Hai người bạn đồng hành và con gấu là truyện ngụ ngôn của Ê-dốp (Aesop) về hai người bạn gặp gấu giữa đường: một người bỏ chạy lên cây, người kia nằm giả chết. Bài dưới đây kể lại truyện sát bản gốc, kèm phân tích ý nghĩa, nguồn gốc và vị trí của truyện trong sách Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo và Tiếng Việt 1.
Truyện Hai người bạn đồng hành và con gấu
Có hai người bạn cùng đi chung một chặng đường dài.
Đang đi, bỗng một con gấu to lớn từ đâu hiện ra ngay trước mặt họ.
Người đi trước nhanh nhẹn hơn. Chẳng kịp nói với bạn lấy một lời, anh ta chạy vụt tới gốc cây bên đường, leo tót lên cao rồi thu mình giữa đám cành lá.
Người kia chậm chân, biết mình không chạy thoát được, cũng chẳng còn chỗ nào để trốn. Trong lúc nguy cấp, anh sực nhớ người ta vẫn bảo gấu không đụng đến xác chết, liền buông mình ngã sấp xuống đường, nằm im, nín thở.
Con gấu tiến lại. Nó dí mõm vào người anh, hít khắp lượt từ đầu đến chân, có lúc kề sát mõm vào tai anh. Anh vẫn nằm im như khúc gỗ. Tưởng đó là cái xác, con gấu quay đi.
Chờ cho con gấu đi thật xa, người trên cây mới tụt xuống, cười cợt hỏi bạn:
— Này, lúc nãy tớ thấy con gấu ghé sát tai cậu. Nó thì thầm gì với cậu thế?
Người bạn đứng dậy, đáp:
— Nó khuyên tớ một điều: từ nay đừng bao giờ đi chung đường với kẻ vừa thấy nguy hiểm đã bỏ rơi bạn mình.
Hoạn nạn mới thử được lòng bạn bè.
Kể theo ngụ ngôn Aesop (bản tiếng Anh của George Fyler Townsend, 1867)
Ghi chú: bản dịch trong sách giáo khoa là bản dịch hiện đại còn được bảo hộ bản quyền, nên ở đây truyện được kể lại theo nguyên tác Aesop, giữ đủ tình tiết và trình tự.
Ý nghĩa truyện Hai người bạn đồng hành và con gấu
Tình bạn được thử trong lúc nguy
Lúc đường bằng, hai người là “bạn đồng hành”; chỉ cần một con gấu xuất hiện là danh xưng ấy đổ vỡ. Người leo cây không làm hại bạn bằng tay, nhưng chọn cứu mình mà không một tiếng báo, không một cái ngoái lại. Truyện cho thấy người bạn thật không đo bằng những ngày vui chung, mà bằng việc họ làm khi cả hai cùng gặp nạn.
Câu trả lời khéo của người bị bỏ rơi
Chi tiết đắt nhất nằm ở cuối truyện. Con gấu dĩ nhiên chẳng nói gì; người nằm dưới đất mượn lời con vật để nói điều mình muốn nói. Anh không cãi vã, không trách móc thẳng, vậy mà lời đáp vừa là bài học, vừa là lời chia tay với một tình bạn hời hợt. Ngụ ngôn hay ở chỗ ấy: cái thật nhất lại được nói qua một điều không có thật.
Bình tĩnh để thoát hiểm
Truyện còn đề cao sự nhanh trí. Không chạy được, không trốn được, người bạn chậm chân không hoảng loạn mà nhớ ra đặc tính của loài gấu và dùng nó để cứu mình. Trong đời sống, khi gặp sự cố, giữ được cái đầu tỉnh táo thường quan trọng hơn sức vóc. Bài học này gần với nhiều truyện khác trong cùng chủ đề, như truyện Sói và cừu non (Chó sói và chiên con) được học chung một văn bản.
Nguồn gốc truyện Hai người bạn đồng hành và con gấu
Truyện thuộc kho ngụ ngôn Aesop, mang số 65 trong bảng phân loại Perry. Các bản tiếng Anh thế kỷ XIX và đầu thế kỷ XX (Townsend 1867, Vernon Jones 1912) đều kết bằng ý: hoạn nạn thử lòng bạn bè. Bản kể ở trên dựa vào hai bản ấy.
La Fontaine cũng có bài L’Ours et les deux Compagnons (quyển V, bài 20), nhưng cốt truyện khác hẳn: hai gã thợ túng tiền bán trước bộ da con gấu chưa săn được, đến khi gặp gấu thì một người leo cây, một người giả chết. Trương Minh Ký dịch bài này năm 1886 với nhan đề “Chuyện con gấu với hai người đồng nghệ”, lời gấu dặn được dịch là đừng kể chắc khi bắt chưa được. Bài học ở đó là chớ tính chuyện chia phần khi việc chưa xong, khác với bài học tình bạn của Aesop. Về người kể chuyện Hy Lạp này, bạn có thể đọc bài tác giả Ê-dốp.
Truyện Hai người bạn đồng hành và con gấu trong sách giáo khoa
- Ngữ văn 7 Chân trời sáng tạo, tập một – Bài 2 “Bài học cuộc sống”: truyện là phần đầu của văn bản đọc “Những tình huống hiểm nghèo”, học cùng truyện Chó sói và chiên con của La Phông-ten.
- Tiếng Việt 1 Kết nối tri thức, tập một – Bài 40: phần kể chuyện “Hai người bạn và con gấu”.
Phần trả lời câu hỏi có ở bài Soạn bài Những tình huống hiểm nghèo; thông tin tác giả, bố cục ở bài Những tình huống hiểm nghèo: tác giả, tác phẩm, các bản tóm tắt ở bài tóm tắt Những tình huống hiểm nghèo. Học sinh lớp 7 cần bài nói, bài viết có thể tham khảo văn mẫu đóng vai kể lại truyện Hai người bạn đồng hành và con gấu; học sinh lớp 1 xem Bài 40: Ôn tập và kể chuyện (Tiếng Việt 1 Kết nối tri thức).
Câu hỏi thường gặp
Con gấu đã nói gì với người giả chết?
Con gấu không nói gì cả. Người bạn bị bỏ rơi mượn lời gấu để nhắn nhủ: đừng đi cùng kẻ bỏ mặc bạn khi gặp nguy hiểm.
Vì sao con gấu bỏ đi?
Theo lời truyện, người ta tin gấu không đụng đến xác chết. Người bạn nằm im, nín thở nên gấu tưởng là cái xác và quay đi.
Truyện Hai người bạn đồng hành và con gấu của ai?
Truyện thuộc ngụ ngôn Ê-dốp (Aesop), nhà kể chuyện Hy Lạp cổ đại sống khoảng thế kỷ VI trước Công nguyên.