh mưa đá gợi nhớ thành phố. Giọng văn trẻ trung, câu ngắn, nhịp nhanh phù hợp với không khí chiến trường.

Truyện ngắn đã khắc họa thành công hình ảnh những cô gái thanh niên xung phong vừa anh hùng vừa trong trẻo. Họ chính là “những ngôi sao xa xôi” lặng lẽ tỏa sáng trên tuyến đường Trường Sơn năm ấy.

Nếu Nguyễn Đình Thi có hình ảnh “em gái tiền phương” đứng bên đường giữa rừng lá đỏ Trường Sơn trong bài thơ Lá đỏ, thì Lê Minh Khuê lại cho người đọc sống cùng những cô gái ấy trong từng giờ, từng phút qua truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi. Ba nhân vật Phương Định, Nho và chị Thao, mỗi người một tính cách, cùng làm nên vẻ đẹp chung của thế hệ trẻ thời chống Mỹ.

Vẻ đẹp đầu tiên là lòng dũng cảm và tinh thần trách nhiệm. Tổ trinh sát mặt đường làm công việc mà chỉ một sơ suất nhỏ cũng có thể phải trả giá bằng mạng sống: chạy lên cao điểm ngay khi bom vừa nổ, đo đất, đếm bom và phá bom. Các cô không hề than vãn. Chị Thao “cương quyết, táo bạo”; Nho nhanh nhẹn chụp mũ sắt lên đầu, sẵn sàng ra cao điểm; Định một mình đào đất dưới quả bom, bình tĩnh đặt mìn rồi mới chạy về chỗ nấp. Với họ, phá bom là “việc thường”, ngày ít cũng ba lần.

Vẻ đẹp thứ hai là tình đồng đội. Ba cô gái hiểu tính nhau đến từng chi tiết: Định biết Nho định nói gì khi Nho hỏi “bao giờ thì xong”, biết chị Thao đang quay cuồng những tình cảm gì khi nhìn Nho bị thương. Lúc Nho bị vùi trong hầm sập, chị Thao nghẹn ngào gọi em, Định moi đất, bế Nho, rửa vết thương, tiêm thuốc, pha sữa. Chị Thao dặn pha thật đặc, cho nhiều đường. Những hành động nhỏ ấy nói về tình yêu thương nhiều hơn mọi lời hoa mĩ. Các cô cũng không ưa nước mắt, vì trên cao điểm, người ta cần sự cứng cỏi của nhau.

Vẻ đẹp thứ ba là tâm hồn trẻ trung, lạc quan. Giữa khói bom, Nho vẫn thêu gối, chị Thao chép bài hát, Định hát. Họ mơ về ngày hòa bình: Nho làm thợ hàn, chơi bóng chuyền; chị Thao làm y sĩ. Cơn mưa đá khiến cả ba vui như trẻ nhỏ: Định chạy ra hứng đá, Nho nhổm dậy đòi thêm, chị Thao lúi húi nhặt dưới đất.

Trên nền vẻ đẹp chung ấy, mỗi người vẫn có nét riêng. Chị Thao là sự kết hợp thú vị giữa bản lĩnh của người tổ trưởng và sự nữ tính của một cô gái: bình tĩnh trước bom nhưng sợ máu, sợ vắt; áo lót thêu chỉ màu, lông mày tỉa nhỏ. Nho mang vẻ ngây thơ của cô em út, nhưng rất gan góc, bị thương vẫn gạt đi không muốn làm phiền đơn vị. Còn Phương Định nhạy cảm, mơ mộng, thích hát, luôn mang theo kí ức về thành phố và mẹ.

Bằng ngòi bút nữ tính, Lê Minh Khuê không lí tưởng hóa nhân vật mà để họ hiện lên thật đời thường, có lúc cáu, lúc lo, lúc vui như trẻ con. Chính vì thế, vẻ đẹp của họ càng đáng tin và đáng trân trọng. Ba cô gái ấy là hình ảnh tiêu biểu cho những người con gái đã gửi tuổi xuân của mình lại trên những cung đường Trường Sơn.

Trong truyện ngắn Những ngôi sao xa xôi, Lê Minh Khuê chọn Phương Định làm người kể chuyện. Vì thế, người đọc không chỉ theo dõi những gì cô làm mà còn được lắng nghe từng nhịp đập trong tâm hồn cô – một cô gái Hà Nội vừa dũng cảm vừa hồn nhiên giữa chiến trường Trường Sơn.

Phương Định trước hết là một người chiến sĩ gan dạ, có trách nhiệm. Cô cùng Nho và chị Thao làm nhiệm vụ trinh sát mặt đường, công việc gắn liền với bom đạn. Lần phá bom được kể lại là một đoạn văn đặc sắc. Cô đào đất dưới quả bom, mỗi lần lưỡi xẻng chạm vào vỏ bom là một tiếng động sắc đến gai người. Vỏ bom nóng – dấu hiệu chẳng lành – nhưng cô vẫn cẩn thận đặt mìn, châm ngòi, khỏa đất rồi mới chạy về chỗ nấp. Lúc chờ đợi, cô nhận ra: “Dường như vật duy nhất vẫn bình tĩnh, phớt lờ mọi biến động xung quanh là chiếc kim đồng hồ.” Chi tiết ấy cho thấy thần kinh căng như dây đàn, nhưng Định không hề hoảng loạn. Cô nghĩ tới cái chết, song điều cô bận tâm hơn là bom có nổ không, nếu không thì phải châm mìn lần thứ hai thế nào.

Phương Định còn là người giàu tình cảm với đồng đội. Khi chị Thao và Nho ra cao điểm, cô ở lại trực máy mà lòng như lửa đốt, đến mức gắt cả với đại đội trưởng. Cô thấy vững dạ khi nghe tiếng súng cao xạ, súng 12 li 7 bắn trả, thấy quý những đơn vị bạn luôn sẵn sàng chạy đến giúp. Khi Nho bị thương, chính Định moi đất bế em lên, rửa vết thương, băng bó, tiêm thuốc và pha sữa. Cuối đoạn trích, cô quàng tay lên vai Nho, siết chặt cái vai nhỏ nhắn và thấy em mình “can đảm, dịu hiền”. Tình đồng đội ở Định không phải điều gì to tát, nó hiện ra qua những cử chỉ ân cần như thế.

Nhưng điều làm Phương Định trở nên đáng yêu là tâm hồn trẻ trung, nhạy cảm. Cô thích hát đủ loại bài: hành khúc bộ đội, dân ca quan họ, bài Ca-chiu-sa, cả dân ca Ý. Khi cơn mưa đá đến, cô reo lên, chạy ra hứng đá rồi đặt vào tay Nho, vui thích cuống cuống. Mưa tạnh, cô bỗng thẫn thờ, nhớ mẹ, nhớ cái cửa sổ, nhớ những ngôi sao to trên bầu trời thành phố, nhớ bà bán kem, những ngọn điện trên quảng trường. Những kỉ niệm ấy là phần tuổi thơ cô mang theo vào chiến trường, giúp cô giữ được sự trong trẻo giữa khói lửa.

Định cũng là cô gái tự trọng, kín đáo. Đứng trước anh bộ đội, cô khoanh tay, nhìn ra xa và tự nhận mình “điệu”, trong khi lòng đang trào dâng một niềm vui muốn òa khóc. Cô yêu tất cả mọi người bằng một tình yêu nồng nàn, khó nói – tình yêu của những con người sống trong khói lửa.

Qua ngôi kể thứ nhất và nghệ thuật miêu tả tâm lí tinh tế, Lê Minh Khuê đã tạo nên một nhân vật rất thật và rất đẹp. Phương Định là hình ảnh tiêu biểu của những cô gái Hà Nội vào Trường Sơn: dũng cảm mà dịu dàng, cứng cỏi mà mơ mộng. Nhân vật khiến người đọc hôm nay thêm yêu mến, cảm phục thế hệ trẻ thời chống Mỹ.

Một truyện ngắn về chiến tranh dễ trở nên khô cứng nếu chỉ kể chiến công. Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê lại cuốn hút người đọc từ những câu đầu tiên. Bí quyết nằm ở cách kể chuyện: một điểm nhìn gần gũi, một ngòi bút miêu tả tâm lí tinh tế và thứ ngôn ngữ trẻ trung, nhiều nhịp điệu.

Trước hết là ngôi kể thứ nhất. Người kể chuyện là Phương Định – một trong ba cô gái của tổ trinh sát mặt đường. Nhờ vậy, hiện thực chiến trường được nhìn từ bên trong: con đường lở loét, tiếng máy bay trinh sát “rè rè”, khói bom tràn vào hang, tất cả đều qua cảm nhận của người trong cuộc. Ngôi kể này còn giúp tác giả mở cánh cửa vào thế giới nội tâm nhân vật: nỗi sốt ruột khi đồng đội chưa về, cảm giác từng giây lúc phá bom, niềm vui trẻ thơ trước cơn mưa đá. Người đọc có cảm giác như đang đọc một trang nhật kí được viết vội giữa hai trận bom.

Thứ hai là nghệ thuật miêu tả tâm lí. Cảnh phá bom là đoạn văn tiêu biểu. Lê Minh Khuê không tả quả bom dài dòng mà tập trung vào cảm giác: lưỡi xẻng chạm bom như cứa vào da thịt, tim đập không rõ, chỉ chiếc kim đồng hồ là bình tĩnh. Suy nghĩ của Định vừa căng thẳng vừa tỉnh táo: “Còn cái chính: liệu mìn có nổ, bom có nổ không?” Tâm lí chị Thao khi Nho bị thương cũng được khắc họa gián tiếp qua hành động: luẩn quẩn bên ngoài, lại uống nước trong bi đông, sửa cổ áo cho Nho, bảo Định hát – một cách giấu đi nỗi xúc động.

Thứ ba là ngôn ngữ và nhịp văn. Câu văn trong truyện phần lớn ngắn, có nhiều câu đặc biệt, câu tỉnh lược: “Mưa. Nhưng mưa đá.” hay “Dài. Nhiều. Khổng lồ.” Nhịp văn nhanh, dồn dập phù hợp với không khí chiến trường và giọng nói của những cô gái trẻ. Nhưng khi Định hồi tưởng về thành phố, câu văn lại dài ra, mềm mại, giàu hình ảnh so sánh, như những ngọn điện “lung linh như những ngôi sao trong câu chuyện cổ tích”. Sự chuyển đổi nhịp điệu ấy tạo nên chất trữ tình đặc trưng cho truyện.

Cuối cùng là cách xây dựng nhân vật bằng những chi tiết đời thường. Chị Thao nhai bánh bích quy trước trận bom, tỉa lông mày nhỏ như cái tăm; Nho thêu gối, đòi thêm mấy viên đá; Định thích hát, hay “điệu”. Những chi tiết nhỏ ấy làm nhân vật sống động, gần gũi, không bị tô vẽ thành tượng đài.

Nhờ nghệ thuật kể chuyện đặc sắc, Những ngôi sao xa xôi vừa chân thực vừa giàu chất thơ. Truyện cho thấy tài năng của một cây bút nữ viết về chiến tranh bằng chính trải nghiệm và trái tim của mình.

Có những nhan đề chỉ để gọi tên, lại có những nhan đề mở ra cả một thế giới. Những ngôi sao xa xôi của Lê Minh Khuê thuộc loại thứ hai. Đọc hết đoạn trích, người đọc mới hiểu vì sao nhà văn chọn hình ảnh những vì sao để nói về ba cô gái thanh niên xung phong trên cao điểm Trường Sơn.

Ở tầng nghĩa thứ nhất, “những ngôi sao” là hình ảnh có thật trong kí ức Phương Định. Sau cơn mưa đá, cô bỗng nhớ mẹ, nhớ cái cửa sổ, nhớ “những ngôi sao to trên bầu trời thành phố”. Đó là những ngôi sao của tuổi thơ bình yên, của Hà Nội, của những ngày chưa có chiến tranh. Với Định, chúng đã trở nên “xa xôi” – xa về không gian vì cô đang ở giữa Trường Sơn, xa về thời gian vì tuổi học trò đã lùi lại phía sau. Thế nhưng chính những kỉ niệm xa xôi ấy lại là nguồn sức mạnh giúp cô sống vững vàng trên cao điểm đầy bom.

Ở tầng nghĩa thứ hai, “những ngôi sao xa xôi” chính là các cô gái. Họ sống ở nơi xa xôi, khốc liệt nhất của chiến trường: một cái hang dưới chân cao điểm, con đường bị bom đánh lở loét, cây cối cháy trụi. Họ làm những việc thầm lặng mà nguy hiểm: đo hố bom, đếm bom, phá bom. Không ai nhìn thấy, không ai ghi tên, nhưng nhờ họ mà những đoàn xe ra mặt trận mới có thể “giăng hàng” đi qua mỗi đêm. Như những vì sao, các cô lặng lẽ tỏa sáng: sáng lên lòng dũng cảm khi Định bình tĩnh châm ngòi nổ, sáng lên tình thương khi chị Thao và Định cuống quýt chăm sóc Nho, sáng lên niềm vui trẻ thơ khi cả ba cùng reo lên trước cơn mưa đá.

Ở tầng nghĩa thứ ba, nhan đề gợi vẻ đẹp tâm hồn và lí tưởng. Ánh sao dịu dàng mà bền bỉ, giống như phẩm chất của những cô gái trẻ: cứng cỏi, không ưa nước mắt, nhưng vẫn thêu gối, chép bài hát, mơ ngày hòa bình được làm thợ hàn, làm y sĩ. Tình yêu mà Định cảm nhận cuối đoạn trích – một tình yêu “độ lượng, tha thiết, vô tư” dành cho tất cả mọi người – cũng là thứ ánh sáng ấm áp ấy.

Nhan đề còn góp phần tạo nên chất thơ cho tác phẩm. Truyện viết về chiến tranh với bom rơi, đạn nổ, máu chảy, nhưng khép lại bằng hình ảnh hai cô gái đứng bên nhau trong đêm, thấy hạnh phúc. Hình ảnh những ngôi sao làm cho câu chuyện bớt nặng nề, gợi niềm tin rằng vẻ đẹp con người vẫn sáng lên ngay giữa khói lửa.

Có thể nói, qua nhan đề Những ngôi sao xa xôi, Lê Minh Khuê đã gửi gắm lời tri ân tới những cô gái thanh niên xung phong năm ấy. Hôm nay, khi Trường Sơn đã thành đường lớn, những “ngôi sao” ấy vẫn còn sáng mãi trong kí ức dân tộc và trong trang văn.

Kết luận

Khi phân tích Những ngôi sao xa xôi, em cần làm rõ hai trục: hiện thực chiến trường khốc liệt và vẻ đẹp của những cô gái thanh niên xung phong, đặc biệt là Phương Định; sau đó chỉ ra đặc sắc nghệ thuật ở ngôi kể thứ nhất và miêu tả tâm lí. Các mẫu trên chỉ để tham khảo cách triển khai ý, em nên tự viết bằng cảm nhận của mình và trích dẫn ngắn gọn, chính xác.

Xem thêm:

• Soạn bài Những ngôi sao xa xôi (Lê Minh Khuê) – Ngữ văn 8 Kết nối tri thức
• Soạn bài Lá đỏ (Nguyễn Đình Thi) – Ngữ văn 8 Kết nối tri thức
• Phân tích bài thơ Khoảng trời hố bom (Lâm Thị Mỹ Dạ)
• Bài học Ngữ văn 8 Kết nối tri thức
• Mở bài Những ngôi sao xa xôi hay nhất – 14 mẫu trực tiếp, gián tiếp, theo đề
• Kết bài Những ngôi sao xa xôi hay nhất – 13 mẫu ngắn gọn, nâng cao, theo đề