Sư tử và chuột là truyện ngụ ngôn có từ thời Aesop, sau được La Fontaine viết lại thành thơ, kể chuyện con chuột bé nhỏ giải thoát chúa sơn lâm khỏi lưới bẫy. Dưới đây là bản dịch văn xuôi của Trương Minh Ký in năm 1886, một trong những bản dịch ngụ ngôn La Fontaine đầu tiên ra chữ quốc ngữ, kèm chú thích từ cổ, phần ý nghĩa và nguồn gốc.
Truyện Sư tử và chuột
Con chuột ở trong hang chun ra một cách ơ hờ ở giữa chơn con sư tử. Vua thú vật nhơn dịp ấy, cho nó biết mình là ai, rồi tha không giết chuột. Ơn nầy không mất, ai dè con sư tử mà phải nhờ con chuột, nhưng mà khi ra khỏi rừng, rủi đâu xảy đến cho sư tử nầy, phải mắc vào bẫy rập, những tiếng gầm hét chẳng làm cho nó ra khỏi đó được. Anh chuột chạy đến, lấy răng cắn xé một mối gút, gặm đứt bùng sút ra và bẫy rập.
Sự nhịn nhục và sự lâu dài còn hơn sự mạnh mẽ và sự nóng nảy.
Theo La Fontaine, Trương Minh Ký dịch, Truyện Phansa diễn ra quốc ngữ (Sài Gòn, 1886)
Chú thích:
- Chun ra: chui ra. Ơ hờ: lơ đễnh, không để ý. Chơn: chân. Nhơn dịp: nhân dịp. Nầy: này.
- Cho nó biết mình là ai: tỏ cho chuột thấy mình đúng là bậc vua muông thú, tức là ra tay độ lượng.
- Ơn nầy không mất: cái ơn ấy không mất đi đâu, về sau được đền lại. Ai dè: nào ai ngờ.
- Bẫy rập: bẫy, lưới giăng để bắt thú. Mối gút: nút thắt. Bùng sút: bung tuột ra.
- Sự nhịn nhục và sự lâu dài: sự nhẫn nại và bền bỉ; câu cuối dịch hai câu kết của La Fontaine, ý nói kiên nhẫn làm được nhiều việc hơn sức mạnh và cơn giận.
Ý nghĩa truyện Sư tử và chuột
Ai cũng có lúc cần đến kẻ nhỏ hơn mình
La Fontaine mở đầu bài thơ bằng lời khuyên nên giúp đỡ mọi người hết mức có thể, vì “On a souvent besoin d’un plus petit que soi” (ta thường phải cần đến kẻ nhỏ hơn mình). Truyện minh họa điều đó bằng hai nhân vật chênh lệch nhau tột bậc: một bên là vua muông thú, một bên là con chuột chui ra từ hang. Thế mà khi sư tử sa lưới, mọi tiếng gầm đều vô dụng, chỉ hàm răng tí xíu của chuột mới gỡ được nút thắt.
Lòng tốt không bị bỏ phí
Sư tử tha chuột mà chẳng mong được trả ơn; người dịch nói gọn “Ơn nầy không mất”. Truyện không hứa rằng làm ơn thì chắc chắn được đền, nhưng cho thấy một hành động rộng lượng có thể quay về đúng lúc ta không ngờ nhất. Với người đọc nhỏ tuổi, đây là bài học về sự tử tế và biết ơn; với người lớn, đó là lời nhắc đừng khinh thường ai chỉ vì họ yếu thế.
Kiên nhẫn hơn sức mạnh
Câu kết của bản dịch, “Sự nhịn nhục và sự lâu dài còn hơn sự mạnh mẽ và sự nóng nảy”, chuyển ý câu thơ cuối của La Fontaine. Sư tử khỏe nhưng càng giãy, càng gầm thì lưới càng siết. Chuột yếu nhưng chịu khó gặm từng sợi, rốt cuộc làm được việc mà sức mạnh chịu thua. Hình ảnh ấy hợp với nhiều chuyện đời thường: gỡ một mớ dây rối, giải một bài toán khó hay hàn gắn một mối quan hệ đều cần sự bền bỉ hơn là nóng vội.
Nguồn gốc truyện Sư tử và chuột
Truyện có trong kho ngụ ngôn Aesop, mang số 150 trong bảng phân loại của Ben Edwin Perry. Ở bản Aesop, sư tử bị chuột chạy qua mặt làm thức giấc, chuột xin tha và hứa sau này sẽ trả nghĩa; sư tử cười rồi thả nó đi; về sau sư tử bị thợ săn trói, chuột nghe tiếng gầm liền đến gặm đứt dây và nói rằng nay sư tử đã biết một con chuột cũng giúp được chúa sơn lâm.
La Fontaine đưa truyện vào quyển II tập Fables (1668), bài số XI, đi cặp với bài La Colombe et la Fourmi để cùng chứng minh một chân lí. Bản của ông gọn hơn: không có lời hứa, không có tiếng cười của sư tử, và kết bằng lời ca ngợi sự nhẫn nại. Bản dịch trên của Trương Minh Ký (1855–1900), học trò của Trương Vĩnh Ký, nằm trong tập Truyện Phansa diễn ra quốc ngữ in năm 1886, gồm 150 bài ngụ ngôn La Fontaine dịch ra văn xuôi. Văn bản mang đậm giọng Nam Kỳ cuối thế kỷ XIX (chơn, nhơn, nầy), được giữ nguyên chính tả theo bản số hóa trên Wikisource tiếng Việt. Ngay sau bài này, người dịch đặt bài Con bò câu với con kiến, đúng thứ tự của La Fontaine; truyện ấy gần với Kiến và bồ câu mà học sinh lớp 1 được nghe kể.
Truyện Sư tử và chuột trong sách giáo khoa
- Tiếng Việt 1 Cánh diều, tập một – Bài 62, phần kể chuyện “Sư tử và chuột nhắt” (trang 114): học sinh nghe kể và trả lời câu hỏi theo tranh.
Gợi ý trả lời từng tranh có ở bài Bài 62: Sư tử và chuột nhắt (Tiếng Việt 1 Cánh diều). Muốn đọc thêm chuyện sư tử trong ngụ ngôn, bạn có thể xem Muỗi và Sư tử hoặc Lừa đội lốt Sư tử.
Câu hỏi thường gặp
Truyện Sư tử và chuột là của ai?
Truyện có từ kho ngụ ngôn Aesop của Hy Lạp cổ đại; nhà thơ Pháp La Fontaine viết lại thành thơ năm 1668. Bản ở trên dịch từ bài của La Fontaine.
Câu “Sự nhịn nhục và sự lâu dài còn hơn sự mạnh mẽ và sự nóng nảy” nghĩa là gì?
Nghĩa là kiên nhẫn và bền bỉ thường làm được nhiều việc hơn sức mạnh và sự nóng giận, như chuột kiên trì gặm lưới cứu được sư tử.
Truyện Sư tử và chuột nhắt học ở lớp mấy?
Truyện là bài kể chuyện ở Bài 62 sách Tiếng Việt 1 Cánh diều, tập một.